Wyrok II C 77/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 marca 2012 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach

--- STRONA 1 --- Sygn. akt II C 77/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 marca 2012 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach Wydział II Cywilny Ośrodek (...) w R. w składzie: Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Barbara Migas Protokolant: Ewa Kotyczka po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2012 roku w Rybniku sprawy z powództwa A. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w J. zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w W. o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 500 zł (pięćset) z ustawowymi odsetkami od dnia 20 marca 2012 roku, 2. w pozostałej części powództwo oddala, 3. przyznaje ze Skarbu Państwa na rzecz Spółki Partnerskiej (...), K. K. (1) wynagrodzenie w kwocie 3600 zł ( trzy tysiące sześćset ) oraz kwotę 828 zł ( osiemset dwadzieścia osiem) podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Sygn. akt II C 77/10 UZASADNIENIE Powód A. B., reprezentowany przez pełnomocnika, precyzując żądanie wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Zakładu Karnego w J. kwoty 100.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Powód podniósł szereg zastrzeżeń do warunków bytowych odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w J.. Podniósł, że warunki te były niezgodne z normami wyznaczonymi przez przepisy kodeksu karnego wykonawczego. Niezgodności te polegały głównie na niedotrzymaniu nakazanej minimalnej powierzchni celi mieszkalnej przypadającej na skazanego, niespełnianiu warunków sanitarnych i higienicznych, sanitariaty były bowiem brudne oraz znajdowały się w osobnym budynku, brak było również ciepłej wody, ciepła kąpiel była raz w tygodniu. Ponadto cele, w których przebywał powód były źle dogrzane, nieszczelne, wilgotne, zagrzybione, występowały w nich pluskwy oraz karaluchy, pawilony więzienne nie były dostatecznie wentylowane, na korytarzach unosił się bowiem dym z papierosów. Powód podniósł, że takie warunki odbywania kary pozbawienia wolności są niehumanitarne i nie zapewniają nawet minimum poszanowania godności powoda. Ponadto --- STRONA 2 --- powyższe warunki odbywania kary naruszyły dobra osobiste powoda w postaci prawa do intymności, godności i czci. Powód swoje roszczenie opiera o przepisy 23 kc, 24 kc, 448 kc. W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Wskazał, że powód nie wyjaśnił precyzyjnie charakteru swojego żądania. Powód ograniczył się bowiem do podania ogólnych twierdzeń na temat warunków odbywania kary. Pozwany podniósł, że poza swoimi twierdzeniami nie przedstawił żadnych konkretnych dowodów na poparcie swojego żądania oraz nie udowodnił by doszło do naruszenia przez pozwanego konkretnych dóbr osobistych powoda. Pozwany wyjaśnił, że powód osadzony był w Zakładzie Karnym w J., który jest zakładem półotwartym, a w tego typu zakładach nie archiwizuje się szczególnej ewidencji osadzania, nie jest zatem możliwe z iloma osadzonymi przebywał oraz przez jaki okres. Dodatkowo z uwagi na dużą rotację osadzonych w zakładzie karnym w J. występują okresy gdzie norma 3m 2 przypadająca na jednego więźnia jest zachowana. Ponadto z uwagi na typ jednostki w J., pozwany miał możliwość poruszania się po innych pomieszczeniach pawilonu, możliwość swobodnego przemieszczania się i korzystania z dostępnych pomieszczeń więziennych. Ponadto cele w których osadzony był powód wyposażone są w wentylację grawitacyjną, grzejnik CO, odpowiedni sprzęt kwaterunkowy. Ponadto osadzeni otrzymują odzież, pościel, środki higieny osobistej, środki do utrzymywania czystości, za którą są sami odpowiedzialni. Urządzenia sanitarne usytuowane są poza celami, a ich używanie odbywa się w sposób nieskrępowany. Jednocześnie pozwany