Wyrok II C 580/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicac

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: II C 580/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach II Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Joanna Głogowska Protokolant: st. sekr. sądowy Dorota Król po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2011 r. w Katowicach sprawy z powództwa Z W przeciwko Skarbowi Państwa- o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.000,00 ( pięć tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 24 lutego 2011r; 2. oddala powództwo w pozostałej części; 3. nie obciąża powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu. Sygn. akt II C 580/09/6 Uzasadnienie Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa-Dyrektora Aresztu Śledczego w kwoty 100 000 zł tytułem zadośćuczynienia. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że w trakcie pobytu w Areszcie od 07.03.2006 r. do 24.05.2007 r. przebywał w celach, w których powierzchnia przypadająca na jedną osobę była mniejsza niż 3m2. Od 07.03.2006 r. do 27.06.2006 r. przebywał w dziewięcioosobowej celi o powierzchni 22 m2, od 27.06.2006 r. do 12.05.2007 r. przebywał w celi czteroosbowej o powierzchni 8,09 m2.W celach nie było wentylacji oraz możliwości otwarcia okna. W celi nr 16 kącik sanitarny odgrodzony był jedynie przegrodą o wysokości 1,23 m., co wiązało się z upokorzeniem w czasie wykonywania czynności fizjologicznych. W celi panował smród. Powód podał, że przebywanie w takich celach uwłaczało godności i godziło w podstawowe prawa i wolności obywatelskie zagwarantowane Konstytucji, jako podstawę roszczenia wskazał art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Podał, że pozwany naruszył art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – przebywanie na tak małej powierzchni prowadziło do poniżenia, ponadto powodowało agresję i napięcia wśród osadzonych. Powód wskazał, że naruszone zostały jego dobra --- STRONA 2 --- osobiste w postaci prawa do intymności i prywatności oraz godność, przebywanie w przeludnionej celi spowodowało u niego cierpienia psychiczne i fizyczne (k. 2-3). Pozwany Skarb Państwa-Dyrektor Aresztu Śledczego w reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództwa w całości o zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych/ W uzasadnieniu swojego stanowiska pozwany w pierwszej kolejności podniósł zarzut przedawnienia roszczeń. Powód, jeżeli doznał jakiejkolwiek szkody podczas pobytu w jednostce, wiedział o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia już w chwili zdarzenia wyrządzającego szkodę. Pozwany podniósł, że nie naruszył żadnych dóbr osobistych ani praw powoda, nie można mu przypisać bezprawności działania. Zaprzeczył, że w okresie od 07.03.2006 r. do 27.06.2006 r. przebywał w dziewieciosobowej celi- przebywał w ośmiu różnych celach. W okresie od 27.06.2006 r. do 12.05.2007 r. przebywał w sześciu celach- żadna z nich nie była czteroosbowa , a cela nr 16 była celą dwuosobową i spełniała wymogi cel mieszkalnych. Powód nie udowodnił zasadności żądania zadośćuczynienia, również co do wysokości. Nie wykazał poniesionej krzywdy ani szkody, samo przebywanie w zakładzie karnym nie jest bezprawne. Roszczenie powoda dotyczy okresu , w którym obowiązywał art. 248 § 1 k.k.w., dlatego też osadzenie go w celi w której powierzchnia przypadająca na jednego skazanego byłaby niższa niż 3 m2, byłoby działaniem zgodnym z prawem. Pozwany wskazał, że w Polsce w skromniejszych warunkach lokalowych i socjalnych bez wyroku skazującego za przestępstwo żyje wiele osób (k. 52-55). Sąd ustalił: Powód został przyjęty do Aresztu Śledczego w w dniu 07.03.2006 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym. Powód przebywał w Areszcie Śledczym do dnia 24 maja 2007 roku. W trakcie pobytu w Areszcie został umieszczony między innymi w celi nr 16, znajdującej się na parterze budynku, o powierzchni 7,15 m2, przeznaczonej dla dwóch osób. W celi nr 16 powód był osadzony od czerwca 2006 do 24 maja 2007 roku, w tym okresie był kilkakrotnie umieszczany w innych celach (również przeludnionych) oraz cztery dni przebywał w sali szpitalnej. W