Wyrok II CKN 78196

--- STRONA 1 --- _ _ _ _ _ IV CKN 629!OO  t6kSt Wyrok Sadu Najwyiszego z dnia 16 stycznia 2002 r. . IV CKN 629100 1. Przedawnienie, wdiug przepisu art. 442 k.c. wprowadzajacego termin dziesiacioletni liczony a temporae facti, odnosi sia do wszelkich roszczefi z tytuiu, o ktorym mowa, i nie jest zwiazane z przesianka wymagalnoéci warunkujaca bieg przédawnienia wediug art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.c. Biedem jest utozsamianie terminow zapiaty przysziych rat z ich wymagalnoécia. Diatego hie mozna uznaé zasadnoéci pogiadu, ze roszczenie 0 przyszie raty renty nie przedawnia sig przed nadejéciem terminu ich zapiaty. . 4 . 2. Siia wyzsza musi byé zdarzeniem zewnatrznym w stosunku do powotujabego sia na nia podmiotu. Stan okreélany w ten sposob powinien istnieo obiektywnie, a wiec musi byé widoczny i sprawdzalny dla nieuprzedzonego obserwatora; nie moze byé np. wytworem wyobraini. Odnoénie do nataienia wpiywu tego zdarzenia na dziaianie Iub zaniechanie przewaza tzw. teoria obiektywna nie dopuszczajaca, aby miarodajna byia wytacznie ocena podmiotu powoiujacego sia na site; wyzsza. Jednak stosowanie tej teorii musi odbywaé sio z uwzgiadnieniem okolicznoéci ocenianych indywiduainie dla danego przypadku, zatem ocena powinna byé dokonywana "z zewnatrz", ale przy uwzgladnieniu konkretnej sytuacji ocenianego. 3. Fakty historyczne dotyczace represji wobec dziataczy opozycji demokratycznej oraz osob uznawanych za wrogow ustroju politycznego, a takzeakty prawne i ich wykéadnia, jako powszechnie znane nie wymagaja dowodu (art. 227 k.p.c.). Powinny byé zatem uwzgiodnianie przy stosowaniu prawa materialnego art. 121 pkt 4 k.c. . ' LEX nr 54332 54332 Dz.U.2O1£1..12fL: a.tt.__120; ail 12J_pIst11.; a : arL228 Sktad orzekajqcy ' Przewodniczacy: SSN Filomena Barczewska.  . Sedziowie SN: Marian Kocon, Zbigniew Strus (sprawozdawca). Uzasadnienie faktyczne" Zaskarzony wyrok oddalajacy apelacja powoda Janusza O. od wyroku sadu wojewodzkiego oddalajacego powodztwo 0 odszkodowanie i zadoééuczynienie za doznana krzywda zostai wydany na podstawie nastapujacych ustaleri i ocen. Powod zostai internowany w dniu 13 grudnia 1981 r. na podstawie decyzji Komendanta Wojewodzkiego Miticji Obywatelskiej w S. i pozbawiony wolnosci przebywai w kilku zakiadach karnych, ostatnio w K., skad zostai zwolniony na podstawie decyzji z 30 listopada 1982 r. 0 uchyleniu internowania. W pozwie przeciw Skarbowi Pafistwa reprezentowanemu ostateoznie przez Zakiad Karny w K. Janusz O. domagai sia zasadzenia zadoéouczynienia oraz renty wyrownawczej za utrata zdrowia badaoa/4 wediug jego twierdzeri  skutkiem szkodiiwych warunkow internowania i pobioia w dniu 14 sierpnia 1982 r. w ozasie pacyfikacji przez umundurowanych funkcjonariuszy, protestu osob internowanych. Podczas rozprawy sadowej w dniu 14 maja 1998 r. powod oéwiadczyi rowniez, Ze domaga sia ustaienia odpowiedzialnoéci pozwanego za skutki pobicia, ktore mega sig pojawio w pizyszioéci. Sad Wojewodzki wyrokiem Z dnia 14 maja 1998 r. uwzgladnii podniesiony przaz strong pozwanq zarzut przedawnienia roszczenia ze wzgledu na upiyw 10 lat miadzy zdarzeniem powodujacym szkodo a wniesieniem pozwu do sadu (art. 442 § 1 k.c.) i oddaiii powodztwo. W uzasadnieniu wyroku stwierdzit, Ze w rozpoznawane} sprawie dotyczacej skutkow zdarzefi z okresu stanu woiennego, nie moga rnieé zastosowania  w przeciwiefistwie do roszczefi ze zbrodni staiinowskich  przepisy 0 nierozpoczaciu iub przezwie biegu przedawnienia (art. 121 pkt 4 k.c.). Wskazywane przez powoda przyczyny zwioki w wytoczeniu powédztwa, jak oczekiwanie na poprawa stanu zdrowia oraz na ustawowe uregulowanie odszkodowafi dla oséb poszkodowanych w stanie wojennym nie wpiywaiy na terminu przedawnienia biegnacy wediug szczegoinych regui okreélonych w art. 442 § 1 i2 k.c. ' Sad Apelacyjny wyrokiem z 21 paidziernika 1998 r. oddaiii apeiacja powocla, w ktorej skarzacy powoiywai sia na sprzecznoéé zaszutu strony pozwanej z zasadami wspolzycia spoieoznego oraz na niemoznoéé reaiizacji swoich roszczefi na drodze sadowej przecl 1989 rokiem. Podzielajac ustalenia faktyczne Sadu I instancji odnoéhie do pobicia powoda przez funkcjonariuszy siuzby wioziennej jako przyczyny szkody i daty 14 sierpnia 1982 r. jako poczatku biegu przedawnienia, Sad Apeiacyjny zaaprobowai oceno, I2 powod nie moire powoiywao sia na sprzecznoéé zarzutu przedawnienia z zasadami wspoizycia spoiecznego i stwierdzii", ze uchybienie terminu wynikto z subiektywnego przekonania powocia o rnozliwoéci poprawy stanu zdrowia aibo ustawowego uregulowaniu ociszkodowafi dla osob internowanych w stanie wojennyrn. Podnoszac zarzut naduzycia prawa System lnformacji Prawnej Lex {Lex Omega) 3?