podniósł, że 40 % osadzonych jest zatrudniona poza terenem zakładu karnego i przez większą cześć dnia przebywają oni w pracy, co sprawia że przeludnienie cel nie jest aż tak mocno odczuwalne. Ponadto powód zatrudniony był wewnątrz zakładu jako mechanik, uzyskiwał z tego tytułu wynagrodzenie co również polepszało jego sytuację podczas odbywania kary. Pozwany ponadto podniósł, że rzeczą oczywistą jest, iż pozbawienie wolności niesie za sobą określoną dozę ograniczeń i niedogodności. Na tej kanwie Europejski Trybunał Praw Człowieka, dokonując wykładni art. 3 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przyjął, że aby doszło do naruszenia art. 3 Konwencji, cierpienie i upokorzenie muszą przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód przebywał w Zakładzie Karnym w J., od 22.08.2007 roku do 13.02.2009 r. Został skazany na karę pozbawienia wolności w związku z popełnieniem przestępstwa opisanego w art. 197 § 1 i 2 kk. Jest recydywistą penitencjarnym. Dowód: zeznania powoda k. 206; Zakład karny w J. jest zakładem typu półotwartego dla recydywistów penitencjarnych z oddziałem dla odbywających karę po raz pierwszy oraz oddziałem terapeutycznym dla osób uzależnionych od alkoholu. Pojemność zakładu w okresie od 08.05.2008 r. do 14.01.2009 r. ustalona została na (...) miejsca zakwaterowania, przy czym w okresie od 03.09.2007 r. do 28.12.2007 r. wynosiła 1050 miejsc. Zmiany dotyczące ilości miejsc zakwaterowania wynikały z konieczności przeprowadzenia prac remontowych. Od sierpnia 2007 r. i przez 2008 rok liczba osadzonych w zakładzie karnym przekroczyła pojemność tego zakładu, w związku z czym zdarzało się, że osadzonych umieszczano w celach których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , na czas określony tj. jednego miesiąca, niemniej jednak w zakładzie były również cele gdzie nie dochodziło do przeludnienia. Powód przez pewien okres czasu osadzony był w celi o pow. 22 m 2 , w której znajdowało się łącznie 9 więźniów, zatem powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego nieznacznie została przekroczona. W zakładach tego typu cele mieszkalne są otwarte, a osadzeni w godzinach od 7.30 do 18.30 mogą poruszać się swobodnie oraz korzystać z pól spacerowych, boisk do koszykówki, piłki nożnej, siatkówki, oraz pomieszczeń takich jak sala sportowa, czytelnia, biblioteka, sale szkoleniowe, pomieszczenia grup wyznaniowych i (...). Ponadto w zakładzie karnym realizowany był program kulturalno oświatowy, organizowano turnieje brydżowe i sportowe, sporadycznie odbywały się spektakle teatralne oraz koncerty grup muzycznych. W pozwanym zakładzie 40 % osadzonych była zatrudniona poza jego terenem, a także cześć osadzonych przebywała na przepustkach, wobec czego większość czasu w dzień osadzeni spędzali poza zakładem. Powód składał liczne wnioski o zatrudnienie, skarżył się również, że zakład karny nie skierował go do żadnej pracy. W okresie od 09.02.2008 r. do --- STRONA 3 --- 05.02.2009 powód został skierowany do zatrudnienia wewnętrznego jako mechanik, większość czasu przebywał w warsztacie samochodowym zakładu, za wykonywaną pracę otrzymywał wynagrodzenie. Dowód: notatka urzędowa k. 66, 67, zeznania świadków: J. B. k. 207 v., K. M. (1) k. 208; K. K. (2) k. 291v, 292; K. M. (2) k. 321 – 324; S. I. k.446; zeznania powoda k. 206; informacje o przeludnieniu k.68 – 80; zarządzenia w sprawie umieszczania osadzonych w celach k. 81 – 86; stanowisko D. Penitencjarnego w ZK J. k. 87, 88; wnioski i prośby o zatrudnienie k.92 – 98; skarga powoda k. 101; dokumentacja dot. rozpoznania skargi k. 89 – 91; Zakład karny położony jest na terenie występowania szkód górniczych, jednakże jego budynki znajdują się pod stałym nadzorem rzeczoznawcy budowlanego (...) S.A., a w razie stwierdzenia uszkodzeń niezwłocznie dokonuje się napraw. Ponadto budynki podlegają także