Wyrok II C 50/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 maja 2012 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach

--- STRONA 1 --- Sygn. akt II C 50/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 maja 2012 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach Wydział II Cywilny Ośrodek (...) w R. w składzie: Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Barbara Migas Protokolant: Ewa Kotyczka po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2012 roku w Rybniku sprawy z powództwa P. Z. przeciwko Skarbowi Państwa Dyrektorowi Zakładu Karnego w R. o zapłatę 1. oddala powództwo, 2. przyznaje radcy prawnemu B. Ż. ze Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Gliwicach Ośrodka (...) w R. ) kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset) oraz kwotę 828 zł (osiemset dwadzieścia osiem) podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Sygn. akt II C 50/11 UZASADNIENIE Powód P. Z., reprezentowany przez pełnomocnika, precyzując żądanie wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Zakładu Karnego w R. kwoty 250.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku. Powód wskazał na zastrzeżenia co warunków bytowych odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w R. w okresie nieprzedawnionym, tj. od 16.02.2008 r. do 18.05.2011 r. Podniósł, że warunki te były niezgodne z normami wyznaczonymi przez przepisy kodeksu karnego wykonawczego. Niezgodności te polegały głównie na niedotrzymaniu nakazanej minimalnej powierzchni celi mieszkalnej przypadającej dla pozwanego, niespełnianiu odpowiednich warunków higienicznych, sanitariaty znajdowały się bowiem w celach mieszkalnych i były oddzielone jedynie płytą, która nie zapewniała dostatecznej osłony, przez co powód wdychał nieprzyjemne zapachy. Ponadto powód nie miał zapewnionego odpowiedniego wypoczynku i snu przez co najmniej 8 godzin, ponieważ pobudka więźniów w celach sąsiadujących z jego celą, wykonujących pracę na terenie zakładu, odbywała się o godzinie 4:00 i budziła także powoda. Wobec powyższego warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie zapewniały poszanowania godności powoda. Powód swoje roszczenie opiera o przepisy 24 kc, 448 kc. --- STRONA 2 --- W odpowiedzi na pozew pozwany Zakład Karny w R. wniósł o oddalenie powództwa. Podniósł, że od dnia 6.12.2009 r., tj. od dnia kiedy przepis art. 248 § 1 kkw został pozbawiony mocy, osadzanie więźniów w warunkach przeludnienia mogło mieć miejsce na czas ściśle określony ustawą i na mocy decyzji administracyjnej Dyrektora Zakładu, dodatkowo działanie to podlegało nadzorowi sędziego penitencjarnego. Wskazał, że w jednostce w niektórych celach, co prawda dochodziło do przeludnienia, to jednak pozwany dokonywał wszelkich czynności aby ograniczyć czas przebywania w przeludnionych pomieszczeniach. Osadzeni bowiem korzystali ze spacerów, a ponadto mieli możliwość korzystania z bibliotek, dokonywania zakupów w kantynie, brania udziału w imprezach oświatowo – kulturalnych oraz sportowych. Mieli dostęp do spotkań religijnych oraz w razie konieczności do laboratorium medycznego. Ponadto administracja zakładu czyniła wszelkie kroki związane z pozyskaniem nowych pomieszczeń mieszkalnych. Pozwany podniósł również, że kąciki sanitarne znajdują się w celach mieszkalnych i są oddzielone od pozostałej części pomieszczenia nieprzeźroczystą przesłoną o wysokości 1,20 – 1,30 m., co zapewniało poczucie intymności. Ponadto w zakładzie przeprowadzane były niezapowiedziane kontrole Inspekcji Sanitarnej, w szczególności dotyczące zachowania higieny i czystości. Pozwany również podniósł, że powód nie wykazał aby fakty zmęczenia, bóle