roku 2006 przeludnienie w Areszcie Śledczym wynosiło 33%, a w pierwszym półroczu 2007 roku 42% (dowód: zeznania powoda – k. 168-170, zeznania Z D – k. 170-172, teczka osobowa powoda część A –k. 2-33). Powód przez cały czas zajmowania celi nr 16 przebywał w niej w różnych okresach z trzema osadzonymi - z CR, MW, SK i AC. Cela nr 16 nie była należycie wentylowana – w celi nie było wywietrznika. Ze względu na kraty w oknie w formie tzw. krat koszowych istniały problemy z jego otwieraniem i zamykaniem - było to praktycznie niemożliwe. Osadzeni musieli prosić o pomoc funkcjonariusza, który otwierał kraty, po żeby wywietrzyć celę, a następnie aby zamknąć okno (dowód: zeznania powoda – k. 168- 170, zeznania ZD – k. 170-172, zeznania CR – k. 78-80, zeznania MW – k. 80-81). Kącik sanitarny w celi był oddzielony od reszty pomieszczenia płytami wiórowymi o wysokości 1,40 m, wejście do kącika osłonięte było zasłonką. Powód jak również pozostali osadzeni nie mieli możliwości swobodnego załatwiania potrzeb fizjologicznych, powód czuł się szczególnie skrępowany ze względu na swój stan zdrowia. W celi znajdowały się łóżka piętrowe - odległość między łóżkiem a kącikiem sanitarnym wynosiła 45 cm , osoba leżąca na łóżku na górze widziała osobę, która znajdowała się w kąciku sanitarnym. Żeby uniknąć kontaktu wzrokowego pomiędzy osobą korzystająca z kącika a przebywającą na łóżku powód i osadzeni robili parawany z prześcieradła (dowód: zeznania AC – k. 130-131, CR – k. 78-80, MW – k. 80-81, zeznania powoda – k. 168-170). --- STRONA 3 --- W celi ze względu na ograniczone możliwości wentylacji i małą powierzchnię, panował smród. Odległość między łóżkami piętrowymi była taka, że nie można było swobodnie usiąść, trzeba było schylać głowę, nie było możliwości wyprostowania się w pozycji siedzącej. Powód zmuszony był spożywać posiłki w takiej pozycji siedząc na łóżku – w celi był jeden stolik, jednak ze względu na jego wymiary nie mogły przy nim usiąść cztery osoby. Powierzchnia celi była zbyt mała, aby mogli się po niej poruszać wszyscy osadzeni, dlatego też przez większość czasu w ciągu dnia powód zmuszony był leżeć na łóżku. Cela była tak mała, że dwie osoby nie mogły swobodnie obok siebie przejść, aby się wyminąć. W celi nr 16 na jedną osobę przypadało około 0,52 m2, po odliczeniu powierzchni, jaką zajmowały znajdujące się w niej sprzęty – stół i taborety. Ze względu na małą ilość miejsca powód i pozostali osadzeni trzymali swoje rzeczy osobiste w niewielkiej ilości w skrzynkach pod łóżkami, sztućce i talerze przechowywane były w jednej szafce wiszącej (dowód: zeznania powoda – k. 168-170, zeznania SK – k. 96-97, zeznania AC – k. 130-131, zeznania CR – k. 78-80, MW – k. 80-81). W kąciku sanitarnym powód miał dostęp wyłącznie do zimnej wody, na czterech osadzonych przypadały dwie miski do mycia. Raz w tygodniu powód korzystał z kąpieli i ciepłej wody w łaźni. Powód i współosadzeni mieli problem z rozwieszeniem prania w celi, nie było na to miejsca. Powód praktycznie cały czas w ciągu dnia spędzał w celi z pozostałymi osadzonymi, za wyjątkiem godzinnego spaceru. Czasami powód przebywał w świetlicy (dowód: zeznania powoda – k. 168-170, zeznania CR – k. 78-80). Pomiędzy osadzonymi w celi nr 16, w tym powodem, dochodziło do konfliktów i kłótni z powodu ograniczonej ilości miejsca, sytuacja w cel była często napięta (dowód: zeznania powoda – k. 168- 170, zeznania AC – k. 130-131). Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o następujące dowody: zeznania powoda – k. 168-170, zeznania ZD – k. 170-172, zeznania CR – k. 78-80, zeznania MW – k. 80-81, zeznania SK – k. 96-97, zeznania DM – k. 155-156, teczka osobowa część A – k. 2-33, teczka osobowa powoda- część B. Sąd dał w całości wiarę zeznaniom powoda, co do warunków przeludnienia w jakich przebywał w Areszcie Śledczym. Są one spójne i obiektywne. Znajdują potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym w postaci wskazanych wyżej dowodów z zeznań świadków, nie wynikają więc z subiektywnych odczuć samego powoda. Pozwany nie kwestionował ponadto faktu, że powód przez cały okres pobytu w Areszcie przebywał w warunkach przeludnienia. Zeznania powoda i