Wyrok II C 463/11 UZASADNIENIE Powód M. B. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa

--- STRONA 1 --- Sygn. akt II C 463/11 UZASADNIENIE Powód M. B. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w K. kwoty 300 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wydania wyroku oraz zasądzenia kosztów postępowania od pozwanego. Na uzasadnienie roszczenia wskazał, że przebywał w Areszcie Śledczym w K. w przeludnionych celach, co wywołało u powoda niewyobrażalny i narastający stres, spowodowało bóle głowy, zaburzenia snu, dolegliwości trawienne, stany depresji i agresji, wywołało myśli samobójcze. Korzystał z pomocy psychologa i psychiatry, brał leki (k. 3-3 verte). Reprezentująca pozwanego Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu pozwany zarzucił, ze powód nie wykazał zasadności oraz wysokości swojego żądania. Wskazano, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w K. w okresie od 17.08.2007r. do 10.03.2009r. oraz od 10-12.02.2010r. W czasie pierwszego pobytu powoda w jednostce okresowo występowało zjawisko przeludnienia, co było dopuszczalne przed dniem 6.12.2009r. Pozwany zarzucił, że roszczenie powoda dotyczące okoliczności sprzed 14.09.2008r. uległo przedawnieniu. Z kolei po dniu 14.08.2008r. powód przebywał w warunkach przeludnienia przez 34 dni, zaś naruszenie normy mieszkalnej było stosunkowo niewielkie, bowiem dotyczyło umieszczenia sześciu osadzonych w pięcioosobowych celach. Powyższe powinien kompensować fakt, że przez 54 dni powód przebywał w tzw. celi niedoludnionej. Wskazano, że zapewniono powodowi warunki bytowe zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, a standard socjalno-bytowy w Areszcie Śledczym w K. jest stosunkowo wysoki. Zatrzymany mógł korzystać z różnorodnych form aktywności (k. 63-69). Pismem procesowym z dnia 12 kwietnia 2012r. powód ograniczył żądanie pozwu do kwoty 60.000 zł, cofając pozew w pozostałym zakresie wraz ze zrzeczeniem się roszczenia (k. 192-193). Sąd ustalił co następuje: Powód przebywał w Areszcie Śledczym w K. w okresie od 17.08.2007r. do 10.03.2009r. oraz w okresie od 10-12.02.2010r. Roszczenie odnoszące się do okoliczności, które miały miejsce przed dniem 26.09.2008r. jest przedawnione - o czym poniżej . Z historii rozmieszczenia powoda w Areszcie Śledczym w K. wynika, że w okresie od 26.09.2008r. do 10.03.2010r. oraz od 10-12.02.2010r. powód spędził łącznie 34 dni w warunkach przeludnienia, zaś norma mieszkaniowa była każdorazowo przekroczona o 1 osobę (w 5 osobowej celi przebywało 6 osadzonych). O powyższej sytuacji każdorazowo był informowany sędzia penitencjarny (dowód: odpis historii rozmieszczenia powoda, notatek służbowych, pism Dyrekcji pozwanego do Sądu Penitencjarnego, zarządzeń Dyrektora Aresztu Śledczego, kontroli sanitarnych – k. 73-129). Areszt Śledczy w K. spełnia obowiązujące normy dotyczące warunków bytowo – socjalnych. W latach 1992-1996 budynek został generalnie wyremontowany, wszystkie cele mają odpowiednie wyposażenie w tym zabudowany kącik sanitarny (dowód: zeznania świadka D. I. –k. 196). Sale mieszkalne posiadają wystarczające oświetlenie. W jednej z --- STRONA 2 --- cel, w której przebywał powód, przy oknie widoczna była pleśń, występował problem z karaluchami (dowód: zeznania świadka B. M. współosadzonego - k. 365). W czasie całego pobytu w jednostce pozwanego powód nie zgłaszał wychowawcom ani administracji zakładu skarg z powodu czasowego osadzenia w warunkach przeludnienia (dowód: zeznania świadka R. W. – k. 163-164). Powód nadto nie sygnalizował lekarzom ani psychologom potrzeby konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej, nie prosił o poradę lekarza psychiatry, nie był badany ani leczony przez lekarza psychiatrę, nie zgłaszał lekarzom innych specjalności dolegliwości i objawów dotyczących jego stanu psychicznego, w związku z czym nie pobierał żadnych leków psychiatrycznych. Z dokumentacji medycznej powoda wynika, że w czasie osadzenia nie ujawniły się u powoda objawy uszczerbku na zdrowiu psychicznym. (dowód: zeznania świadka P. S. – k. 196-197, opinia biegłego – k. 229-230). Sąd oddalił wniosek powoda o doprowadzenie i przesłuchanie go bezpośrednio przed Sądem rozpoznającym sprawę. Powód miał możliwość złożenia zeznań w niniejszej sprawie w drodze pomocy prawnej przed Sądem Rejonowym w Lublińcu, co było uzasadnione względami ekonomii procesowej , jednak odmówił odpowiedzi na pytania przedstawione przez Sąd Okręgowy w Katowicach (k.153) . Przepis art. 235 § 1 k.p.c. stanowi, że postępowanie dowodowe odbywa się przed sądem orzekającym, chyba że sprzeciwia się temu charakter dowodu albo wzgląd na poważne niedogodności lub niewspółmierność kosztów w stosunku do przedmiotu sporu. W takich wypadkach sąd orzekający zleci przeprowadzenie dowodu jednemu ze swych członków (sędzia wyznaczony) albo innemu sądowi (sąd wezwany). Powód w dniu przeprowadzenia dowodu z jego przesłuchania przebywał w Zakładzie Karnym w H.. Niezasadnym było konwojowanie go do K., skoro mógł złożyć wszelkie wyjaśnienia przed sądem w Lublińcu, co w żadnym stopniu nie naruszało jego praw. Skoro powód odmówił złożenia zeznań przed sądem wezwanym , sam własną decyzją pozbawił się możliwości przedstawienia Sądowi meriti swego stanowiska . W tym kontekście , nie było podstaw do uwzględnienia wniosku o przesłuchanie go bezpośrednio przed Sądem rozpoznającym sprawę. Sąd zważył co następuje: Uzasadniając powództwo M. B. zarzucał, że naruszone zostały jego prawa człowieka przez to, że zmuszony był w okresie aresztowania przebywać w przeludnionych celach, co naraziło go na ogromny stres i wywołało szereg dolegliwości związanych ze zdrowiem psychicznym. Na tej podstawie domagał się ostatecznie kwoty 60.000 złotych z tytułu zadośćuczynienia pieniężnego. Tak skonstruowane roszczenie powoda należało zakwalifikować jako oparte na normach art. 23 k.c. i 24 k.c. dotyczących ochrony dóbr osobistych. Stanowią one, że dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zasądzenie zadośćuczynienia może nastąpić w oparciu o art. 448 k.c., zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. --- STRONA 3 --- Roszczenie o zadośćuczynienie w oparciu o art. 448 k.c., mimo, iż związane z niemajątkowym roszczeniem o ochronę dóbr osobistych (art. 24 k.c.), jest roszczeniem majątkowym, a jako takie ulega przedawnieniu (art. 117 §1 k.c.). Art. 448 k.c. podlega reżimowi odpowiedzialności deliktowej. W niniejszej sprawie pozwany skutecznie zgłosił zarzut częściowego przedawnienia roszczenia. Powód wskazał, że jego żądanie wywodzone jest w oparciu o stan faktyczny, który rozpoczął się 17.08.2007r. Pozew w niniejszej sprawie został wniesiony w dniu 26.09.2011r. Trzyletni okres przedawnienia roszczenia minął zatem z dniem 26.09.2008r. Zgodnie z treścią art. 442 1 § 1 k.c., w myśl którego roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Chwilą właściwą dla określenia początku trzyletniego biegu terminu przedawnienia jest moment "dowiedzenia się o szkodzie", gdy poszkodowany "zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia wskazujących na fakt powstania szkody"; inaczej rzecz ujmując, gdy ma "świadomość doznanej szkody" (uchwała składu 7 sędziów SN z 11 lutego 1963 r., III PO 6/62, OSNCP 1964/5/87; wyrok SN z 18 września 2002 r., III CKN 597/00, niepubl.). Nie ulega wątpliwości, że powód miał świadomość szkody już w czasie, gdy przebywał w Areszcie Śledczym w K., wtedy bowiem przebywanie w warunkach przeludnienia miało naruszać dobra osobiste powoda. Przedawnienie polega na tym, że po upływie terminu ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie może uchylić się od jego zaspokojenia powołując się na upływ czasu. Skutek przedawnienia polega na prawie dłużnika do zgłoszenia zarzutu wyłączającego możliwość dochodzenia roszczenia. Roszczenie nie może być zasądzone i przymusowo egzekwowane. Przedawnienie jest instytucją stabilizującą stosunki prawne i przy ocenie przedawnienia wskazany jest rygoryzm (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.09.2007 r., I CSK 213/07, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 24.05.2006 r. I ACa 1345/05). Istotą przedawnienia jest