/2014 Stan prawny programu: 20140922 _ _ _ _ j IV CKN 629100 - tekst Wyrok Sądu Najwyższego 2 dnia 16 stycznia 2002 r. . IV CKN 629i'00 1. Przedawnienie, wdług przepisu art. 442 k.c. wprowadzającego termin dziesięcioletni liczony a temporae factí, odnosi się do wszelkich roszczeń z tytułu, o którym mowa, i nie jest związane z przesłanką wymagalności warunkującą bieg przedawnienia według art. 120 § 1 zdanie pienrvsze k.c. Błędem jest utożsamianie terminów zapłaty przyszłych rat z ich wymagalnością. Diatego nie można uznać zasadności poglądu, że roszczenie o przyszłe raty renty nie przedawnia się przed nadejściem terminu ich zapłaty, . Ą . 2. Siła wyższa musi być zdarzeniem zewnętrznym w stosunku do powołującego się na nią podmiotu. Stan określany w ten sposób powinien istnieć obiektywnie, a więc musi być widoczny i sprawdzalny dla nieuprzedzonego obserwatora; nie może być np. wytworem wyobraźni. Odnośnie do natężenia wpływu tego zdarzenia na działanie lub zaniechanie przeważa tzw. teoria obiektywne nie dopuszczająca, aby miarodajna była wyłącznie ocena podmiotu powołującego się na siłę wyższą. Jednak stosowanie tej teorii musi odbywać się z uwzględnieniem okoliczności ocenianych indywidualnie dla danego przypadku, zatem ocena powinna być dokonywana "z zewnątrz", ale przy uwzględnieniu konkretnej sytuacji ocenianego. 3. Fakty historyczne dotyczące represji wobec działaczy opozycji demokratycznej oraz osób uznawanych za wrogów ustroju politycznego, a także .akty prawne i ich wykładnia, jako powszechnie znane nie _wymagają dowodu (art. 227 k.p.c.). Powinny być zatem uwzgiędnianie przy stosowaniu prawa materialnego art. 121 pkt 4 k.c. . " LEX nr 54332 54332 Dz.U.201śŁ.12fL: a.tt...120; ad. 12J_pkt¿1.; a : a[L22¿i Skład orzekający ` Przewodniczący: SSN Filomena Barczewska. - . Sędziowie SN: Marian Kocon, Zbigniew Strus (sprawozdawca). Uzasadnienie faktyczne" Zaskarżony wyrok oddalający apelację powoda Janusza O. od wyroku sądu wojewódzkiego oddalającego powództwo o odszkodowanie i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę został wydany na podstawie następujących ustaleń i ocen. Powód został internowany w dniu 13 grudnia 1981 r. na podstawie decyzji Komendanta Wojewódzkiego Miłicji Obywatelskiej w S. i pozbawiony wolności przebywał w kilku zakładach karnych, ostatnio w K., skąd został zwolniony na podstawie decyzji z 30 listopada 1982 r. o uchyleniu internowania. W pozwie przeciw Skarbowi Państwa reprezentowanernu ostatecznie przez Zakład Karny w K. Janusz O. domagał się zasądzenia zadośćuczynienia oraz renty wyrównawcze] za utratę zdrowia będącą/4 według jego twierdzeń - skutkiem szkodliwych warunków internowania i pobicia w dniu 14 sierpnia 1982 r. w czasie pacyfikacji przez umundurowanych funkcjonariuszy, protestu osób internowanych, Podczas rozprawy sądowej w dniu 14 maja 1998 r. powód oświadczył również, że domaga się ustalenia odpowiedzialności pozwanego za skutki pobicia, które mogą się pojawić w przyszłości. Sąd Wojewódzki wyrokiem Z dnia 14 maja 1998 r. uwzględnił podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia ze względu na upływ 10 lat między zdarzeniem powodującym szkodę a wniesieniem pozwu do sądu (art. 442 § 1 k.c.) i oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że W rozpoznawanej sprawie dotyczącej skutków zdarzeń z okresu stanu wojennego, nie mogą mieć zastosowania - w przeciwienstwie do roszczeń ze zbrodni staiinowskich - przepisy o nierozpoczęciu lub przerwie biegu przedawnienia (art. 121 pkt 4 k.c.). Wskazywane przez powoda przyczyny zwłoki w wytoczeniu powództwa, jak oczekiwanie na poprawę stanu zdrowia oraz na ustawowe uregulowanie odszkodowań dla osób poszkodowanych w stanie wojennym nie wpływały na terminu przedawnienia biegnący według szczegótnych reguł określonych w art. 442 § 1 i 2 k.c. " Sąd Apelacyjny wyrokiem z 21 pażdziernika 1998 r. oddalił apelację powoda, w której skarżący powoływał się na sprzeczność zarzutu strony pozwanej z zasadami współżycia społecznego oraz na niemożność realizacji swoich roszczeń na drodze sądowej przed 1989 rokiem. Podzielając ,ustalenia faktyczne Sądu I instancji odnośnie do pobicia powoda przez funkcjonariuszy służby Więziennej jako przyczyny szkody i daty 14 sierpnia 1982 r. jako początku biegu przedawnienia, Sąd Apelacyjny zaaprobował ocenę, iż powód nie może powoływać się na sprzeczność zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego i stwierdził", że uchybienie terminu wynikło z subiektywnego przekonania powoda o możliwości poprawy' stanu zdrowia albo ustawowego uregulowaniu odszkodowań dia osób internowanych w stanie wojennym. Poclnosząc zarzut nadużycia prawa System Informacji Prawnej Lex (Lex Omega) 37/2014 Stan prawny programu: 2014-09-22 --- STRONA 2 --- _ __ ____” Z _ IV CKN 629100  tekst podmiotowego przez strong pozwana, powod nie wskazai obiektywnych przyczyn, ktore wskazywaiyby na istnienie zagrozenia w razie dochodzenia roszczefi przed upiywem terminu przedawnienia. ' Odpowiadajac na zarzut niezapewnienia przed 1989 r. skutecznej ochrony podobnych roszczefi, Sad ll instancji odwoiai sia do treéci art. 48 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r.  