świadków, którzy przebywali z nim w celi tworzą obraz warunków, w jakich przebywał powód – zeznania samego powoda jak również świadków, którym Sąd dał w całości wiarę, są wyważone, wzajemnie się potwierdzają. Świadkowie, a przede wszystkim powód nie prezentowali w toku procesu postawy roszczeniowej, rozumieli jakie ograniczenia wiążą się z pozbawieniem wolności, podkreślali jednak, że przebywanie ciągle w warunkach przeludnienia, na tak małej powierzchni jest nadmierną uciążliwością, która nie wpisuje się w istotę odbywania kary lub stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania. W tym sensie zeznania świadków i powoda są obiektywne i wiarygodne. Co do zeznań ZD słuchanego w charakterze strony pozwanej, jak również świadka D M , Sąd uznał je za wiarygodne. ZD przyznał w nich fakt przeludnienia w okresie, w którym w Areszcie przebywał powód. Co do warunków socjalno-bytowych, o których zeznawali - nie ma podstaw, aby nie dać wiary, że funkcjonariusze i władze Aresztu starały się zapewnić osadzonym w ramach posiadanych możliwości i środków warunki bytowe zgodne z przepisami (np. co do wyposażenia cel w sprzęty, regulaminowych kąpieli, zajęć ko, jakości wyżywienia itp.). Przedmiotem --- STRONA 4 --- niniejszego procesu było jednak roszczenie powoda wynikające wyłącznie z samego faktu przeludnienia. Ponadto świadek D. M nie miał wiedzy na temat sytuacji powoda. Sąd zważył: Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu przedawnienia podniesionego przez pozwanego należy wskazać, że zgodnie z art. 442 prim k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Mając na uwadze treść cytowanego przepisu, zarzut przedawnienia podlega uwzględnieniu tylko częściowo – powód wniósł pozew w dniu 17.08.2009 r., pobyt w Areszcie Śledczym rozpoczął w dniu 07.03.2006 r. Roszczenie powoda za okres od 07.03.2006 r. do 16.08.2006 r. jest przedawnione i w tym zakresie podlega oddaleniu. Roszczenie powoda, który domagał się zadośćuczynienia z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych za warunki bytowe podczas osadzenia, oparte jest na art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Zgodnie z art. 24 k.c. każdemu czyje dobro osobiste zostało naruszone bezprawnym działaniem, przysługuje uprawnienie do żądania zaniechania tego działania oraz usunięcia skutków naruszenia. Powyższa odpowiedzialność oparta jest na trzech przesłankach: istnienia dobra osobistego, jego naruszenia oraz bezprawności działania. Na zasadach przewidzianych w kodeksie można również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zgodnie z art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Powód domagał się ochrony swojego dobra osobistego w postaci godności osobistej oraz prawa do intymności w związku z przebywaniem w warunkach bytowych stworzonych przez pozwanego, które ze względu na przeludnienie nie spełniały podstawowych norm i nie zapewniały godziwych warunków osadzenia. Godność osobista rozumiana jest w orzecznictwie sądowym jako sfera osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, stanowiące istotny element psychiki człowieka, kształtowanej jest przez okoliczności zewnętrzne ( tak wyrok SN z dnia 25.04.1989 r. sygn. I CR 143/89 ). Zgodnie z zasadami rozkładu ciężaru dowodu, na powodzie spoczywa obowiązek wykazania, że określone dobro osobiste powoda zostało naruszone oraz że naruszenia dopuścił się pozwany, na pozwanym natomiast – w myśl art. 24 par. 1 k.c. – ciężar udowodnienia, że określone działanie nie było bezprawne. Przy wyjaśnianiu naruszenia dobra osobistego należy posługiwać się kryterium obiektywnym. Okolicznością bezsporną między stronami było przebywanie przez powoda w przeludnionych celach, ze szczególnym uwzględnieniem okresu, kiedy przebywał w celi nr 16. Pozwany przyznał fakt przeludnienia, wskazując, że w czasie pobytu powoda w roku 2006 przekroczone było o 33%, w pierwszym półroczu roku 2007 o 42%. W Areszcie Śledczym w powód przebywał w celi, w której kącik sanitarny był oddzielony od reszty pomieszczenia jedynie niewysokim parawanem z płyty i zasłonką, co przy umieszczeniu czterech osadzonych w dwuosobowej celi stanowiło dodatkowe utrudnienie i narażało powoda na