Wyrok II C 604/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 października 2010 r. Sąd Okręgowy w Kat

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: II C 604/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 października 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach II Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Agata Stankiewicz-Rataj Protokolant: Katarzyna Sacherska po rozpoznaniu w dniu 21 października 2010 r. w Katowicach sprawy z powództwa RT przeciwko Skarbowi Państwa - o zapłatę 1. oddala powództwo; 2. odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu. Sygn. akt II C 604/09/4 Uzasadnienie Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa-Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w i Aresztu Śledczego w kwoty 120 000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że w trakcie pobytu w Areszcie Śledczym zostały naruszone jego dobra osobiste z powodu nie zapewnienia przez pozwanego właściwych warunków socjalno-bytowych, braku właściwej opieki medycznej, braku ciepłej wody, braku zajęć kulturalno- oświatowych, braku naturalnego światła dziennego, zbyt małego metrażu na jednego osadzonego. Powód podał, że w Areszcie przebywa od dnia 18.01.2009 r. Cele nie spełniają wymogów co do powierzchni, na jednego osadzonego przypada mniej niż 3 m2. Kąciki sanitarne w celach nie są zabudowane, nie ma właściwej wentylacji, a brak naturalnego światła dziennego powoduje niszczenie wzroku, co może doprowadzić do utraty wzroku. Powód zarzucił, że na wizytę u lekarza specjalisty musi czekać nawet trzy miesiące. Wskazał, że pozwany obowiązany jest mu zapewnić takie warunki bytowe i socjalne, które zapewnią mu prawo do intymności i ochronę godności osobistej. Powód odwołał się na do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, wskazując, że przebywanie w zatłoczonych celach, z niezabudowaną toaletą może być oceniane jako upokarzające traktowanie osadzonych i powoduje obowiązek zapłaty odszkodowania (k. 1-2). --- STRONA 2 --- Pozwany Skarb Państwa – zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództw i zasadzenie na rzecz pozwanego od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. W uzasadnieniu swojego stanowiska pozwany wskazał, że dobra osobiste powoda nie zostały naruszone – ograniczenia, jakim podlegał podczas pobytu w Areszcie Śledczym w znajdują oparcie w obowiązujących przepisach prawa, powód nie składał w tym zakresie jakichkolwiek skarg w ramach istniejących procedur. Powód przebywał w warunkach przeludnienia zaledwie kilka dni, fakt osadzenia go w takiej celi na okres kilku dni nie nosi znamion bezprawności. Działanie administracji pozwanego w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny, nie było nacechowane złą wolą, nie stanowiło próby dyskryminacji powoda. . Pozwany wskazał, że wbrew twierdzeniom powoda nie funkcjonuje pojęcie standardów europejskich w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności. Warunki odbywania kary, normy powierzchni, wyżywienia określają przepisy krajowe, Europejski Komitet Przeciwdziałania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT) jedynie zaleca, a nie narzuca podejmowania określonych kroków dotyczących funkcjonowania jednostek penitencjarnych. Dotyczy to również Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Pozwany wskazał, że zgodnie z jego orzecznictwem, przy ocenie naruszenia art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności należy brać pod uwagę kryterium tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków- tzn. dokonać kompleksowej oceny wszelkich aspektów warunków i rygorów pobytu osadzonych. Pozwany wskazał, że powód powinien wykazać istnienie takiego działania lub zaniechania pozwanego, które doprowadziło do naruszenia jego dóbr osobistych i powstania krzywdy niemajątkowej oraz związek przyczynowy i winę sprawcy- na gruncie art. 448 k.c. przesłanką odpowiedzialności i zapłaty zadośćuczynienia jest bezprawne i zawinione działanie sprawcy krzywdy. Funkcjonariusze pozwanego działali wobec powoda w ramach swoich obowiązków i uprawnień ustawowych, ich działaniom nie można przypisać niezgodności z prawem. Pozwany wskazał, że zjawisko przeludnienia jest powszechnie znane i mogło w jakimś zakresie dotknąć również powoda, ale nie może być podstawą do zasądzenia mu zadośćuczynienia, gdyż powód nie doznał żadnych z tego tytułu żadnych krzywd. Pozwany podał, że zapewnił powodowi właściwe warunki socjalno-bytowe, zgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami (k. 31- 38). Sąd ustalił: Powód przebywał w Areszcie Śledczym w w okresie od dnia 26.05.2009 r. do dnia 10.12.2009 r. W okresie od 26.05.2009 r. od 01.06.2009 r. przebywał w celi nr 33 o pow. 15,43 m2, przeznaczonej dla 5 osób. Powód przebywał w niej w składzie siedmioosobowym, natomiast w dniu 26.05.2009 r. w składzie sześcioosobowym. Od dnia 01.06.2009 r. do dnia 10.12.2009 r. powód był osadzony w celi nr 6 o pow. 6,79 m2 przeznaczonej dla dwóch osób. Powód przebywał tam z jednym współosadzonym (dowód: notatka służbowa kierownika Działu ewidencji z dnia 11.05.2010 r. – k. 63). Cele w których przebywał powód były wyposażone w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Powód miał zapewnione miejsce do spania, odpowiednie warunki do zachowania higieny, prawidłową wentylację cel i odpowiednią temperaturę. W każdym miesiącu otrzymywał środki higieny w ilościach i jakości wskazanej w przepisach, ich odbiór kwitował podpisem na indywidualnej karcie należności środków higieny osobistej osadzonego (dowód: indywidualna karta należności środków higieny osobistej osadzonego- k. 60). Cele wyposażone były w kącik sanitarny. W celi powód mógł korzystać z zimnej wody. --- STRONA 3 --- Okna w celach, w których przebywał powód wyposażone były w odpowiednie przesłony – tzw. blendy, które zapewniają wysoką przepuszczalność światła, a ich matowa powierzchnia uniemożliwia jedynie kontakt osadzonych ze światem zewnętrznym (dowód: notatka służbowa kierownika działu kwatermistrzowskiego z dnia 11.05.2010 r. – k. 64). W celach była wentylacja grawitacyjna, regularnie przeprowadzano kontrole przewodów kominowych i dymowych-spalinowych–wentylacyjnych, przewody były drożne i nie budziły zastrzeżeń kontrolujących (dowód: protokół kontroli Nr 0011096/21 i Nr 0011097/21 z dnia 08.10.2009 r. - k. 61, 62). Kącik sanitarny nie był zabudowany. Oddzielony był od pozostałej części celi parawanem Powód miał zapewnioną możliwość korzystania z codziennych godzinnych spacerów. Mógł korzystać z zajęć kulturalno-oświatowych oraz z biblioteki, miał dostęp do aktualnej prasy, mógł korzystać z gier świetlicowych oraz brać udział w konkursach i koncertach organizowanych w Areszcie (dowód: notatka służbowa wychowawcy ds. kulturalno-oświatowycyh z dnia 11.05.2010 r. – k. 65-66). Pozwany zapewnił powodowi możliwość korzystania z opieki medycznej. Powód w trakcie pobytu w Areszcie został 11 razy przyjęty do lekarza ogólnego, trzykrotnie został przyjęty przez lekarza psychiatrę, konsultowany był przez okulistę. Powód cztery razy odmówił wyjścia na umówioną wizytę u lekarza. Powód oczekiwał na konsultacje u lekarza psychiatry kilka dni, na konsultację okulistyczną ponad dwa miesiące, co wynikało z faktu, że była to konsultacja planowa wykonywana na oddziale okulistycznym szpitala więziennego w i termin ten był niezależny od pozwanego (dowód: notatka służbowa st. pielęgniarza ambulatorium z dnia 11.05.2010 r. - k. 67, książeczka zdrowia powoda – k. 68-80). O fakcie wystąpienia przeludnienia i konieczności czasowego umieszczenia osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2 Dyrektor Aresztu Śledczego w każdorazowo informował sędziego penitencjarnego (dowód: pismo z dnia 28.05.2009 r. – k. 54, pismo z dnia 30.06.2009 r. – k. 55, pismo z dnia 06.08.2009 r. – k. 56, pismo z dnia 01.09.2009 r. – k. 57, pismo z dnia 30.09.2009 r. – k. 58, pismo z dnia 03.11.2009 r. – k. 89). Powód nie składał w trakcie pobytu w pozwanym Areszcie skarg na warunki socjalno- bytowe, nie korzystał z możliwości rozmowy z sędzią penitencjarnym ( dowód: zeznania powoda k.115-116 akt). Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda, gdy zeznał, że przez cały pobyt w Areszcie Śledczym w przebywał w przeludnieniu. Zeznania powoda w tej części pozostają w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi w sprawie w oparciu o dowody przedstawione przez stronę pozwaną.. są niewiarygodne, nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym. Zeznania powoda są nadto sprzeczne ze sobą – z jednej strony twierdzi on, że pozbawiony był możliwości korzystania z zajęć kulturalno-oświatowych, dostępu do prasy, z drugiej natomiast przyznaje, że korzystał z biblioteki, wypożyczał książki, miał możliwość zapisania się do wypożyczenia gier planszowych, przyznał, że sam z niej zrezygnował. Powód zarzuca pozwanemu nie zapewnienie mu właściwych warunków socjalno-bytowych, przyznaje jednak, że nigdy nie składał pisemnych skarg na warunki pobytu w areszcie, nie zgłaszał potrzeby rozmowy