Prawo o ustroju sadow powszechnych, stanowiacego o niezawistoéci sadziow i podleganiu ich tylko _ustawom. Stwierdzii przy tym, 2e przed 1989 r. pokrzywdzeni, ktorzy doznaii szkody w zwiazku z internowaniem, uzyskiwali skuteczna ochrona przed saciem. Nie podzielajac pogladu prawnego Sadu I instancji zawazajacego badanie zgodnoéci zarzutu przedawnienia z zasadami wspoizyoia spoiecznego do szkod wywoianych zbrodniami okresu stalinowskiego Sad Apelacyjny stwierdzit jednak, 2e powod nie sprostai obowiazkowi wykazania obiektywnych przyczyn opoinienia dochodzenia roszczenia od Skarbu Pafistwa uniemoziiwiajacych "skorzystanie z wymiaru sprawiedliwoéci" badz dochodzenia roszczefi przed 1989 r. oraz nie wykazai istnienia siiy wyzszej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. W kasacji od tego wyroku opartej na pieiwszej podstawie peinomocnik powoda zarzuciiniewiaéciwe zastosowanie przepisow art. 442 § 1 i 2 k.c. oraz art. 121 pkt 4 k.c. przez pominiaoie brakgrreainych mozliwoéci uzyskania ochrony roszczenia na drodze sadowej przed 1989 r. i twierdzié, ze restrykcje stanu wojennego stanowiiy sita wyzsza w rozumieniu art. 121' pkt 4 k.c. Powoiywai sia rowniez na to, 2e dopiero w lutym 1998 r. dowiedziai sia, ze szkoda ma Eaharakter nieodwracalny 1 twierdzii; ze roszczenie 0 renta przedawnilo sia tylko w odniesieniu do okresow przesziych. Uzasadnienie prawne » Sad Najwyzszy zwazyi, so nastgpujet Trafne i wyczerpujaco przedstawione rozwazania sadow obydwu instancji dostatecznie jasno wskazuja reiacje miadzy ogolnym unorrnowaniem termindw przedawnienia roszczefl (art. 118 1 art. 120 § 1 k.c.) a unormowaniem szczegoinym dotyczacym roszozefi o naprawienie szkody wyrzadzonej czynem nieciozwolonym (art. 442 § 1 i 2 k.c.). Odpowiedziainoéé Skarbu Pafistwa za szkody powstaie z wystapkow i zbrodni funkcjonariuszy parfistwowych uregulowana w tytuie Vi ksiagi pienNs_z_ejj kodeksu cywilnego podlega przedawnieniu wediug przepisu art. 442 k.c. wprowadzajacego termin dziesiac__ioletni liozony a temporae facti. Przedawnienie to odnosi sia do wszelkich roszczefi z tytuiu, o ktorym mowa, i nie jest zwiazane z przestanka wymagainoéci warunkujaoa bieg przedawnienia wediug art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.c. Poza tym biadem jest utozsamianie terrninow zapiaty przysziych rat z ich wymagalnoécia. Diatego nie mozna uznao zasadnoéci odmiennego pogladu kasacji, ze roszczenie o przyszie raty renty nie przedawnia sia przed nadeiéciem terminu ich zapiaty. Wobec powyzszego nalezy rozwaiyé zasadnoéé przytoczonej podstawy kasacji w odniesieniu do drugiego ze wskazanych przepisow. Punktem wyjécia powinno sia stat’: rozdzie|enia_dwoch zagadnierfi.objqtychuzasadniéniem zaskarzonego wyroku, tj. skutecznoéci zarzutu przedawnienia i powoiywania sia na “siia wyzsza" przez powoda. W zakresie pierwszego, z uzasadnienia zdaje sia wynikaé, Ze Sad ll instancji stwierdzajac niespeinienie przez powoda obowiazku wskazania faktow i dowodow zredukowal zakres zdarzefl objatych hipoteza art. 5 k.c. do przeszkody obiektywnej uniemoziiwiajacej "skorzystanie z wymiaru sprawiedliwoéci" Iub do zbrodniczych dziaiafl funkojonariuszy pafiSt\NOWyC|'1 przy wykonywaniu powierzonych im czynnoéci. Sad Wojewodzki natomiast uznai nieskutecznoéé zarzutu powoda wywiedzionego z art. 5 k.c. ze wzgtadu na to, ze pozwany powoiuje sia na upiyw najdiuzszego (dziesiacioletniego) terminu przedawnienia.  . Zagadnienie to mimo doniosioéci musi pozostaé na uboczu w postapowaniu kasacyjnym, poniewaz ze wzgiadu na data zaskarzonego wyroku, postapowanie to odbywa sia wediug przepisow "dotychczasowyc:h"  w myal art. 5 ust. 2 ustawy 2 dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy  Kodeks postapowania oywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawow, ustawy o kosztach sadowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sadowych i egzekucii (Dz. U. Nr 48, poz. 554). Dotychczasowy przepis art. 393 11 k.p.c. W przeciwiefistwie dd/oigecnie obowiazujacego art. 39311 § 1 k.p.c. w zwiazku z art. 393 § 1 k.p.c., nie dawai podstawy do wyjaéniania stosowanych w sprawie przepisow poza podstawami kasacji. Przytoczona w kasacji podstawa sformuiowana jako naruszenie art. 121 pkt 4 k.c. nie mote byé natomiast uznana za hieusprawiediiwiona z nastapujacych przyczyn. Sad Najwyzszego w uchwale z 11 paidziernika 1996 r. lil CZP 76196, OSNC 1997/2/16 przypomniai, ze w kazdej indywidualnej sprawie 0 roszczenie odszkodowawcze oceniane na podstawie prawa cywilnego (jezeli podniesiono zarzut przedawnienia) sad powinien rozwazyé, czy nie zachodzila przeszkoda powodujaca, ze plzedawnienie nie rozpoczaio biegu albo 2e bieg przedawnienia ulegi zawieszeniu, gdyzdaje ku temu podstawa znane prawu cywilnemu unormowanie zakiadajace, ze bieg przedawnienia nie rozpoczyna sia, a rozpoczaty uiega zawieszeniu m.in. wowczas, gdy z powodu siiy wyzszej nie mozna doohodzié roszczefi przed sadami polskimi (art. 121 pkt 4 k.c.]