głowy, senność wynikały z zakłócania wypoczynku nocnego. Zarzut ten jest jedynie subiektywnym odczuciem powoda, a ponadto istnieje wiele innych przyczyn psychosomatycznych bólu głowy , czy tez senności lub osłabienia. Pozwany podniósł, że rzeczą oczywistą jest, iż pozbawienie wolności niesie za sobą określoną dozę ograniczeń i niedogodności. Na tej kanwie Europejski Trybunał Praw Człowieka, dokonując wykładni art. 3 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 roku przyjął, że aby doszło do naruszenia art. 3 Konwencji, cierpienie i upokorzenie muszą przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności. Uwzględnienie roszczenia powoda w ocenie pozwanego byłoby niczym nieuzasadnionym faworyzowaniem jednej tylko grupy społecznej w stosunku do pensjonariuszy placówek opiekuńczych lub szpitali, gdzie często warunki są podobne jak w zakładach karnych. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód już wcześniej skazywany był na karę pozbawienia wolności, którą odbywał m.in. w pozwanym zakładzie karnym, w międzyczasie przewożony był także do innych jednostek. Powód domaga się zadośćuczynienia za nieprzedawniony okres pobytu w zakładzie karnym w R., tj. od dnia 16.02.2008 r. do dnia 05.12.2009 r. Podczas pobytu w R. zgłaszał, że cele w których przebywał są przeludnione. Pozwany tymczasem cały czas podejmował działania, które miały na celu poprawę warunków odbywania kary, m.in. przez podejmowanie decyzji administracyjnych przez Dyrektora Zakładu o przeniesieniu współosadzonych lub powoda do innych cel, gdzie przeludnienia nie było, jednocześnie pozwany co miesiąc informował sędziego penitencjarnego o warunkach odbywania kary. Ponadto Zakład Karny w celu uzyskania większej ilości miejsc adoptował inne pomieszczenia na cele mieszkalne, m.in. przekształcał świetlice znajdujące się w poszczególnych pawilonach. Budynki więzienne są obiektami wpisanymi na listę zabytków, w związku z czym jakakolwiek zmiana ich wizerunku (np. powiększenie) lub elewacji jest nie możliwa. Dowód: wykaz pomieszczeń k. 42,43-45; dokumentacja dot. zakwaterowania powoda k. 46, 47; dokumentacja dot. zaludnienia w ZK w R. k. 48-52; dokumentacja dotycząca adaptacji pomieszczeń k. 60-63; notatka służbowa D. kwatermistrzowskiego ZK R. k.64,65; zeznania powoda k.123; zeznania świadka k. R. C. k. 197; Cele, które zajmował powód były odpowiednio dostosowane. Na ich wyposażeniu znajdowały się łóżka dla każdego osadzonego, stoły, krzesła, szafki. Każda cela posiada dostęp do światła dziennego oraz oświetlenia sztucznego, dodatkowo każdy więzień za zgodą dyrektora zakładu mógł posiadać lampkę nocną. W celi znajdował się w kącik sanitarny, na który składa się muszla klozetowa i umywalka z podłączoną wodą. Więźniom przysługiwała ciepła kąpiel raz w tygodniu. Kącik sanitarny odgrodzony był od reszty pomieszczenia przesłoną o wysokości od 120 cm do 140 cm, przez co zapachy z kącików sanitarnych rozchodziły się po całej celi. Niemniej jednak o czystość i porządek w celach dbali sami więźniowie, którym były wydawane środki czyszczące. Nie zabraniano więźniom używać kostek zapachowych, ich posiadanie znajdowało tylko i wyłącznie w ich gestii. Osadzonym wydawano również środki do higieny osobistej. Ponadto w zakładzie odbywały się niezapowiedziane kontrole przeprowadzone przez Powiatowy Inspektorat Sanitarny, podczas których poddawano w szczególności warunki higieniczno – sanitarne. Kontrole --- STRONA 3 --- nie stwierdzały jednak zaniedbań ze strony pozwanego. Ponadto cele wyposażone były w wentylację grawitacyjną, kontrolowaną co najmniej raz w roku przez kominiarza. Istniała również możliwość przewietrzenia