to, aby dłużnik – pozwany nie pozostawał w niepewności co do swojej sytuacji prawnej. Pozwany nie powinien bezterminowo pozostawać w stanie pozwalającym na przypisanie mu ewentualnej odpowiedzialności za zdarzenia występujące w przeszłości. W okolicznościach niniejszej sprawy uznanie zarzutu przedawnienia nie narusza zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.), co mogłoby nastąpić tylko w sytuacji usprawiedliwionej wyjątkowymi okolicznościami. Nie jest uzależnione od negatywnej oceny zachowania osoby zobowiązanej do naprawienia szkody, istotne bowiem są takie okoliczności, jak rodzaj uszczerbku, jakiego doznał poszkodowany, przyczyna opóźnienia w dochodzeniu roszczenia i czas jego trwania (wyrok SN z 28.1.2009 r. , IV CSK 386/08 LEX nr 527246). W niniejszym przypadku nie zachodziła żadna z powyższych przesłanek. W szczególności, materiał dowodowy sprawy nie dał podstaw do przyjęcia, że przekroczenie przez powoda terminu przedawnienia nastąpiło z przyczyn niezawinionych, za które nie ponosi on żadnej odpowiedzialności (taką właśnie przesłankę wskazuje się w doktrynie jako przemawiającą za uznaniem zarzutu opartego na art. 5 k.c. np. wyrok SN z 13.3.2009 II CSK 533/08, LEX 494009). Z punktu widzenia wspomnianych wyżej zasad stosowania art. 5 k.c. w kontekście podniesionego zarzutu przedawnienia, nie jest rzeczą obojętną ocena zachowania się powoda występującego z żądaniem udzielenia ochrony naruszonego dobra osobistego. W orzecznictwie ukształtowała się wykładnia art. 5 k.c. według której ten, kto sam naruszył zasady współżycia społecznego nie może powoływać się na nie, żądając udzielenia ochrony prawnej, ponieważ takie działanie stanowi nadużycie prawa podmiotowego. Im cięższe jest naruszenie zasad współżycia społecznego, im większy jest stopień złej woli, im bardziej oczywiste lekceważenie praw, tym bardziej zdecydowana musi być reakcja przeciwko naruszającemu --- STRONA 4 --- (por. Piasecki Kazimierz Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, Zakamycze, 2003, wyrok S.A. w Poznaniu z dnia 29.12.1993 r., I ACr 604/93, wyrok Sądu najwyższego z dnia 06.10.2006 r., V CSK 147/06). W przypadku powoda należy mieć na uwadze fakt, że swoim zachowaniem skutkującym izolacją, nie tylko naruszył zasady współżycia społecznego, których naruszenie traktowane jest przez opinię publiczną jako naganne, ale również- popełniając przestępstwa- naruszył konkretne normy prawa karnego, których przedmiotem ochrony są określone dobra społeczne. Skłania to zatem do konkluzji, że powód nie może domagać się ochrony prawnej, skoro sam postępuje sprzecznie nie tylko z zasadami współżycia społecznego, ale i normami karno-prawnymi, które ze swej istoty ustanawiane są dla ochrony istniejącego porządku społecznego. W zakresie roszczeń nieprzedawnionych (dotyczących okresu 26.09.2008r.-10.03.2009r. i 10-12.02.2010r.) ocenie Sądu podlegało, w kontekście przesłanek z art. 24 k.c. i art. 448 k.c., czy w ogóle i w jakim stopniu naruszenie dóbr osobistych powoda miało miejsce, czy i jakiej krzywdy doznał, a także czy działanie pozwanego miało charakter zawiniony. Przesłanką możliwości zastosowania środków ochrony przewidzianych w art. 24 k.c. jest zarówno naruszenie określonego dobra osobistego, jak i bezprawne działanie prowadzące do tego naruszenia. Zgodnie z zasadami rozkładu ciężaru dowodu, na powodzie spoczywa obowiązek wykazania, że określone dobro osobiste powoda zostało naruszone oraz, że naruszenia dopuścił się pozwany, na pozwanym natomiast – w myśl art. 24 § 1 k.c. – ciężar udowodnienia, że określone działanie nie było bezprawne. Z materiału dowodowego sprawy niniejszej nie wynikają żadne konkretne okoliczności pozwalające na ustalenie , że powód doznał ujemnych następstw odbywania przezeń kary pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia. Europejski Trybunał Praw Człowieka dokonując wykładni art. 3 e.k.p.c. stwierdził, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, aby stanowiły naruszenie tego przepisu. (por. orzeczenia z dnia 29 kwietnia 2003 r., nr (...), P. przeciwko Ukrainie