Postanowienie II CK 538/04

--- STRONA 1 --- WYROK Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2005r II CK 538/04 Dowiedzeniem się o szkodzie jest moment, gdy poszkodowany zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia wskazujących na fakt powstania szkody, gdy ma świadomość doznanej szkody. Późniejsze zmiany szkody, która powstaje na skutek czynu niedozwolonego nie mają znaczenia dla określenia terminu przedawnienia. Trzyletni termin przedawnienia rozpoczyna się dopiero wówczas, gdy świadomość pokrzywdzonego odnośnie do przysługującego mu roszczenia obejmuje wszystkie jego konstytutywne elementy, to jest jeżeli nadto znana jest mu osoba sprawcy oraz związek przyczynowy pomiędzy działaniem sprawcy a powstaniem szkody. Wiedza poszkodowanego odnośnie przesłanki związku przyczynowego powinna pochodzić z kompetentnych źródeł. LEX nr 402286 402286 Dz.U.1964.16.93; art 442¹ § 1 glosa krytyczna: Warciński M. Glosa do wyroku SN z dnia 16 marca 2005 r II CK 538/04 glosa częściowo krytyczna: Tofel M.S. Glosa do wyroku SN z dnia 16 marca 2005r II CK 538/04 Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Iwona Koper (spr) Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Tadeusz Domińczyk Protokolant: Maryla Czajkowska Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa N i in, przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie Łódzkiemu o zadośćuczynienie i odszkodowanie, po rozpoznaniu, na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 marca 2005r kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. Z dnia 1 czerwca 2004r oddala kasację Uzasadnienie faktyczne Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa – Wojewody Łódzkiego na rzecz Zbigniewa N., Krzysztofa N. i Marzeny K – następców prawnych powódki Krystyny N., w równych częściach, kwotę 42.700 zł z ustawowymi odsetkami tytułem zadośćuczynienia za krzywdę oraz odszkodowania. W ustaleniach faktycznych, stanowiących podstawę wyroku przyjął, że Krystyna N uległa zakażeniu wirusem WZW typu C przed 1990r w Przychodni Rejonowej w Ł, będącej wówczas jednostką budżetową Skarbu Państwa. Zakażenie miało charakter bezobjawowy, zaś cechy choroby przewlekłej istniały u powódki od 1993 r Późno rozpoznane (powódka została skierowana do diagnostyki hepatologicznej dopiero w 2000r) i leczenie przewlekłe zapalenie wątroby typu C doprowadziło do nieodwracalnego uszczerbku na zdrowiu powódki wynoszącego 50 do 60 %. Szkoda powódki spowodowana została zaniedbaniami w przestrzeganiu środków ochronnych przed zakażeniami. Sąd Okręgowy ocenił, że w tych okolicznościach spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę, której naprawienia domagała się powódka (art 417 kc) --- STRONA 2 --- Sąd ten nie podzielił zgłoszonego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia. Wskazał, że chociaż do zakażenia powódki doszło przed 1990r., to jednak choroba ujawniła się i została zdiagnozowana dopiero w lutym 2000r ., zatem w dacie wytoczenia powództwa w grudniu 2000r jej roszczenia nie były przedawnione. Rozpoznając sprawę na skutek apelacji strony pozwanej, Sąd Apelacyjny w Ł, nie uwzględnił podniesionego w niej zarzutu naruszenia art 442 § 1 kc. Stwierdził, ze w sytuacji, gdy pierwsze objawy zakażenia powódki pojawiły się w 1993r, to dopiero ta data, w której można mówić o zdarzeniu wyrządzającym szkodę (art 442 § 1 zd 2 kc), stanowi początek biegu okresu przedawnienia. Za zdarzenie takie nie można uznać samego zakażenia wirusem wzw, skoro zdarzają się przypadki samoistnego wyeliminowania wirusa, bez konieczności podjęcia leczenia. Z powołaniem