. Wskazany p1'Zepi5 umieszczony w czaéci ogolnej odnosi sia do wszelkich roszczefi majatkowych. Z uzasadnienia zaskarzonego wyroku wynika, Ze decydujacymi argumentami okazaiy sia stan prawny (art. 48 prawa 0 ustroju sadow powszeohnych} oraz niewykazanie siiy wyzszej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. Reiacje miadzy faktami okreéianymi uogoiniajaco i w uproszczeniu jako "stan wojenny" a siia wyzsza w rozumieniu cytowanego przepisu nie sq oceniane jednoznaoznie. Sad Najwyzszy w uchwale z 10 marca 1992 r., ill CZP 10.192, OSP 1993 z. 2, poz. 30 wyjaénii, ze restrykcje stanu wojennego oraz wszczacie postapowania karnego z powodu prowadzonej dziaialnoéci poiitycznej, uniemoziiwiajace powodowi powrot do kraju uzasadniaja zastosowanie do terminow zawitych System informacji Prawne] Lex (Lax Omega} 3712014 Stan. prawny programu: 20140922 , __ „__” Z _ IV CKN 629ł0Q -tekst podmiotowego przez stronę pozwaną, powód nie wskazał obiektywnych przyczyn, które wskazywałyby na istnienie zagrożenia w razie dochodzenia roszczeń przed upływem terminu przedawnienia. ' Odpowiadając na zarzut niezapewnienia przed 1989 r. skutecznej ochrony podobnych roszczeń, Sąd ll instancji odwołał się do treści art. 48 ustawy' z 'dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, stanowiącego o niezawisłości sędziów i podleganiu ich tylko ustawom. Stwierdził przy tym, że przed 1989 r. pokrzywdzeni, którzy doznali szkody w związku z internowaniem, uzyskiwali skuteczną ochronę przed sądem. Nie podzielając poglądu prawnego Sądu I instancji zawężającego badanie zgodności zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego do szkód wywołanych zbrodnłami okresu stalinowskiego Sąd Apelacyjny stwierdził jednak, że powód nie sprostał obowiązkowi wykazania obiektywnych przyczyn opóźnienia dochodzenia roszczenia od Skarbu Państwa uniemożliwiających "skorzystanie z wymiaru sprawiedliwości" bądź dochodzenia roszczeń przed 1989 r. oraz nie wykazał istnienia siły wyższej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. W kasacji od tego wyroku opartej na pienrvszej podstawie pełnomocnik powoda zarzucił niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 442 § 1 i 2 k.c. oraz art. 121 pkt 4 k.c. przez pominięcie brakureainych możliwości uzyskania ochrony roszczenia na drodze sądowej przed 1989 r. i twierdzii, że restrykcje stanu wojennego stanowiły siłę wyższą w rozumieniu art. 121' pkt 4 k.c. Powoływał się również na to, że dopiero w lutym 1996 r. dowiedział się, że szkoda ma bharakter nieodwracalny i twierdził, że roszczenie o rentę przedawniło się tylko w odniesieniu do okresów przeszłych. Uzasadnienie prawne › Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Trafne i wyczerpująco przedstawione rozważania sądów obydwu instancji dostatecznie jasno wskazują relacje między ogólnym unormowaniem terminów przedawnienia roszczeń (art. 118 i art. 120 § 1 k.c.) a unormowaniem szczególnym dotyczącym roszczeń o naprawienia szkody wyrządzone] czynem niedozwolonym (art. 442 § 1 i 2 k.c.). Odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody powstałe z występków i zbrodni funkcjonariuszy państwowych uregulowana w tytule Vl księgi pienrvszej kodeksu cywilnego podlega przedawnieniu według przepisu art. 442 k.c. wprowadzającego termin dziesię_c__ig|etni liczony a temporae facti. Przedawnienie to odnosi się do wszelkich roszczeń z tytułu, o którym mowa, i nie jest związane z przesłanką wymagalności warunkującą bieg przedawnienia według art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.c. Poza tym błędem jest utożsamianie terminów zapłaty przyszłych rat z ich wymagalnością. Dlatego nie można uznać zasadności odmiennego poglądu kasacji, że roszczenie o przyszłe raty renty nie przedawnia się przed nadejściem terminu ich zapłaty. Wobec powyższego należy rozważyć zasadność przytoczon_ej podstawy kasacji w odniesieniu do drugiego ze wskazanych przepisów. Punktem wyjścia powinno się stać rozdzieleniedwóch- zagadnierfrobjętych -- uzasadnieniem zaskarżonego wyroku, tj. skuteczności zarzutu przedawnienia i powoływania się na “siłę wyższą" przez powoda. W zakresie pierwszego, z uzasadnienia zdaje się wynikać, że Sąd ll instancji stwierdzając niespełnienie przez powoda obowiązku wskazania faktów i dowodów zredukowal zakres