oraz nr (...), McGlinchey i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu). Powód przebywał w przeludnionych celach jedynie przez okres 34 dni i norma określająca dopuszczalny stan osobowy była nieznacznie przekroczona, bo tylko o 1 osobę. W tym czasie powód nie składał wychowawcom ani administracji zakładu żadnych skarg dotyczących przeludnienia, czy panujących w celach warunków. Nie skarżył się na bóle głowy, bezsenność, stany depresyjne. Nie wspominał o myślach samobójczych. Mimo takiej możliwości - w jednostce pozwanego pracuje 5 psychologów – powód nie prosił o konsultację psychologiczną, ani wizytę u lekarza psychiatry, celem otrzymania leków, których przyjmowania - mimo przedstawianych twierdzeń w tym zakresie - nie wykazał. Powód nie skarżył się na dolegliwości natury psychicznej ani współosadzonemu, ani nawet matce, która zdenerwowanie syna wiązała głównie z jego obawą przed skazaniem (zeznanie świadka K. B. – k. 214). Z opinii biegłego psychiatry wynika zaś jednoznacznie, że powód nie doznał uszczerbku zdrowia psychicznego w związku z pobytem w areszcie. W opinii Sądu krótki okres przebywania w warunkach nieznacznego przeludnienia nie skutkuje powstaniem krzywdy, która uzasadniałaby uwzględnienie roszczenia. Zwłaszcza, że powód nie zgłaszał żadnych problemów związanych ze swoją sytuacją, nie wnosił o przeniesienie, nie żalił się na swój stan zdrowia psychicznego. Wychowawcy, psycholog, ani nawet współosadzony nie zauważyli u powoda objawów, czy zachowań, które potwierdzałyby wskazywane w pozwie okoliczności. Z powyższych powodów Sąd oddalił wniosek pełnomocnika powoda o dopuszczenie dowodu z kolejnej opinii biegłego psychiatry na okoliczność stanu zdrowia psychicznego wydaną po uprzednim zbadaniu powoda. Sąd zgromadził materiał dowodowy, z którego wynika w stopniu nie budzącym wątpliwości, że powód nie doznał krzywdy w związku z przebywaniem w przeludnionych celach w jednostce pozwanego. Powód bowiem nie zgłaszał podczas okresu zatrzymania jakichkolwiek dolegliwości z tym związanych, nie podjął leczenia psychiatrycznego, nie konsultował się --- STRONA 5 --- z psychologiem zakładowym, stąd bezcelowym było przeprowadzenie badania powoda i wydawanie kolejnej opinii w tym zakresie. Wskazać należy w tym miejscu, że sam fakt nieprzestrzegania metrażu 3 m 2 nie może stanowić podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych osadzonego. Odpowiedzialność taka zachodziłaby jedynie wówczas, gdyby w konkretnym wypadku skumulowały się – i zostały wykazane - jeszcze inne skutki przeludnienia w celach, w których powód przebywał przez owe 34 dni , które ostatecznie mogłyby prowadzić do naruszenia godności osobistej i być przejawem poniżającego traktowania. Na ten aspekt oceny naruszenia dóbr osobistych w związku z przeludnieniem zwracały uwagę nie tylko sądy polskie, ale również Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w swoich orzeczeniach wskazał, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, aby stanowiły naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 04.12.1950 r. (m. in. orzeczenia z dnia 19.04.2003 r. skarga nr (...), z dnia 15.07.2002 r., skarga nr (...), z dnia 29.04.2003 r., skarga nr (...)). Z punktu widzenia tych kryteriów, warunki w jakich znalazł się powód, opisane w części ustalającej uzasadnienia, nie przybrały takiej formy, w odniesieniu do której uprawnione byłoby twierdzenie, że został on osadzony w pozwanej jednostce w niegodziwych, nieludzkich warunkach. Wobec powyższego, należało orzec jak w sentencji, wobec skutecznie zgłoszonego zarzutu przedawnienia roszczenia powoda w części oraz wobec braku przesłanek przewidzianych w art. 23 k.c., 24 k.c. oraz 448 k.c. W przedmiocie kosztów orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c. Nadto na zasadzie art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2006 roku Nr 126, poz. 876 z późn. zm.) oraz § 6 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dn. 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 roku, Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.).