z sędzią penitencjarnym. Twierdzi, że pobyt w nieodpowiednio oświetlonych celach spowodował pogorszenie wzroku, narażał go na utratę wzroku, przyznaje jednak, że okulista nie zalecił mu nawet noszenia okularów. Sąd zważył: Roszczenie powoda, który domagał się zadośćuczynienia z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności, za warunki bytowe podczas osadzenia, oparte j było o treść art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. , Właściwą jednostka organizacyjną reprezentującą Skarb Państwa by Areszt Śledczy w wobec treści art. 67§2 k. p. c. --- STRONA 4 --- Zgodnie z art. 24 k.c. każdemu czyje dobro osobiste zostało naruszone bezprawnym działaniem, przysługuje uprawnienie do żądania zaniechania tego działania oraz usunięcia skutków naruszenia. Powyższa odpowiedzialność oparta jest na trzech przesłankach: istnienia dobra osobistego, jego naruszenia oraz bezprawności działania. Ciężar udowodnienia pierwszych dwóch przesłanek odpowiedzialności obciąża powoda, natomiast trzecia przesłanka – bezprawność działania – objęta jest wzruszalnym domniemaniem prawnym. Jeżeli powód udowodni naruszenie dobra osobistego, sprawca naruszenia może zwolnić się z odpowiedzialności, jeżeli wykaże brak bezprawności działania. Powód domagał się ochrony swojego dobra osobistego w postaci godności i prawa do intymności w związku z przebywaniem w warunkach bytowych stworzonych przez stronę pozwaną, które nie spełniały podstawowych norm i nie zapewniały godziwych warunków odbywania kary. Istnienie tak określonych przez powoda dóbr osobistych jest oczywiste, rozważenia wymagało więc, czy spełniona została druga przesłanka odpowiedzialności pozwanego – ich naruszenie. Za aktualnie już ugruntowany zarówno w judykaturze (min. J. Panowicz-Lipska „ Majątkowa ochrona dóbr osobistych s.23) jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego ( min. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1976r., II CR 692/75; OSNCP 1976/11/251 Nowe Prawo 1877/7-8,s.1144-1150; 23 kwietnia 1989r., OSP 1990r., poz. 330 z glosą aprobującą A. Szpunara) należy uznać pogląd, że przy wyjaśnieniu naruszenia dobra osobistego należy posługiwać się kryterium obiektywnym. Analizując orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wskazać trzeba, że o ile zajmował się zagadnieniem przebywania osadzonego w celi przeludnionej to dokonywał analizy tego zagadnienia przy uwzględnieniu innych jeszcze okoliczności ( brak możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach, korzystania z biblioteki, odmowa pomocy medycznej), które wespół i w skumulowaniu z okolicznością przebywania w celi przeludnionej może być oceniane jako przejaw traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Ocena uzależniona jest od tych wszystkich okoliczności. Nie dochodzi do naruszenia dóbr osobistych, a zwłaszcza godności, automatycznie przez to, że przypada osadzonemu w celi mniej niż 3 m 2 powierzchni. Naruszenie tej normy jest ważną okolicznością, ale dopiero kumulatywnie, w związku z innymi okolicznościami, pozwala na podstawie oceny indywidualnych przypadków stwierdzić, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych osadzonego (min. orzeczenia: z dnia 19 kwietnia 2001r., skarga nr 28524/95 z dnia 15 lipca 2002r., skarga nr 47095/99; z dnia 29 kwietnia 2003r., skarga nr 50390/99; z dnia 6 grudnia 2007r., skarga nr 25664/05). Tak też wynika z orzecznictwa sądów polskich, gdzie czytamy, że ocenie prawnej podlega skumulowany efekt tych warunków takich jak zła sytuacja sanitarna, brak właściwej higieny, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, zła wentylacja, odmowa pomocy medycznej, itp. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 07.05.2009r. sygn. I ACa 247/09, por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 02.10.2007r. II CSK 269/07 wraz z uzasadnieniem. Przepis art. 110 k.k.w. zawiera wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych: powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m2, cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza oraz odpowiednią temperaturę i oświetlenie. Odstępstwo od standardów wyznaczonych w art. 110 k.k.w. zawierał art. 248 § 1 k.k.w. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008 r. sygn. akt SK 25/07 przepis art. 248 § 1 k.k.w. uznany został za niezgodny z art. 40 i 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przepis ten stracił moc z dniem 6 grudnia 2009 r. (zob. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Seria A rok 2008, Nr 4, poz. 62). Norma ta obowiązywała w czasie, kiedy powód przebywał w pozwanej jednostce. W art. 248 k.k.w., w przypadkach szczególnie uzasadnionych i przy zastosowaniu szczególnego trybu, przewidziana była możliwość odstąpienia od normy 3 m2, ale tylko na czas określony i nie nadmiernie długi. --- STRONA 5 --- Przywołane powyżej wywody natury ogólnej odnieść teraz trzeba do okoliczności faktycznych ustalonych w sprawie, na podstawie dowodów zaoferowanych przez strony procesu. Jak powołano wyżej, ocena naruszenia dóbr osobistych oparta jest na kryteriach obiektywnych. Miernika należy poszukiwać przede wszystkim w opinii publicznej, która jest odzwierciedleniem poglądów powszechnie akceptowanych przez społeczeństwo w danym miejscu i czasie. Ważkie znaczenie ma też opinia społeczna, która znajduje wyraz w poglądach ludzi rozsądnie i uczciwie myślących, decyduje więc ona o tym, czy w konkretnym wypadku rzeczywiście nastąpiło naruszenie godności osobistej. Powód przebywał podczas osadzenia w Areszcie Śledczym w od dnia 26 maja 2009r. do dnia 10 grudnia 2009r, z czego w przeludnieniu przez sześć dni i to w sytuacji, w której w całej tej jednostce penitencjarnej miało miejsce przeludnienie. Taki okresu czasu przebywania przez powoda w Areszcie Śledczym w , w celi przeludnionej, nie możne prowadzić już sam w sobie do uznania o naruszeniu godności powoda. Stan taki miał charakter jednorazowy i krótkotrwały, przez co nie może stanowić pierwszej z przesłanek do oceny czy skumulowały się efekty by uznać warunki pobytu pozwanego w Areszcie Śledczym w za takie, które naruszają godność powoda. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że strona pozwana zapewniała zajęcia i działalność kulturalno – oświatową, istniała dostępność do aktów prawnych, do dyspozycji pozostawała biblioteka. To natomiast, że rodzaj zajęć, w tym sportowych, czas ich trwania, czy zasoby biblioteczne, bądź czas oczekiwania na wypożyczenie określonej gry, w nie odpowiadały powodowi nie stanowi naruszenia godności powoda. Odbywanie kary pozbawienia wolności zawsze i co do zasady wiąże się z pewnego rodzaju ograniczeniami w tym w zakresie swobody określonych wyborów i dostępności do określonego rodzaju świadczeń czy usług. Jest to bowiem normalny element kary pozbawienia wolność. Obowiązkiem Państwa jest zapewnienie warunków życia więźniów z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności nie zaś realizowanie konkretnych i indywidualnych oczekiwań. To samo dotyczy oczekiwań powoda, gdy chodzi o dostępności do usług medycznych, bo ta w żadnych okolicznościach, nie jest w każdym przypadku medycznym, niezwłoczna i natychmiastowa. W tym miejscu waży się podnieść, że zdarzały się sytuacje, by powód odmawiał udania się na umówiona wizytę u lekarza W zakresie możliwości korzystania z ciepłej bieżącej wody to ta jest możliwa w przypadku kąpieli raz w tygodniu, zgodnie z treścią §30 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności i z §32 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania tymczasowego aresztowania taka jest norma, a z materiału dowodowego w aktach sprawy nie wynika, by były wskazanie medyczne dla powoda, częstszych kąpieli. Konkludując, stwierdzić należy, że z wyżej umotywowanych względów nie doszło do naruszenia godności powoda i prawa powoda do intymności. Brak naruszenia dobra osobistego ( dóbr osobistych) skutkował oddaleniem powództwa. Koniecznym pozostaje wskazanie i na to, że norma art. 248 k.k.w. dawała wszak możliwość, przy zastosowaniu szczególnego trybu, odstąpienia od normy 3m2, ale tylko na czas określony i nie nadmiernie długi. W przypadku powoda taki stan zaistniał, o czym dyrektor Areszty Śledczego w każdorazowo informował właściwego sędziego penitencjarnego. Takie zatem działanie pozwanego podejmowane w ramach porządku prawnego tzn. takie które jest dozwolone przez przepisy prawa, nie może być uznane za bezprawne. W ramach obowiązującego porządku prawnego powód miał zapewnioną dostępność do ciepłej wody bieżącej. To samo dotyczy przesłon okiennych, które wykonane zostały wobec uprawnienia o jakim stanowi §77 pkt 1 g rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia31 października 2003r. w sprawie sposobów ochrony jednostek organizacyjnych Służby Więziennej ( Dz. U. Nr 194, --- STRONA 6 --- poz.1902 ze zm.). Reasumując, z uwagi na powołane względy żądanie powoda należało oddalić. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. z uwagi na sytuacje majątkową powoda, przedstawiona w jego oświadczeniu majątkowym.