zdarzeń objętych hipotezą art. 5 k.c. do przeszkody obiektywnej uniemożliwiające] "skorzystanie z wymiaru sprawiedliwości" lub do zbrodniczych działań funkcjonariuszy państwowych przy wykonywaniu powierzonych im czynności. Sąd Wojewódzki natomiast uznał nieskuteczność zarzutu powoda wywiedzionego z art. 5 k.c. ze wzgiędu nato, że pozwany powołuje się na upływ najdłuższego (dziesięcioletniego) terminu przedawnienia. - . Zagadnienie to mimo doniosłości musi pozostać na uboczu w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ ze wzgiędu na datę zaskarżonego wyroku, postępowanie to odbywa się według przepisów "dotychczasowych" - w myśl art. 5 ust. 2 ustawy 2 dnia 24 maja 2000 r. 0 zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 48, poz. 554). Dotychczasowy przepis art. 393 11 k.p.o. w przeciwieństwie do-fobeonie obowiązującego art. 393" § 1 k.p.c. w związku z art. 393 § 1 k.p.c., nie dawał podstawy do wyjaśnienia stosowanych w sprawie przepisów poza podstawami kasacji. Przytoczona w kasacji podstawa sformułowane jako naruszenie art. 121 pkt 4 k.c. nie może być natomiast uznana za nieusprawiedliwioną z następujących przyczyn. Sąd Najwyższego w uchwale z 11 pażdziernika 1996 r. lłl CZP 76196, OSNC 1997l2!16 przypomniał, że w każdej indywidualnej sprawie o roszczenie odszkodowawcze oceniane na podstawie prawa cywilnego (jeżeli podniesiono zarzut przedawnienia) sąd powinien rozważyć, czy nie zachodziła przeszkoda powodująca, że przedawnienie nie rozpoczęło biegu albo że bieg przedawnienia uległ zawieszeniu, gdyżdaje ku temu podstawę znane prawu cywilnemu unormowanie zakładające, że bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu m.in. wówczas, gdy z powodu siły wyższej nie można dochodzić roszczeń przed sądami polskimi (art. 121 pkt 4 k.c.). Wskazany przepis umieszczony w części ogólnej odnosi się do wszelkich roszczeń majątkowych. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, ze decydującymi argumentami okazały się stan prawny (art. 48 prawa o ustroju sądów powszechnych) oraz niewykazanie siły wyższej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. Relacje między faktami określanymi uogóiniająco i w uproszczeniu jako "stan wojenny" a siłą wyższą w rozumieniu cytowanego przepisu nie są oceniane jednoznacznie. Sąd Najwyższy w uchwale z 10 marca 1992 r., ill CZP 10r'92, OSP 1993 z. 2, poz. 30 wyjaśnił, że restrykcje stanu wojennego oraz wszczęcie postępowania karnego z powodu prowadzonej działalności politycznej, uniemożliwiające powodowi powrót do kraju uzasadniają zastosowanie do terminów zawitych System informacji Prawnej Lex (Lex Omega) 3172014 Stan. prawny programu: 2014-09-22 --- STRONA 3 --- _ _ _______7 W IV CKN 629f00_Ztekst ustanowionych w prawie spotdzielczym przepisu art. 121 pkt 4'k.c. w drodze anaiogii. Natomiast Sad Apelacyjny w Biaiymstoku w wyroku z 20 wizesnia 1994 r. I ACr 210194 (OSA 1995 r. nr 6) wyrazii pogladf"I.,2e stan wojenny nie moze byo traktowany jako siia wyzsza w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c., gdyz jego wprowadzenie i ocena Iegalnosci nie spowodowaio wyiaczenia mozliwosci dochodzenia roszczefi przeciwko Skarbowi Pafistwa za szkody spowodowane z winy funkcjonariuszy. ' Z uzasadnienia zaskarzonego wyroku podobnie jakw podanym wyzej wyroku sadu apelacyjnego widoczna jest skionnosé tiumaczenia siiy wyzszej jako stanu, w ktorym prawo poszkodowanego do sadu byioby forrnalnie ograniczone. Takiego przepisu nie zawierai (nieuchyiony do chwili obecnej w sposob odpowiadajacy standardowi pafistwa prawnego), dekret Rady Paflstwa z.dnia 12 grudnia 1981 r. 0 stanie wojennym. W ooenie skiadu Sadu Najwyzszego rozpoznajacego niniejsza sprawa art. 121 pkt 4 k.c. nie uzasadnia takiego pogladu. Nie mozna tez zakresu pojeé siiy wyzszej  w aspekcie realizacji prawa do sadu  utozsamiao z zawieszeniem wymiaru sprawiediiwoéci, ktory to stan byi wedtug art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 Iipca 1950 r.‘ p.o.p.c.. tyli<0 jedna z postaci okreslanej tradycyjnie mianem siiy wyzszej. ‘ ~ " Klauzula siiy wyzszej znana od starozytnosci i przywrocona ze wzglsdu na przydatnoso dla praktyki._do jezyka prawnego nowoczesnych ustawodawstw krajowych oraz prawa miedzynarodowego nie jest definiowana przez ustawodawce, ze wzgledu na roznorodnosé odpowiadajacych jej zdarzefi. W tradycyjnym ujeciu utotsamiano ja ze zjawiskami przyrody i w orzecznictwie wystepuja nadal przykiady tak waskiego (naturalistycznego) jej rozumienia. W miare postepu technicznego i rozwoju stosunkow spoiecznych znaczenia nabieraja inne stany faktyczne, gdy czynnikiem wiaozajacym sie w dziaianie Iub jego brak staja sie zjawiska spoieczne, np. niepokoje Iub rozruchy spoieczne. Do zjawisk tych nalezy zaliczyé takze rozreguiowanie dziaiania paristwa (jego organow) wywoiane zarowno przyczynami niezaleznymi (np. wojny, rewolucje, gwaitowne i giebokie kryzysy ekonomiczne), jak i aktami same] wiadzy panstwowe} (ius imperii).  