pomieszczeń, znajdujące się w nich okna można było otwierać o każdej porze. Dowód: notatka służbowa D. kwatermistrzowskiego ZK R. k.64,65; zeznania powoda k.123; zeznania świadka k. R. C. k. 197; ocena stanu sanitarnego k. 66-68; Więźniowie odbywający karę w pozwanym zakładzie w ramach działalności KO mogli korzystać z programów edukacyjnych z zakresu ekologii, sportu, profilaktyki uzależnień. Ponadto dwa razy w tygodniu przez radiowęzeł emitowane były rozmowy tematyczne oraz quizy. Na świetlicy odbywały się spotkania z ciekawymi ludźmi, prelekcje, warsztaty np. plastyczne, turnieje sportowe, koncerty. Istniała również możliwość zagrania w tenis stołowy lub gry planszowe. W zakładzie funkcjonuje również zespół muzyczny. W okresie od wiosny do jesieni więźniowie na wyznaczonych spacernikach mieli możliwość gry w siatkówkę, odbywały się również zawody lekkoatletyczne, codziennie wychodzili na spacery. Osadzeni mieli w celi również dostęp do radia i telewizora, powód posiadał własny telewizor, ponadto mógł grać na konsoli P. S.. W zakładzie znajdują się również pomieszczenia biblioteczne oraz kaplica, z których więźniowie mogli korzystać i uczestniczyć w mszach różnych wyznań. Powód 4 razy korzystał z programów KO, brał udział w turniejach szachowych, chodził również na koncerty. Ponadto w zakładzie karnym istniała możliwość wykonywania pracy. Pobudka odbywała się przed 5:00 rano. Często hałasy wywołane pobudką więźniów pracujących budziły powoda, potem jednak ten zasypiał. Zdarzało się że powód nie wstawał na poranny apel ponieważ był zmęczony i niewyspany, co z kolei wpływało na jego samopoczucie. W razie konieczności powoda budzili współosadzeni. Dowód: wykaz imprez, zajęć KO oraz mszy w ZK k. 53-58; notatka służbowa wychowawcy powoda k. 59; zeznania powoda k.123; zeznania świadka k. R. C. k. 197; Sąd zważył co następuje: Powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki ochrony dóbr osobistych zostały sprecyzowane w art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, który wskazuje, że ten czyje dobro osobiste zostało naruszone bezprawnym działaniem może żądać zaniechania tego działania lub usunięcia jego skutków. Przy czym ustawodawca w artykule 24 kc wprowadził domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego, które strona pozwana może obalić przez wykazanie, że jej działanie miało miejsce w warunkach obowiązującego porządku prawnego, stanowiło wykonywanie prawa podmiotowego, było za zgodą pokrzywdzonego, lub wynikało z potrzeby ochrony uzasadnionego interesu lub wartości nadrzędnych. W niniejszej sprawie trzeba mieć na uwadze, że powód odbywa karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym zamkniętym. Kara spełnia funkcję represyjną jako odpłata za dokonane przestępstwo i dolegliwość dla skazanego (dyskomfort) stanowi jej istotę (tak też Sąd Apelacyjny w Katowicach, w wyroku z dnia 7 maja 2009 roku, sygn. akt I Aca 247/09). Aby można było mówić o odczuwaniu dolegliwości przez skazanego, odbywanie kary musi być bardziej uciążliwe od sposobu życia osób pozostających na wolności. Odczuwanie niedogodności i dyskomfortu, nawet znacznych rozmiarów, w przypadku kary pozbawienia wolności nie ogranicza się jedynie do braku możności opuszczenia zakładu karnego. Odbywanie kary pozbawienia wolności nie stanowi bowiem pobytu w zakładzie o charakterze zbliżonym do pensjonatu lub sanatorium, tyle tylko że w warunkach pozbawienia wolności, lecz oznacza także obniżenie standardu życiowego. Zachowania pozwanego, polegające na stworzeniu warunków pobytu w zakładzie karnym, poniżej poziomu typowego dla życia na wolności, które powód odczuwa jako uciążliwe, nie są przez to bezprawne. Żądania zmierzające do podwyższenia warunków życia, tak aby odpowiadały one warunkom osób przebywających na wolności, a nawet które zapewniłyby powodowi poziom pobytu na poziomie pod pewnymi względami wyższym niż znaczna część polskiego społeczeństwa są tym samym bezzasadne. O bezprawnym naruszeniu dóbr osobistych, w szczególności godności może być mowa dopiero, gdy dochodzi do poniżającego i nieludzkiego traktowania, sprzecznego z zasadą humanitaryzmu. Do naruszenia godności ludzkiej może dojść w wypadku, gdy pozbawi się więźniów jakiejkolwiek --- STRONA 4 --- intymności przy spełnianiu potrzeb fizjologicznych, gdy brak wyżywienia będzie powodował głód u więźniów, lub nie zapewni niezbędnych składników odżywczych, gdy przeludnienie osiągnie stan uniemożliwiający funkcjonowanie w celi, w szczególności gdy więźniowie zostaną zmuszeni do spania na przemian w jednym łóżku, gdy w celi nie będzie możliwości pozostawania w pozycji leżącej, gdy niewykonywanie obowiązków przez służbę zdrowia spowoduje permanentny stan chorobowy u osadzonego, gdy w celach będzie panowało zimno. Podstawą prawną dochodzonego przez powoda zadośćuczynienia za złe, uciążliwe warunki pobytu w Zakładzie Karnym w R. jest art. 448 kc, zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia. Zdaniem Sądu regulacja zawarta w wyżej przytoczonym przepisie wskazuje, że przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w nim jest nie tylko bezprawne ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (tak SN w wyroku z dnia 15.06.2005r., sygn. akt IV CK 805/04). Przyjęcie zatem odpowiedzialności odszkodowawczej sprawcy takiego naruszenia wymaga kumulatywnego zaistnienia nie tylko wystąpienia szkody o charakterze niemajątkowym i wskazania bezprawności działania sprawcy ale także wykazania jego zawinienia, a także związku przyczynowego zachodzącego pomiędzy zaistniałą szkodą a działaniem sprawcy. Co prawda w pozwanym zakładzie karnym panowało przeludnienie, to jednak należy pamiętać, że do dnia 5 grudnia 2009 roku w polskim porządku prawnym obowiązywał art. 248 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego, który pozwalał przy spełnieniu warunków w nim opisanych tj. przy zawiadomieniu sędziego penitencjarnego w szczególnie uzasadnionych wypadkach na odstąpienie od stosowania normy 3 m 2 powierzchni mieszkalnej na więźnia. Pozwana placówka o przeludnieniu informowała sędziego penitencjarnego, a przeludnienie występowało w skali całego kraju, co pozwalało tę sytuację uznać za szczególnie uzasadniony wypadek. Przepis ten został uchylony wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku (sygn. akt SK 25/07) i stracił moc po upływie 18 miesięcy od ogłoszenia wyroku, co nastąpiło w dniu 6 grudnia 2009 roku. Powód przebywał w pozwanym zakładzie od dnia 05.02.2009 roku do 18.11.2009 r. W okresie więc do 5 grudnia 2009 roku, na który to okres przypada pobyt powoda w pozwanej jednostce, nie można przebywania powoda w celach, których powierzchnia była mniejsza niż 3 m 2 uznać za bezprawne. O bezprawności można mówić dopiero od dnia 6 grudnia 2009 roku. Dodać należy, że o bezprawności można mówić dopiero wtedy, gdyby doszło do naruszenia dóbr osobistych w taki sposób, że stan ten miałby charakter stały i wiązał się ze szczególnymi uciążliwościami. Tymczasem z dokumentacji zakładu karnego oraz z zeznań powoda i świadka wynika, że zakwaterowanie dodatkowego więźnia było jedynie tymczasowe. Wskazać także należy, co wynika z dokumentacji przedłożonej przez zakład karny, że budynki więzienne są obiektami wpisanymi na listę zabytków, co uniemożliwia jakiekolwiek zmiany na zewnątrz, a tym samym ich