się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2003r IV CKN 378/01(OSP nr 4 z 2004r poz 55), który wraz z uzasadniającą go argumentacją podzielił, wskazał że przy wykładni art 442 § 1 zd 2 nie można pomijać zasad wynikających z części ogólnej kc, w szczególności art 120 § 1 kc wyrażającego zasadę, że bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Dopóki więc szkoda nie powstanie roszczenie o jej naprawienie w ogóle nie powstaje, w związku z tym nie można mówić o jego wymagalności. W okolicznościach sprawy, szkoda powódki polegająca na ujawnieniu się dolegliwości związanych z zakażeniem powstała w 1993r, zatem roszczenie o jej naprawienie nie przedawniło się. Niezależnie od tego, podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia ocenił jako sprzeczne z zasadami współżycia. Jako przesłanki uzasadniające zastosowanie art 5 kc wskazał usprawiedliwioną w wyjątkowych okolicznościach sprawy bezczynność powódki w dochodzeniu roszczeń oraz czas opóźnienia. Z powyższych przyczyn oraz w następstwie nieuwzględnienia dalszych zarzutów kwestionujących prawidłowość ustaleń faktycznych, wyrokiem z dnia 1 czerwca 2004 r oddalił apelację strony pozwanej. W kasacji od tego wyroku pozwany przytoczył podstawę naruszenia prawa materialnego, zarzucając: 1) naruszenia art 442 § 1 zd 2 przez uznanie, że w sprawie nie występują przesłanki przedawnienia, gdyż początek przedawnienia rozpoczął się od daty ujawnienia szkody, co jest równoznaczne ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę, podczas gdy wykładnia literalna art 442 § 1 zd 2 wskazuje, że 10 letni termin liczy się od daty zdarzenia wywołującego szkodę (od daty zakażenia powódki do wytoczenia procesu minęło 10 lat) 2) naruszenie art 5 kc przez niewłaściwe zastosowanie, poprzez uznanie, że zarzut przedawnienia jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, w sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny nie badał w jaki sposób zasady te zostały naruszone wobec powódki, która zmarła w trakcie procesu. Wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art 442 § 1 zd 1 bieg trzyletniego terminu przedawnienia roszczenia deliktowego rozpoczyna się z chwilą dowiedzenia się przez poszkodowanego o szkodzie. Szkoda może powstać jednocześnie ze zdarzeniem, które je w ostatecznym rezultacie wywołało to jest z czynem niedozwolonym, albo też w późniejszym czasie. Roszczenie o naprawienie szkody powstaje z chwilą jej nastąpienia, dlatego dopóki nie nastąpi szkoda bieg terminu przedawnienia nie może się rozpocząć. Na gruncie omawianego przepisu istotny dla określenia początku biegu przedawnienia jest jednak moment dowiedzenia się o szkodzie, a nie moment jej powstania. Dowiedzeniem się o szkodzie jest moment, gdy poszkodowany „zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia wskazujących na fakt powstania szkody, gdy ma świadomość doznanej szkody” (uchwała 7 sędziów SN z dnia 11 lutego 1963r III PO 6/62, OSNCP 1964, poz 87), Późniejsze zmiany szkody, --- STRONA 3 --- która powstaje jako skutek czynu niedozwolonego nie mają znaczenia dla określenia terminu przedawnienia. Trzyletni termin przedawnienia rozpoczyna się dopiero wówczas, gdy świadomość poszkodowanego odnośnie do przysługującego mu roszczenia obejmuje wszystkie jego konstytutywne elementy, to jest jeżeli nadto znana jest mu osoba sprawcy oraz związek przyczynowy między działaniem sprawcy, a powstaniem szkody. Wiedza poszkodowanego odnośnie do przesłanki związku przyczynowego powinna pochodzić z kompetentnych źródeł. Jak stwierdził sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 listopada 1967r (OSNCP 1968r nr 7-8 poz 