Wspoiczesnie panuje zgodnosé co do podstawowych wiasciwosci stanu okrestanego jako siia wyzsza uwainiajaca od odpowiedziainosci Iub usprawiedliwiajaca bezczynnosé, gdy z dziaianiem ustawa wiazaia zapewnienie uprawnien. Siia wyzsza musi byé zatem zdarzeniem zewnetrznym w stosunku do powoiujacego sie na nia podmiotu. Stan okresiany w ten sposob powinien istnieé obiektywnie, a wiec musi byé widoczny i sprawdzalny dia nieuprzedzonego obserwatora; nie mote byé np. wytworem wyobraini. Odnosnie do natezenia wpiywu tego zdarzenia na dziatanie Iub zaniechanie przewaza tzw. teoria obiektywna nie dopuszczajaca. aby miarodajna byia wytacznie ocena podmiotu powotujacego sie na siie wyzsza. Jednak stosowanie tej teorii musi odbywao sie z uwzglednieniem okolicznosci ocenianycbindywidualnie “dla danego przypiadku, zatem ocena powinna byo dokonywana "2 zewnatrz", aie przy uwzglednieniu konkretnej sytuacji ooenianego. W pismiennictwie trafnie zauwazono bowiem, Ze stosowanie teorii obiektywnej w czystym ujeciu wykluozatoby w praktyce site wyzsza, skoro w kazdej niemal sytuacji zdarza sis, Ze to co byio niemozliwe dla jednyoh dia kogos innego okazato sie mozliwym. Wskazowke Enterpretaoyjna czerpie sie rowniez z bzzmienia art. 121 pkt 4 k.c., mowiaoego o uprawnionym, ktow nie moze dochodzié roszozefi. Nie rnozna wymagaé, aby owo zdarzenie zewnetrzne w sposob absolutny wyiaozaio moznosé przeciwstawienia sie. W Iiteraturze przedmiotu trafnie podkresla sie wymaganie plzemoznego charakteru, wyiaozajacego skuteczne przeciwdziaianie zarowno ze wzgledu na dysproporcje sity fizycznej, .jaI< i niewspotmierne ryzfko. Przemoznosé czynnika zewnetrznego obezwiadniajaca wote strony siabszej okresia sie jako terror armorum, przy czym "orezem", 0 ktozym mowa w tym okresleniu, moze byé groiba pozbawienia wolnosci a nawet innych szykan godzacych w godnoéé jednostki np. wszczynanie postepowania karnego. Oprocz ryzyka poniesienia szkody niemajatkowej na swojej osobie przez podejmujacego probe przeciwdziaiania zdarzeniom zewnetrznym obiektywnie istniejacym, nie moina pominaé takze ryzyka oczywistej nieskutecznosci podejmowanych dziaian. Zwraca na to uwage Sad Najwyzszy w wyroku z 11 Iutego 1997 r. sygn. II CKN 78196 (niepubiikowany). W uchwale Sadu Najwyzszego sygn. III CZP 76198 wskazano na potrzebe uwzgiedniania prawdy historycznej, z ktorej wynika, Ze system “w znacznej mierze totaiitarny" charakteryzujacy sie cenzura uniemozliwiajaca poznanie faktowi narzucajacy aksjomaty poiityczne uniemozliwiai (natezy dodaé: w pewnych wypadkach) dokonanie przed sadem oywilnym samodzielnych ustalefi zgodnych z prawda, przez co nie byio moztiwosci faktycznych skutecznego dochodzenia roszczen. Powyzsze ogoine uwagi nalezy odnieéé do rzeczywistoéci panujacej w okresie stanu wojennego i po jego zakoflczeniu, pamietajac, ze fakty historyczne dotyczace represji wobec dziaiaczy opozycji demokratycznej oraz osob uznawanych za wrogow ustroju poiitycznego, a takze akty prawne 1 ich wykiadnia, jako powszeczhnie znane nie wymagaja dowodu (art. 227 k.p.c.). Powinny bye zatem uwzgtednianie przy stosowaniu prawa materialnego art. 121 pkt 4 k.c. Przykiadowo mo2na wskazaé, Ze do zespotu takich notorii naiezy obowiazywanie dekretu o stanie wojennym, ktorego art. 48 w ust. 2 penalizowai rozpowszechniania faiszywych wiadomosci, jezeli moze to wywoiaé niepokoj publiczny Iub rozruchy, a w ust. 3  sporzadzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewozenie, przenoszenie Iub przesyianie w celu rozpowszechniania pisma, druku, nagrania Iub filmu zawierajacego wiadomosci okreslone w ust. poprzedzajaoym. Wykiadnia przepisu byia restrykcyjna I obejmowaia takze oceny, komentarze, nawet Iisty prywatne odczytywane w gronie znajomych, bez wzgiedu na nastapienie skutku w postaci niepokoju publicznego. Przez faiszywe wiadomosci rozumiano takie celowe znieksztatcenie zdarzen przez pominiecie okoiicznosci majacych istotne znaczenie dla rzeczywistego obrazu System informacji Prawnej Lex (Lex Omega] 3712014 Stan prawny programu: 20140922 7 7 _______7 ,_ IV CKN, 629r'0Ü_-_tekst ustanowionych w prawie spółdzielczym przepisu art. 121 pkt 4`k.c. w drodze anaiogii. Natomiast Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 20 września 1994 r. I ACr 210r'94 (OSA 1995 r. nr 6) wyraził pogląd?-1.,że stan wojenny nie może być traktowany jako siła wyższa w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.ć., gdyż jego wprowadzenie i ocena legalności nie spowodowało wyłączenia możliwości dochodzenia roszczeń przeciwko Skarbowi Państwa za szkody spowodowane z winy funkcjonariuszy. ` Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku podobnie jakw podanym wyżej wyroku sądu apelacyjnego widoczna jest skłonność tłumaczenia siły wyższej jako stanu, w którym prawo poszkodowanego do sądu byłoby formalnie ograniczone. Takiego przepisu nie zawierał (nieuchyiony do chwili obecnej w sposób odpowiadający standardowi państwa prawnego), dekret Rady Państwa z.dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. W ocenie składu Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę art. 121 pkt 4 k.c. nie uzasadnia takiego poglądu. Nie można też zakresu pojęć siły wyższej - w aspekcie realizacji prawa do sądu - utożsamiać z zawieszeniem wymiaru sprawiedliwości, który to stan był według art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r., p.o.p.c., tylko jedną z postaci określane] tradycyjnie mianem siły wyższej. “ ~ ' Klauzula siły wyższej znana od starożytności i przywrócona ze względu na przydatność dla praktyki ,_do języka prawnego nowoczesnych ustawodawstw krajowych oraz prawa międzynarodowego nie jest definiowane przez ustawodawcę, ze względu na różnorodność odpowiadających jej zdarzeń. W tradycyjnym ujęciu utożsamiano ją ze zjawiskami przyrody i w orzecznictwie występują nadal przykłady tak wąskiego (naturalistycznego) jej rozumienia. W miarę postępu technicznego i rozwoju stosunków społecznych znaczenia nabierają inne stany faktyczne, gdy czynnikiem włączającym się w działanie lub jego brak stają się zjawiska społeczne, np. niepokoje lub rozruchy społeczne. Do zjawisk tych należy zaliczyć także rozregulowanie działania panstwa (jego organów) wywołane zarówno przyczynami niezależnymi (np. wojny, rewolucję, gwałtowne i głębokie krýzysy ekonomiczne), jak i aktami samej władzy państwowej (ius lmperii). - Współcześnie panuje zgodność co do podstawowych właściwości stanu okreśłanego jako siła wyższa uwalniająca od odpowiedzialności lub usprawiedliwíająca bezczynność, gdy z działaniem ustawa wiązała zapewnienie uprawnień. Siła wyższa musi być zatem zdarzeniem zewnętrznym w stosunku do powołującego się na nią podmiotu. Stan określany w ten sposób powinien istnieć obiektywnie, a więc musi być widoczny i sprawdzalny dla nieuprzedzonego obserwatora; nie może być np. wytworem wyobraźni. Odnośnie do natężenia wpływu tego zdarzenia na działanie lub zaniechanie przeważa tzw. teoria obiektywne nie dopuszczająca, aby miarodajna była wyłącznie ocena podmiotu powołującego się na siłę wyższą. Jednak' stosowanie tej teorii musi odbywać się z uwzględnieniem okoliczności ocenianychindywidualnie dla -danego przypadku, zatem- ocena powinna być dokonywana" "z zewnątrz", ale przy uwzględnieniu konkretnej sytuacji ocenianego. W piśmiennictwie trafnie zauważono bowiem, że stosowanie teorii obiektywnej w czystym ujęciu wykluczałoby w praktyce siłę wyższą, skoro w każdej niemal sytuacji zdarza się, że to co było niemożliwe dla jednych dia kogoś innego okazało się możliwym. Wskazówkę interpretacyjną czerpie się również z brzmienia art. 121 pkt 4 k.c., mówiącego o uprawnionym, który nie może dochodzić roszczeń. Nie można wymagać, aby owo zdarzenie zewnętrzne w sposób absolutny wyłączaio możność przeciwstawienia się. W literaturze przedmiotu trafnie podkreśla się wymaganie przemożnego charakteru, wyłączającego skuteczne przeciwdziałanie zarówno ze względu na dysproporcję siły fizycznej, .jak i niewspółmierne ryzyko. Pizemożność czynnika zewnętrznego obezwładniającą wolę strony słabszej określa się jako terror armorum, przy czym "orężem", o którym mowa W tym określeniu, może być groźba pozbawienia wolności a nawet innych szykan godzących w godność jednostki np. wszczynanie postępowania karnego. Oprócz ryzyka poniesienia szkody niemajątkowej na swojej osobie przez podejmującego próbę przeciwdziałania zdarzeniom zewnętrznym obiektywnie istniejącym, nie można pominąć także ryzyka oczywistej nieskutecznosci podejmowanych działań. Zwraca na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z il lutego 199? r. sygn. il CKN 78i'96 (niepublikowany). W uchwale Sądu Najwyższego sygn. ll! CZP 76296 wskazano na potrzebę uwzględnienia prawdy historycznej, z której wynika, że system "w znacznej mierze totaiitarny" charakteryzujący się cenzurą uniemożliwiające poznanie faktówi narzucający aksjomaty poiityczne uniemożliwiał (należy dodać: w pewnych wypadkach) dokonanie przed sądem cywilnym samodzielnych ustaleń zgodnych z prawdą, przez co nie było możliwości faktycznych skutecznego dochodzenia roszczeń. Powyższe ogóine uwagi należy odnieść do rzeczywistości panującej w okresie stanu wojennego í po jego zakończeniu, pamiętając, że fakty historyczne dotyczące represji wobec działaczy opozycji demokratycznej oraz osób uznawanych za wrogów ustroju poiitycznego, a także akty prawne i ich wykładnia, jako powszechnie znane nie wymagają