niedogodności i skrępowanie. Trudno było mu załatwiać potrzeby fizjologiczne mając świadomość, że wszystkie osoby przebywające w celi narażone są na związane z tym odgłosy i nieprzyjemny zapach, a osoby przebywające na łóżku piętowym przy kąciku sanitarnym mogą to obserwować (niecelowo). Problemem było spożywanie posiłków, np. zjedzenie obiadu przy stole było niemożliwe z powodu ograniczonej ilości miejsca. Pomiędzy osadzonymi dochodziło do konfliktów, kłótni i podobnych zachowań, które komplikowały funkcjonowanie powoda wśród --- STRONA 5 --- współosadzonych. W celi ciągle panował smród, co dodatkowo wynikało z braku wentylacji. Ze względu na kraty umieszczone w oknie, problemem było normalne zamknięcie i otwarcie okna- należało otwierać kratę, co mógł zrobić tylko funkcjonariusz. Możliwość naturalnej wentylacji została przez to dodatkowo ograniczona. Powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była taka mała, że nie mogli oni swobodnie minąć się między łóżkami. W tej sytuacji należy uznać, że doszło do obiektywnego naruszenia godności osobistej powoda i prawa do intymności, nie decydują o tym wyłącznie jego subiektywne odczucia, osobista skala wrażliwości. Oczywiste jest, że problem przeludnienia jest zjawiskiem niepożądanym, które może prowadzić do naruszenia standardów postępowania z osobami pozbawionymi wolności. Ponadto przeludnienie patologizuje społeczność więzienną, w zatłoczonym zakładzie karnym skazany jest pozbawiony wszelkich elementów intymności (por. uzasadnienie wyroku TK z 26.05.2008 r. sygn. SK 25/07). Pozwany nie obalił domniemania bezprawności działania. Osoba osadzona w zakładzie karnym lub areszcie musi liczyć się z pewnymi ograniczeniami lub niedogodnościami związanymi z umieszczeniem w takich placówkach. Dolegliwości takie nie powinny być jednak większe niż wynika to z faktu izolacji w warunkach określonych prawem. Pozwany słusznie podnosił, że nie ma możliwości odmowy przyjęcia skazanego. Problem przeludnienia nie dotyczy jedynie pozwanego, to problem systemowy, którego pozwany, przy ograniczonych środkach finansowych, jakie przekazywane są mu do dyspozycji, nie są w stanie samodzielnie rozwiązać. Nie sposób nie podzielić argumentów pozwanego, jednak z drugiej strony nierozwiązane problemy systemowe i trudności finansowe państwa nie mogą usprawiedliwiać obiektywnego naruszania dóbr osobistych osób osadzonych lub tymczasowo aresztowanych. Pozwany powoływał się również na treść art. 248 § 1 k.k.w., który był normą obowiązującą aż do jego uchylenia z dniem 06.12.2009 r. (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26.05.2008 r., SK 25/07, Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Seria A rok 2008, Nr 4 poz. 6) , nie zmienia to jednak faktu naruszenia dóbr osobistych powoda. Przepis ten zezwalał na odstąpienie od normy 3 m2 jedynie w przypadkach szczególnie uzasadnionych i przy zastosowaniu szczególnego trybu, jednak tylko na czas określony i nie nadmiernie długi. W przypadku powoda sytuacja, która miała być wyjątkiem, stała się normą, przebywanie w przeludnionych celach, zwłaszcza w celi nr 16, obejmowało cały okres jego pobytu w jednostce. Logiczne jest, że umieszczenie powoda w przeludnionej celi nie było indywidualnie skierowaną przeciwko niemu represją - nie było to działanie celowe administracji, skierowane na szczególne pognębienie powoda i poniżenie go. Brak środków finansowych państwa nie może co do zasady usprawiedliwiać złych warunków więziennych, których natężenie występowania oznacza poniżające traktowanie. Nawet jeżeli służba więzienna konkretnej jednostki penitencjarnej nie jest bezpośrednio odpowiedzialna za przeludnienie wynikające z obiektywnych trudności, nie wyklucza to naruszenia art. 3 ratyfikowanej przez państwo Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zob. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 04.11.1950 r. zmieniona Protokołami nr 3, 5 i 8, uzupełniona Protokołem nr 2, Dz.U.93.61.284). Państwo powinno zapewnić, aby osoba była pozbawiona wolności w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, by sposób i metoda stosowania środka w postaci pozbawienia wolności nie poddawały jej cierpieniu lub niedogodnościom o natężeniu przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności oraz by biorąc pod uwagę praktyczne wymogi pozbawienia wolności, stan jej zdrowia i samopoczucie były odpowiednio zabezpieczone. Już sama wyjątkowo mała powierzchnia pozostająca do dyspozycji pojedynczego więźnia w przeludnionej celi, zwłaszcza, jeżeli więzień przebywa w takich warunkach przez dłuższy czas, rodzi problem na tle zakazu wyrażonego w art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu). W przypadku sytuacji w jakiej znalazł się powód, przebywanie przez tak długi okres czasu, --- STRONA 6 --- nieprzerwanie w warunkach przeludnienia i związane z tym różne formy niedogodności przekroczyły nieuchronny element cierpienia związany z samym faktem pozbawienia wolności w ramach stosowanego wobec niego środka zapobiegawczego (tak wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29.04.2003 r. sygn. 50390/99, z dnia 24.07.2001 r. sygn. 44558/98, orzeczenia z dnia 19.04.2003 r. skarga nr 28524/95, z dnia 06.12.2007 r. skarga nr 25664/05). Państwo powinno zapewnić, aby osoba była pozbawiona wolności w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, by sposób i metoda stosowania środka w postaci pozbawienia wolności nie poddawały jej cierpieniu lub niedogodnościom o natężeniu przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności oraz by biorąc pod uwagę praktyczne wymogi pozbawienia wolności, stan jej zdrowia i samopoczucie były odpowiednio zabezpieczone (tak wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29.04.2003 r. sygn. 5039/99, z dnia 24.07.2001 r. sygn. 44558/98). Na marginesie należy jedynie zauważyć, że Sąd nie zajmował się w niniejszym procesie naruszeniem dóbr osobistych powoda w kontekście zapewnienia mu przez pozwanego prawidłowych warunków pobytu i możliwości korzystania z leczenia w związku ze stanem jego zdrowia - przedmiotem postępowania było wyłącznie roszczenia powoda związane z samym faktem przebywania w warunkach przeludnienia. Powód wskazał, że jego roszczenia z tym związane stanowią przedmiot odrębnego procesu. Podobnie jak wskazał, że jego roszczenie nie dotyczy oczywiście niesłusznego tymczasowego aresztowania, co również nie było przedmiotem analizy Sądu. Przepis art. 448 k.c., na którym powód opiera żądanie majątkowe, stanowi, iż w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Sąd zasądzając odpowiednią sumę pieniężną musi wziąć pod uwagę, że zadośćuczynienie ma charakter kompensacyjny a nie represyjny, nie powinno być traktowane jako mające charakter lub aspekt penalny, jego funkcja polega na złagodzeniu skutków negatywnych doznań wynikających z naruszenia dóbr osobistych (tak wyrok SN z dnia 27.09.2005 r. I CK 256/05, wyrok z dnia 12.12.2002 r. V CKN 1581/00). Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy oraz stopień naruszenia dóbr osobistych powoda, Sąd uznał, że kwotą adekwatną do rozmiaru naruszeń dóbr osobistych powoda w związku ze stopniem natężenia negatywnych zjawisk związanych z przebywaniem w przeludnionych celach będzie kwota 5 000 zł. Zadośćuczynienie ma na celu jedynie naprawienie tej części krzywdy, która związana jest z niezgodnym z prawem zwiększeniem uciążliwości odbywania kary pozbawienia wolności. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone. O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 481 § k.c. i art. 455 k.c., zasądzając je od daty wyrokowania. Zobowiązane do zapłaty zadośćuczynienia ma charakter zobowiązania bezterminowego, przekształcenie go w zobowiązanie terminowe może nastąpić w wyniku wezwania wierzyciela (pokrzywdzonego) skierowanego wobec dłużnika do spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.) Roszczenie o zadośćuczynienie zależy od indywidualnej oceny okoliczności sprawy, Sąd ustala wysokość zadośćuczynienia według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy. Orzeczenie kształtuje - w takiej sytuacji - wysokość zobowiązania, dopiero od tej daty roszczenie staje się wymagalne i dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem tego świadczenia. Dlatego też odsetki zasądzono od dnia 24.02.2011 r. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c.