146), przesłanka ta jest spełniona, jeśli poszkodowany poweźmie z kompetentnych źródeł informacje o istnieniu schorzenia jego następstwie określonego zdarzenia, a więc także przyczynach, które mogły je wywołać. W razie przedawnienia się roszczenia o naprawienie szkody w następstwie upływu trzyletniego terminu określonego w zdaniu 1 § 1 art 442 kc, jego zdanie drugie w ogóle nie ma zastosowania. W okolicznościach niniejszej sprawy powództwo wytoczone zostało przed upływem trzyletniego terminu przedawnienia z art 442 § 1 zd 1, liczonego od dnia dowiedzenia się przez powódkę o szkodzie w 2000 r, jednak po upływie dziesięcioletniego terminu przedawnienia określonego w zdaniu drugim tego przepisu, liczonego – zgodnie z jego brzmieniem- od zdarzenia wyrządzającego szkodę. Zdarzeniem tym, błędnie utożsamianym przez Sąd Apelacyjny z wystąpieniem u poszkodowanej pierwszych objawów choroby w 1993r, było zakażenie jej wirusem wzw jeszcze przed 1990r. Na tym tle powstała zasadnicza dla rozstrzygnięcia sprawy przed sądami orzekającymi, a obecnie dla oceny zasadności zarzutów kasacji kwestia, czy dziesięcioletni termin przedawnienia określonego w art 442 § 1 zdanie 2 rozpoczynający swój bieg od dnia zdarzenia wyrządzającego szkodę ma zastosowanie do roszczeń deliktowych, które powstały już po jego upływie, w następstwie późniejszego powstania lub ujawnienia szkody wyrządzonej w przeszłości. Istniejąca w judykaturze rozbieżność stanowisk w tym względzie datuje się jeszcze od czasu obowiązywania art 283 kz stanowiącego odpowiednik art 442 kc Według przeważającego także w piśmiennictwie przedmiotu stanowiska, odwołującego się do jednoznacznego brzmienia przepisu, roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawniają się zawsze po upływie 10 lat od zdarzenia które ją wywołało, bez względu na to kiedy powstała szkoda, kiedy poszkodowany powziął wiadomość o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 12 lutego 1969r III PZP 43/68, OSNCP 1969 nr 9 poz 150; uchwała SN z dnia 25 października 1974r III PZP 39/74, OSNCP 1975, nr 5 poz 82; wyrok SN z dnia 22 czerwca 1977r III PR 64/77, niepubl.; postanowienie SN z dnia 17 lutego 1982r III PZP 3/81, OSNCP 1983 nr 1 poz 8; uchwała SN z dnia 25 września 1992r III CZP 118/92, BSN 1992 nr 9 s 9; wyrok SN z dnia 17 lutego 1999r, II CKN 199/98, niepubl.; wyrok SN z dnia 12 grudnia 2002r V CKN 1548/00, niepubl.) Pogląd ten, przeważający także w piśmiennictwie przedmiotu, Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela. Odmienne zapatrywanie, wiążące początek biegu terminu przedawnienia określonego w art 442 § 1 zd 2 kc z dniem powstania szkody, wyraził Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z dnia 21 maja 2003r IV CKN 378/01, OSNC 2004 nr 7-8 poz 124 oraz wcześniejszych powołanych w jego pisemnych motywach orzeczeniach. W uzasadnieniu tego poglądu wskazywał Sąd Najwyższy, że gdy powstanie szkody następuje po upływie pewnego, nieraz bardzo długiego czasu od popełnienia czynu niedozwolonego, to wykładnia (wówczas art 283 § 3 i 4 kz) wiążąca początek biegu terminu przedawnienia z datą spełnienia czynu niedozwolonego byłaby nierealna i jest nie do przyjęcia, gdyż wówczas bieg przedawnienia upłynąłby wcześniej zanim powstała szkoda i zanim poszkodowany mógł dochodzić swoich roszczeń (wyrok SN z 11 lipca 1959r I CR 890/58, OSP 1960 nr 10 poz 263 oraz uzasadnienie uchwały z dnia 17 czerwca 1963 – zasady prawnej, III CO 38/62, OSNCP 1965 nr 2 poz 21). Podnosił konieczność uwzględnienia przy wykładni art 442 § 1 zd drugie kc ogólnej zasady wyrażonej w art 120 § 1 kc., że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia , w którym roszczenie stało się wymagalne (powołany wyrok SN z dnia 21 maja 2003r) Przytoczona argumentacja, na której oparty został zaskarżony wyrok, akcentująca z --- STRONA 4 --- odwołaniem się do zasad słuszności, potrzebę większej ochrony poszkodowanego, nie daje się jednak bronić ze względów jurydycznych. Przyjęta za jego podstawę przez Sąd Apelacyjny wykładnia art 442 § 1 zd 2 na płaszczyźnie językowej jest wykładnią contra legem. Trafnie podnosi też skarżący, że przepis art 442 kc regulujący samodzielnie początek terminu przedawnienia roszczeń deliktowych, jest przepisem szczególnym i wyłącza w tym zakresie ogólną zasadę wynikającą z art 120 § 1 kc, która znajduje zastosowanie jedynie w braku wyznaczenie przez inne przepisy zdarzenia skutkującego początek biegu tego terminu. Takim zdarzeniem w ujęciu art 442 § 1 zd 2 jest czyn niedozwolony wyrządzający szkodę. Przyznanie normom ogólnym pierwszeństwa przed unormowaniem szczególnym narusza reguły wykładni systemowej. Nie można nadto nie dostrzegać konsekwencji przyjętego przez Sąd Apelacyjny poglądu, w postaci mogącego przedłużać się nawet na kilkadziesiąt lat od zdarzenia wyrządzającego szkodę (do czasu ujawnienia się szkody) stanu niepewności prawnej, co pozostaje w sprzeczności z celem instytucji przedawnienia jakim jest stabilizacja stosunków prawnych. W końcu podnieść trzeba, że zaakceptowanie zapatrywania Sądu Apelacyjnego prowadziłoby do sprzecznego z intencją ustawodawcy zatarcia różnic między odpowiedzialnością sprawcy szkody wynikłej z czynu niedozwolony (art 442 § 1 kc) i sprawcy szkody wynikłej ze zbrodni lub występku (art 442 § 2 ), którego odpowiedzialność jest zawsze ograniczona dziesięcioletnim terminem przedawnienia liczonym od dnia popełnienia przestępstwa. Z powyższych względów trafnie zarzuca skarżący naruszenie przez Sąd Apelacyjny przepisu art 442 § 1 zd 2 kc przez jego błędną wykładnie. Mimo to wniesiona kasacja nie może odnieść postulowanego jej wnioskami skutku. Zasadnie bowiem uznał Sąd Apelacyjny z odwołaniem się do art 5 kc, że uwzględnieniu zarzutu przedawnienia roszczeń powódki, której bezczynność w ich dochodzeniu była usprawiedliwiona okolicznościami, sprzeciwiają się zasady współżycia społecznego. Przekroczenie ustawowego terminu dla dochodzenia roszczeń z tytułu doznanego uszczerbku na zdrowiu może usprawiedliwiać specyfika lub specyficzny przebieg niektórych schorzeń, które ujawniają się dopiero po długim czasie (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 listopada 1996r II PZP 3/96, OSNP 1997 nr 14 poz 249). Okoliczność, iż taki przebieg miała chorobapowódki pozostawała poza sporem i nie wymagała szerszego badania. Dodatkowo wskazać należy na znaczenie klauzuli zasad współżycia społecznego jako czynnika wprowadzającego równowagę między zasadą pewności prawnej, chronioną instytucją przedawnienia, a prawem pokrzywdzonego do uzyskania ochrony prawnej naruszonego dobra. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 listopada 2002r III CKN 115/00 (niepubl), kolizję między tymi dobrami można w wyjątkowych wypadkach rozwiązać przy pomocy art 5 kc. Jego zastosowanie w niniejszej sprawie rozstrzyga ją z korzyścią dla ochrony interesów poszkodowanego. Pozwala to zrealizować postulat słusznego rozstrzygnięcia bez konieczności sięgania do „słusznej” wykładni art 442§ 1 zdanie 2 kc. O oddaleniu kasacji orzeczono na podstawie art 393¹² kpc w zw z art 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004r o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy -Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Z 2005r nr 13 poz 98)