dowodu (art. 227 k.p.c.). Powinny być zatem uwzględnienie przy stosowaniu prawa materialnego art. 121 pkt 4 k.c. Przykładowo można wskazać, że do zespołu takich notorii należy obowiązywania dekretu o stanie wojennym, którego art. 48 w ust. 2 penalizował rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, jeżeli może to wywołać niepokój publiczny łub rozruchy, a w ust. 3 - sporządzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenia, przenoszenie Iub przesyłanie w celu rozpowszechniania pisma, druku, nagrania lub filmu zawierającego wiadomości określone w ust. poprzedzającym. Wykładnia przepisu była restrykcyjna i obejmowała także oceny, komentarze, nawet listy prywatne odczytywane w gronie znajomych, bez względu na nastąpienie skutku w postaci niepokoju publicznego. Przez fałszywe wiadomosci rozumiano także celowe zniekształcenia zdarzeń przez pominięcie okoliczności mających istotne znaczenie dla rzeczywistego obrazu System informacji Prawnej Lex (Lex Omega) 3712014 Stan prawny programu: 2014-09-22 --- STRONA 4 --- __ __ ____ _ _  _ _ __ IV CKN 629100  tekst danego zdarzenie, znieksztatcenie prawdy (por. wyroki Sadu Najwyzszego z 5 grudnia 1991 r. sygn.. WRN 22191, OSP 1992191190; z 1? grudnia 1982 r., Rw 952182, OSNKW 1983 nr6 poz. 48; z 10 marca 1982 r. N 10182, OSNKW 1982 z. 6, poz. 41; postan. z 6 grudnia 1982 r. Z 98182, OSNKW 1983 nr 8, poz. 49). Powszechnie wiadomo rowniez, Ze po zniesieniu stanu wojennego funkcjonariusze organow panstwa nie zaprzestali przeéladowania Iudzi uznanych za wrogow bez zachowania jakichkolwiek prooedur, posuwajao sie do aktow terroru, a nawet morderstwa. _ Wediug niezaprzeczonych twierdzefi powoda, po zwolnieniu z zaktadu karnego nie mogi uzyskaé zatrudnienia, poniewaz sprzeciwiata sie temu stuzba bezpieczenstwa, natomiast uczestnicy protestu z dnia 14 sierpnia 1982 r. zostali uwolnieni od winy dopiero wskutek rewizji nadzwyczajnej wniesionej po zmianach ustrojowych dokonanych w Iatach 1989190 (sygn. II KRN 138191). Pominievcie tej rzeczywistosci oznaczajace, ze W ocenie Sadu Apelacyjnego, powod  pozbawiony bezterrninowo wotnoéci, poniewai jego "pozostawanie na wotnoéci zagrazatoby bezpieczeitstwu Panstwa E porzadkowi pubiicznemu przez to, ze nawotywai do niepokojow spotecznyoh" od dnia pobicia mogt bez powaznego ryzyka dla siebie skutecznie gromadzio i przedstawiaé sadowi powszechnemu dowody wskazujace na sprawoow i okoiicznosci pobicia uzasadnia zarzut biedu subsumcji polegajacy na odniesieniu hipotezy art. 121 pkt 4 k.c. do uprawnien sadu (art. 48 u.s.p.'), a nie do skonkretyzowanych mozliwoéci poszkodowanego w realizacji roszozenia. _ Diatego na podstawie art. 39313 § 1 zdante drugie k.p.c., a w zakresie orzeczenia 0 kosztach na podstawie stosowanegoodpowiednio art. 108 § 2 k.p.c., Sad Najwyzszy orzekijak w sentencji. D System tnformacji Prawnej Lex (Lex Omega) 3712014 Stan prawny programu: 20140922 ' _Ż _Ż ___, _ _ - _ _ __ IV CKN 629100 - tekst danego zdarzenia, zniekształcenia prawdy (por. wyroki Sądu Najwyższego z 5 grudnia 1991 r. sygn.. WRN 22!91, OSP 1992ƒ9!'l90; z 17 grudnia 1982 r., Rw 952!82, OSNKW 1983 nr6 poz. 48; z 10 marca 1982 r. N 10!82, OSNKW 1982 z. 6, poz. 41; postan. z 6 grudnia 1982 r. Z 98:82, OSNKW 1983 nr 6, poz. 49). Powszechnie wiadomo również, że po zniesieniu stanu wojennego funkcjonariusze organów państwa nie zaprzestali prześladowania ludzi' uznanych za wrogów bez zachowania jakichkolwiek procedur, posuwając się do aktów terroru, a nawet morderstwa. _ Według niezaprzeczonych twierdzeń powoda, po zwolnieniu z zakładu karnego nie mógł uzyskać zatrudnienia, ponieważ sprzeciwiała się temu służba bezpieczeństwa, natomiast uczestnicy protestu z dnia 14 sierpnia 1982 r. zostali uwolnieni od winy dopiero wskutek rewizji nadzwyczajnej wniesionej po zmianach ustrojowych dokonanych w latach 1989r'90 (sygn. ll KRN 138I91). Pominięcie tej rzeczywistości oznaczające, że w ocenie Sądu Apelacyjnego, powód - pozbawiony bezterminowo woiności, ponieważ jego "pozostawania na woinosci zagrażałoby bezpieczeństwu Państwa i porządkowi publicznemu przez to, że nawoływał do niepokojów społecznych" od dnia pobicia mógł bez poważnego ryzyka dla siebie skutecznie gromadzić i przedstawiać sądowi powszechnemu dowody wskazujące na sprawców i okoliczności pobicia uzasadnia zarzut błędu subsumcji polegający na odniesieniu hipotezy art. 121 pkt 4 k.c. do uprawnień sądu (art. 48 u.s.p.'), a nie do skonkretyzowanych możliwości poszkodowanego w realizacji roszczenia. _ Dlatego na podstawie art. 39313 § 1 zdanie drugie k.p.c., a w zakresie orzeczenia o kosztach na podstawie stosowanego _odpowiednio art. 108 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. D System informacji Prawnej Lex (Lex Omega) 37r2014 Stan prawny programu: 2014-09-22 '