konserwacji dokonywanej przez służbę remontową jednostki. W razie poważniejszych uszkodzeń cela jest wyłączana z zasiedlenia, pomieszczenie wspierane jest stemplami, a następnie oddawane do remontu. Wszelkiego rodzaju szkody powstałe w wyniku prac kopalni były naprawiane przez (...) S.A. Dowód: ugody między ZK a Spółką węglową dot. naprawienia szkód powstałych w wyniku pracy kopalni k. 172 – 175, 190; protokół odebrania robót naprawczych k. 175, dziennik robót konserwatorskich k. 176 zeznania świadka: K. K. (2) k. 291v, 292; J. B. k. 207 v,; zeznania powoda k. 206; Podczas pobytu w zakładzie powodowi doskwierał dym papierosowy, osadzeni bowiem z uwagi na zakaz palenia w celach, palili na korytarzu w miejscach do tego wyznaczonych. Pomieszczenia mieszkalne wyposażone jednak były w wentylację grawitacyjną, a co najmniej raz w roku przeprowadzana była kontrola kominów oraz czyszczenie przewodów kominowych. Z przeprowadzonych kontroli nie wynikają żadne zaniedbania w przewodach kominowych. Często natomiast zdarzało się, że więźniowie w okresie zimowym nie wietrzą cel, a otwory wentylacyjne zatykają, ponadto w celach suszą pranie mimo że są wyznaczone do tego pomieszczenia. Takie działanie powoduje powstawania wilgoci oraz osadzanie się pleśni na ścianach cel, wówczas również wtedy podejmowane są prace konserwatorskie. Każda sala wyposażona jest w grzejnik CO o mocy odpowiedniej do ogrzania danego pomieszczenia. Więźniom wydawane są pościel, odzież, bielizna, obuwie, środki higieny osobistej, sprzęt kwaterunkowy. Ponadto osadzeni mają prawdo do korzystania z maszynek elektrycznych, grzałek oraz czajników elektrycznych. Osadzeni mogą mieć własną odzież, a w razie chłodnych dni mogli zgłosić wniosek o dodatkowy koc lub odzież znajdującą się w magazynie zakładu. Cele oraz sanitariaty, znajdujące się w osobnych pomieszczeniach były zanieczyszczone, na ścianach pojawiała się pleśń, występowały insekty. Po zgłoszeniu przez powoda występowania insektów, przeprowadzane były dezynsekcje. Natomiast za czystość cel oraz pozostałych pomieszczeń odpowiadali sami więźniowie, którym wydawane są środki czystości oraz sprzęt do czyszczenia. Osadzeni bowiem w ramach dyżurów gospodarczych sami odpowiadają za porządek w celach, na korytarzach, w ubikacji, łaźniach oraz przed pawilonem. Często zdarzało się, że więźniowie sami specjalnie uszkadzali przedmioty, lub zatykali przewody kanalizacyjne. Ponadto osadzeni są zobowiązani do przestrzegania higieny osobistej, poddawania się zabiegom sanitarnym, wykonywania prac porządkowych w obrębie zakładu, dbałości o mienie zakładu. Nie wszyscy więźniowie stosują się do powyższych zasad przez co powstają uszkodzenia oraz zabrudzenia spowodowane są przez innych osadzonych. Ubikacje oraz łaźnie umieszczone są poza celami, osadzeni mają prawo do korzystania z zimnej wody w pomieszczeniach umywalni oraz ubikacji, natomiast raz w tygodniu korzystają z ciepłej kąpieli. Wydzielone są miejsca do zmywania naczyń, gdzie jest doprowadzona ciepła woda. Dowód: stanowisko D. Penitencjarnego w ZK J. k. 87, 88; stanowisko D. Kwatermistrzowskiego w ZK J. k. 102; protokoły z kontroli przewodów kominowych k. 178 – 181; protokoły z przeprowadzonych dezynsekcji k. 183 – 189; zeznania świadków: J. B. k. 207 v., K. M. (1) k. 208; K. K. (2) k. 291v, 292; K. M. (2) k. 321 – 324; S. I. k.446; zeznania powoda k. 206; Sąd zważył co następuje: --- STRONA 4 --- Powództwo częściowo zasługuje na uwzględnienie. Podstawą prawną dochodzonego zadośćuczynienia za złe, uciążliwe warunki pobytu w zakładzie karnym w J. jest art. 448 kc, zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia. Przesłanki ochrony dóbr osobistych zostały sprecyzowane w art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, który wskazuje, że ten czyje dobro osobiste zostało naruszone bezprawnym działaniem