powiększanie. Jednocześnie, jak wynika to z dokumentacji przestawionej przez pozwanego, cały czas próbowano pozyskiwać dodatkowe miejsca, adoptując na ten cel inne pomieszczenia, m.in. świetlice w kilku pawilonach zakładu. Mając powyższe na uwadze nie można zatem uznać, że pozwany naruszył godność powoda skoro przez cały czas starał się zapewnić mu prawidłowe warunki odbywania kary. Nie znajdują akceptacji także zarzuty dotyczące występowania nieprzyjemnego zapachu związanego z pomieszczeniami sanitarnymi. Odczucia te na pewno nie należą do przyjemnych, ale skala tych dolegliwości nie przekracza stopnia, który pozwalałby mówić o naruszeniu godności. Tym bardziej, że więźniowie sami odpowiadają za czystość, i w tym celu wydawane są im odpowiednie środki czyszczące, osadzeni mogą posiadać także kostki zapachowe. Ponadto w celach znajdowała się wentylacja, a zakład regularnie przeprowadzał jej kontrolę oraz konserwację. Była również możliwość otwierania okien o każdej porze. Powyższe okoliczności w znacznym stopniu niwelują brzydkie zapachy. Sanitariaty oddzielone były przegrodą, która zapewniała intymność podczas ich używania. Jak wynika z notatki służbowej D. kwatermistrzowskiego, ze względów bezpieczeństwa oraz z uwagi na brak większej ilości wentylacji nie możliwe było całkowite zabudowanie kącików sanitarnych. --- STRONA 5 --- Zarzut powoda dotyczący okoliczności, że zakłócano mu prawo do odpoczynku nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z jego zeznań oraz z zeznań świadka jak również z notatki służbowej D. kwatermistrzowskiego ZK w R., cele wyposażone były w odpowiednią ilość łóżek. Ponadto fakt budzenia się powoda podczas pobudki więźniów pracujących na terenie zakładu karnego w ocenie Sądu nie mógł wpływać na jego zmęczenie czy niewyspanie. Powód bowiem jak sam zeznał po pobudce zasypiał ponownie. Ponadto skoro nie wykonywał on pracy, w razie zmęczenia, czy też poczucia senności mógł spać w dzień. Ponadto w zakładzie karnym organizowano szereg różnego rodzaju konkursów, zawody sportowe (m.in. siatkówki, lekkoatletyczne), więźniowie w ramach działalności KO mogli korzystać z programów edukacyjnych z zakresu ekologii, sportu, profilaktyki uzależnień, działał radiowęzeł, organizowano również koncerty. Świadek R. C. zeznał, że powód brał udział w takich programach, uczestniczył również w konkursie szachów, chodził na koncerty. Podkreślić również należy, że powód w celi posiadał telewizor, konsolę P. S.. Więźniowie mieli również możliwość korzystania z bibliotek, pomieszczeń grup wyznaniowych. Powyższe warunki odbywania kary trudno uznać za uwłaczające godności powoda. Wskazać tutaj należy, że osadzenie powoda w Zakładzie Karnym w R., jako osobę będącą już wcześniej karaną, miało na celu ochronę interesu społecznego i wartości nadrzędnych jakimi są izolacja przestępców od społeczeństwa i osiągnięcie celów probacji. Ponadto osadzenie powoda nie miało cech poniżającego i nieludzkiego traktowania i odbywało się w godziwych warunkach. Subiektywne zatem przekonanie powoda, że nastąpiło przy tym naruszenie jego dóbr osobistych, jest bezpodstawne i nie może znaleźć ochrony prawnej przewidzianej w art. 23 i 24 kc, jak również być podstawą przyznania mu zadośćuczynienia przewidzianego w art. 448 kc. Sąd na podstawie art. 22 3 ust. 1 ustawy o radcach prawnych z dnia 6.07.1982 roku w związku z § 6 pkt 6) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu z dnia 28.09.2002 roku oraz mając na uwadze nakład pracy pełnomocnika powoda przyznał wynagrodzenie radcy prawnemu w kwocie 3600 zł oraz kwotę 828 zł podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Sygn. akt II C 50/11 (...) (...) R.,(...)