może żądać zaniechania tego działania lub usunięcia jego skutków. Przy czym ustawodawca w artykule 24 kc wprowadził domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego, które strona pozwana może obalić przez wykazanie, że jej działanie miało miejsce w warunkach obowiązującego porządku prawnego, stanowiło wykonywanie prawa podmiotowego, było za zgodą pokrzywdzonego, lub wynikało z potrzeby ochrony uzasadnionego interesu lub wartości nadrzędnych. W niniejszej sprawie trzeba mieć jednak też na uwadze, że powód odbywał karę pozbawienia wolności. Kara spełnia funkcję represyjną jako odpłata za dokonane przestępstwo i dolegliwość dla skazanego (dyskomfort) stanowi jej istotę (tak też Sąd Apelacyjny w Katowicach, w wyroku z dnia 7 maja 2009 roku, sygn. akt I ACa 247/09). Aby można było mówić o odczuwaniu dolegliwości przez skazanego, odbywanie kary musi być bardziej uciążliwe od sposobu życia osób pozostających na wolności. Odczuwanie niedogodności i dyskomfortu, nawet znacznych rozmiarów, w przypadku kary pozbawienia wolności nie ogranicza się jedynie do braku możności opuszczenia zakładu karnego, chociaż w tym przypadku powód z uwagi na typ zakładu miał możliwość jego opuszczania, a nawet jeżeli nie, to na uwadze należy mieć fakt, że cele w tego typu zakładach są otwarte. Odbywanie kary pozbawienia wolności nie stanowi bowiem pobytu w zakładzie o charakterze zbliżonym do pensjonatu lub sanatorium, tyle tylko że w warunkach pozbawienia wolności, lecz oznacza także obniżenie standardu życiowego. Artykuł 23 k.c. zawierający przykładowe wyliczenie dóbr osobistych wymienia cześć, która obejmuje dobre imię oraz godność. Prawo człowieka do poszanowania godności, wyrażającej się w poczuciu własnej wartości i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi, dotyczy wszystkich aspektów życia osobistego człowieka i obejmuje także taką jego sferę, która jest związana z pozbawieniem wolności. Nie ma zatem potrzeby wyodrębniania autonomicznego dobra osobistego w postaci "prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności", gdyż zawiera się ono w dobru osobistym, jakim jest godność człowieka. Władza publiczna ma obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków, nienaruszających ich ludzkiej godności. Powód tymczasem osadzony był w celi o powierzchni 22 m 2 w której znajdowało się łącznie 9 więźniów, a zatem na jednego skazanego przypadało 2,44 m 2 . Nie ulega zatem wątpliwości Sądu, że w niniejszej sprawie została naruszona godność powoda. Ponadto Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt III CZP 25/11 wyraził pogląd, że „umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy.” Dalej z uzasadnienia wyżej wskazanej uchwały wynika , że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07 stwierdził, iż nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. Trybunał zauważył jednak, że ocena stopnia dolegliwości wynikającej z przeludnienia jednostek penitencjarnych, wymagająca analizy ewentualnej kumulacji innych jeszcze czynników wpływających na wartościowanie warunków przebywania, ma z natury rzeczy charakter oceny in concreto. Zarzut powoda, że przebywał w przeludnionej celi jest uzasadniony. Jak bowiem wynika z dokumentacji przedstawionej przez Zakład Karny w J. w okresie kiedy powód był osadzony zakład był przepełniony. Nie mniej jednak okoliczność ta nie może stanowić podstaw do zasądzenia na rzecz powoda całości dochodzonego przez niego roszczenia zadośćuczynienia. W pozwanym zakładzie karnym co prawda panowało przeludnienie, lecz należy pamiętać, że do dnia 5 grudnia 2009 roku w polskim porządku prawnym obowiązywał art. 248 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego, który pozwalał przy spełnieniu warunków w nim opisanych tj. przy zawiadomieniu sędziego penitencjarnego w szczególnie uzasadnionych wypadkach na odstąpienie od stosowania normy 3 m 2 powierzchni mieszkalnej na więźnia. Pozwana placówka o przeludnieniu informowała sędziego penitencjarnego, a przeludnienie występowało w skali --- STRONA 5 --- całego kraju, co pozwalało tę sytuację uznać za szczególnie uzasadniony wypadek. Przepis ten został uchylony wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku (sygn. akt SK 25/07) i stracił moc po upływie 18 miesięcy od ogłoszenia wyroku, co nastąpiło w dniu 6 grudnia 2009 roku. Powód przebywał w pozwanym zakładzie od dnia 22.08.2007 roku do 13.02.2009 r. W okresie więc do 5 grudnia 2009 roku, na który to okres przypada pobyt powoda w pozwanej jednostce, nie można przebywania powoda w celach, których powierzchnia była mniejsza niż 3 m 2 uznać za bezprawne. O bezprawności można mówić dopiero od dnia 6.12.2009 roku do 13.02.2009 r., czyli o okresie tylko ponad 2 miesięcy. Ponadto na uwadze należy mieć fakt, że przez większość czasu, jeżeli osadzeni nie byli kierowani do pracy, to spędzali go poza celami na obiektach zakładu, np. polach spacerowych czy boiskach do piłki nożnej, koszykówki czy też siatkówki. Ponadto jak wynika z materiału dowodowego w zakładzie organizowane były różnego rodzaju konkursy, zawody sportowe. Osadzeni mieli również możliwość korzystania z bibliotek, czytelni, pomieszczeń grup wyznaniowych lub ruchu AA. Osadzeni mogli także opuszczać cele, w odpowiednich godzinach mogli poruszać się po bloku więziennym, wychodzić na pola spacerowe. Cele były zamykane dopiero w nocy. Zdaniem Sądu powyższe okoliczności sprawiały, że przeludnienie nie było zbyt mocno odczuwalne, dlatego też zasądzona kwota zadośćuczynienia jest adekwatna do skali naruszeń, w tym zakresie, przez pozwanego. Powyższe okoliczności potwierdzają zeznania świadków K. M. (2), K. K. (2), zeznania powoda oraz dokumentacja przedłożona przez zakład karny w J.. Nie znajdują natomiast akceptacji Sądu zarzuty dotyczące występowania nieprzyjemnego zapachu związanego z pomieszczeniami sanitarnymi, czy też występujących w tych pomieszczeniach oraz w celach mieszkalnych zanieczyszczeń lub uszkodzeń. Odczucia te na pewno nie należą do przyjemnych, ale skala tych dolegliwości nie przekracza stopnia, który pozwalałby mówić o naruszeniu godności. Tym bardziej, że więźniowie sami odpowiadają za czystość, i w tym celu wydawane są im odpowiednie środki czyszczące oraz sprzęt. Ponadto sanitariaty oraz ubikacje znajdowały się w osobnych pomieszczeniach, nie było ich w celach mieszkalnych, co w znacznej części niwelowało brzydkie zapachy, ale także zapewniało intymność podczas ich używania. Ponadto wskazać także należy, co wynika z dokumentacji przedłożonej przez zakład karny, że budynki więzienne były pod dozorem rzeczoznawców i w razie konieczności były remontowane lub konserwowane przez grupy remontowe jednostki, czy też przez J. Spółkę (...). Ponadto zakład regularnie przeprowadzał kontrole oraz konserwację wentylacji cel mieszkalnych, a w razie zgłoszenia przez więźniów występowania insektów, przeprowadzał dezynsekcje. Ponadto zarzut powoda, że przeszkadzał mu dym z papierosów również nie znajduje akceptacji Sądu. Podkreślić bowiem należy, że pozwany zabronił palenia papierosów w celach mieszkalnych, ponadto wbrew twierdzeniom powoda, pozwany wyznaczył miejsca na korytarzach gdzie można było palić. Dodatkowo cele posiadają system wentylacji. Pozwany zatem dokonał wszelkiej staranności aby zapewnić osadzonym jak najlepsze warunki odbywania kary. Sąd na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o adwokaturze w związku z § 6 ust. 1 pkt 1) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznał wynagrodzenie pełnomocnikowi w kwocie 3600 zł oraz kwotę 828 zł podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Sygn. akt IIC 77/10/7 (...) 1. (...)A. R.; - (...) 2. --- STRONA 6 --- K.. (...) R., (...) Sędzia: