Wyrok II C 461/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: II C 461/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach II Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Joanna Kozera Protokolant: stażysta Monika Hoffman po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2010 r. w Katowicach sprawy z powództwa W W przeciwko Skarbowi Państwa- o zapłatę 1.oddala powództwo; 2.zasądza od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Katowicach na rzecz radcy prawnego G P kwotę 4.392 złote (cztery tysiące trzysta dziewięćdziesiąt dwa złote) tytułem kosztów zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu. Sygn. akt II C 461/09 Uzasadnienie Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej (OISW) w K – M G kwoty 100.000 zł. oraz zasądzenia kwoty 10.000 zł. na rzecz Fundacji im. Włóczkowskiego w K . Jako podstawę swojego roszczenia powód wskazał art. 24 k.c. i art. 448 k.c., argumentując, że bezprawne działanie Dyrektora OISW w K spowodowało naruszenie jego dóbr osobistych w postaci czci i godności osobistej. Nadto powód wniósł o stwierdzenie przez Sąd faktu zarażenia go podczas odbywania kary --- STRONA 2 --- pozbawienia wolności wirusowym zapaleniem wątroby typu C oraz całym szeregiem innych chorób jak np. nadciśnienie czy grzybica, a także stwierdzenia podawania przez organy administracji więziennej niezgodnych z prawdą opinii o powodzie i tuszowaniu tego faktu przez Dyrektora OISW w K i utrudnianiu kontaktów z rodziną poprzez osadzanie go w jednostkach penitencjarnych odległych od jego miejsca zamieszkania. Powód wniósł również o zwolnienie go od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej, zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania według norm przepisanych, a także o ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu. Argumentując podstawę roszczenia z tytułu naruszenia dóbr osobistych powód wskazał, że w dniu 5 maja 2004 r. wdrożono do wykonania w stosunku do niego pozostałą do odbycia część kary pozbawienia wolności. Powód podniósł, że karę rozpoczął odbywać 8 lat po wyroku Sądu, w którym to czasie prowadził działalność gospodarczą. Pobyt w zakładzie karnym uniemożliwił mu natomiast dalsze prowadzenie swojej firmy. Powód podkreślił wielokrotnie w pozwie, iż w trakcie pobytu w kolejnych jednostkach penitencjarnych przebywał w przeludnionych celach, które nie posiadały prawidłowego wyposażenia pod względem higieniczno – sanitarnym. Powód wskazał również, że podczas pobytu w Zakładzie Karnym w C został zaatakowany przez współosadzonego, wskutek czego musiał podjąć stosowne działania obronne. W efekcie został ukarany karą dyscyplinarną za udział w bójce, co z kolei zostało udokumentowane w opinii dotyczącej zachowania się powoda w trakcie odbywania kary. W sprawie dotyczącej sporządzenia nierzetelnej opinii, Sąd Rejonowy w C wyrokiem z dnia 28 lipca 2008 r. sygn. akt I C 39/08 zasądził na rzecz powoda odszkodowanie z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych. Jednocześnie powód wskazał, że wielokrotnie kierowane przez niego skargi na działanie pracowników administracji jednostek penitencjarnych były rozpatrywane w nieprawidłowy sposób. Organ nadzoru – Dyrektor OISW w K każdorazowo stwierdzał bezzasadność skarg pozwanego, nie dopatrując się ze strony podległych mu pracowników żadnych zaniedbań. Niejednokrotnie na pisma powoda odpowiadały osoby, których dotyczyły formułowane przez niego zarzuty. Taki sposób załatwiania skarg, zdaniem powoda, nie ma nic wspólnego z obiektywizmem oraz narusza zasadę humanitarnego traktowania więźnia. Powód w związku z działaniem organów nadzoru penitencjarnego czuje się „upodlony, szykanowany i dyskryminowany przez pozwanego”. Powód zarzucił również Dyrektorowi OISW w K naruszenie przepisów art. 30 i art. 77 Konstytucji RP oraz przepisów Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz). Na rozprawie w dniu 1 grudnia 2009 r. powód oświadczył, że powództwo w niniejszej sprawie dotyczy naruszenia jego dóbr osobistych, które zostały naruszone przez Dyrektora OISW w --- STRONA 3 --- K , który złamał przepisy regulujące tryb rozpoznawania spraw w postępowaniu skargowym. Pełnomocnik powoda podtrzymał w całości żądania powoda, wskazując jednocześnie na naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez niezapewnienie właściwych warunków socjalno- bytowych podczas odbywania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie pełnomocnik powoda wniósł o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków – Dyrektorów Zakładów Karnych w C , R oraz Aresztów Śledczych w B i T . W odpowiedzi na pozew, pełnomocnik pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora OISW w K , wniósł o oddalenie powództwa. Pełnomocnik pozwanego podniósł, że odbywanie przez powoda kary w celach, w których nie była zachowana norma 3m 2 powierzchni przypadającej na jednego osadzonego, było zgodne z obowiązującymi przepisami kodeksu karnego wykonawczego. Sam fakt odbywania kary w warunkach uciążliwych nie stanowi natomiast naruszenia godności osobistej więźnia i nie rodzi tym samym odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Odnośnie zarzutu naruszenie przepisów EKPCz pełnomocnik powoda podkreślił, że ustawodawstwo europejskie nie zawiera żadnej wiążącej państwa – sygnatariuszy Konwencji normy powierzchniowej celi w jakich skazany powinien odbywać karę. Pełnomocnik pozwanego podniósł również, że dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. sygn. SK 25/07, albowiem odpowiedzialność odszkodowawcza jest związana tylko i wyłącznie z orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego, które wywierają skutki retroaktywne ( ex tunc ). Pozwany wskazał, że powód nie wykazał w żaden sposób przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, do czego obliguje go treść art. 6 k.c. Przede wszystkim powód zobowiązany jest bowiem udowodnić istnienie działania lub zaniechania sprawcy krzywdy niemajątkowej, istnienie krzywdy wynikającej z naruszenia dobra osobistego, związek przyczynowy między krzywdą a działaniem lub zaniechaniem sprawcy, a ponadto udowodnić w przypadku bezprawności działania lub zaniechania sprawcy jego zawinienie. Jednocześnie pełnomocnik pozwanego podniósł, że funkcjonariusze Służby Więziennej działali wobec powoda w ramach swoich uprawnień ustawowych i ich działaniu nie można przypisać niezgodności z prawem. W uzupełnieniu odpowiedzi na pozew pełnomocnik pozwanego wniósł o odrzucenie pozwu na zasadzie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z tym, iż roszczenia powoda w niniejszej sprawie były częściowo przedmiotem prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawach przed Sąd Rejonowym w C o sygn. akt I C 209/08 i I C 39/08, a także są w pozostałym zakresie przedmiotem toczącego się postępowania przed Sądem Rejonowym w C o sygn. akt I C 63/08. Na rozprawie w dniu 26 stycznia 2010 r. pełnomocnik pozwanego podtrzymał wniosek o odrzucenie pozwu, jednocześnie dołączył informację z Zakładu Karnego w R na okoliczność warunków w jakich przebywał w tamtejszej jednostce pozwany, negując zarzuty podnoszone przez --- STRONA 4 --- pełnomocnika powoda, a dotyczące nieprawidłowych warunków sanitarnych w jakich miał odbywać karę powód. Sąd ustalił następujący stan faktyczny. Powód rozpoczął odbywanie kary pozbawienia wolności 1 roku i 4 miesięcy w dniu 5 maja 2004 r. w Zakładzie Karnym w C . Dowód: - informacja dotyczące obliczenia kary (k. 102) Następnie powód przebywał, z przerwami, do 2010 r. w różnych jednostkach penitencjarnych w tym Aresztach i Zakładach Karnych: w C,R,B i T. W trakcie pobytu w jednostkach penitencjarnych powód wielokrotnie kierował do organów administracji skargi na działanie funkcjonariusze Służby Więziennej. W wyniku inicjowanych przez powoda postępowań skargowych, każdorazowo były wydawane decyzje stwierdzające bezzasadność kierowanych przez powoda skarg. Dowód: - odpisy odpowiedzi OISW w Katowicach na skargi W W (k. 73-77) - odpis dokumentacji skargowej na okoliczność badania przez Sąd Okręgowy w G sygn. VII Pen 93/06 skargi powoda z dnia 23 stycznia 2006 r. (k. 79-86) W dniu 10 września 2009 r. powód, odbywając karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B , wytoczył przed Sądem Okręgowym w K powództwo domagając się zasądzenia od Skarbu Państwa – Dyrektora OISW w K kwoty 100.000 zł. oraz kwoty 10.000 zł. na rzecz wskazanej przez powoda fundacji, tytułem zadośćuczynienia związanego z naruszeniem jego dóbr osobistych. Sąd zważył, co następuje. Roszczenia powoda nie zasługiwały na uwzględnienie. Roszczenia powoda zostały oparte na treści art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Zgodnie z brzemieniem przepisu art. 24 § 1 k.c. : „Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, --- STRONA 5 --- ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.” Przepis ten statuuje przesłanki ochrony dóbr osobistych przysługujących każdemu człowiekowi. Ogólne zasady ochrony tych dóbr zostały natomiast opisane w art. 23 k.c., zgodnie z którym „ Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”. Art. 448 k.c., na którym swoje żądanie opiera powód, a do którego odsyła art. 24 § 1 k.c. zdanie trzecie, reguluje problematykę ochrony dóbr osobistych za pomocą środków o charakterze majątkowym. W rozpatrywanej sprawie powód wskazuje na naruszenie przez pozwanego przysługującego mu dobra osobistego w postaci czci. Kodeks cywilny w art. 23, wśród przykładowego wyliczenia dóbr osobistych podlegających ochronie, wskazuje również cześć. Cześć człowieka wiąże się ściśle z jego godnością. Jej ochronę gwarantuje ponadto art. 47 Konstytucji RP. Chronią ją również przepisy prawa karnego (art. 212- 216 k.k.). Bezsporne pozostaje, że powodowi przysługuje, podobnie jak każdemu człowiekowi, prawo do ochrony przed bezprawnym naruszeniem jego dóbr osobistych, w tym czci. Odpowiedzialność odszkodowawcza sprawcy takiego naruszenia, a której domaga się powód, wymaga kumulatywnego zaistnienia następujących przesłanek: wystąpienie szkody o charakterze niemajątkowym, bezprawności działania sprawcy oraz jego zawinienia, a także związku przyczynowego zachodzącego pomiędzy zaistniałą szkodą a działaniem sprawcy. Jeśli chodzi o regulację zawartą w art. 448 k.c., stanowiącą podstawę roszczeń powoda, podzielić należy wyrażony przez zdecydowaną większość doktryny prawa cywilnego oraz orzecznictwo pogląd, zgodnie z którym przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w art. 448 k.c. jest nie tylko bezprawne ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (tak SN w wyroku z dnia 15 czerwca 2005 r., sygn. akt IV CK 805/04, a także M. Safjan [w:] „Komentarz do kodeksu cywilnego pod red. K. Pietrzykowskiego”, Tom I, wyd. 5, 2008). Zgodnie z treścią art. 6 k.c. „Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne”. Art. 6 k.c. odnosi się do materialno prawnego aspektu zagadnienia ciężaru udowodnienia faktu (ciężaru dowodu). Instytucja ciężaru dowodu w tym znaczeniu (materialnym) służy do --- STRONA 6 --- kwalifikacji prawnej negatywnego wyniku postępowania dowodowego. Przepis regulujący rozkład ciężaru dowodu określa, jaki wpływ na wynik procesu ma nieudowodnienie pewnych faktów. Inaczej mówiąc, kto poniesie wynikające z przepisów prawa materialnego negatywne konsekwencje ich nieudowodnienia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, iż żądania zawarte w petitum pozwu złożonego przez powoda są bardzo obszerne, niejasne i nie pozwalające na jednoznaczne odczytanie przez Sąd ochrony jakich dóbr osobistych domaga się powód, na jakiej podstawie wywodzi swoje roszczenia, oraz z jakimi konkretnie zdarzeniami i przez kogo wywołanymi, a zaistniałymi podczas pobytu w poszczególnych jednostkach penitencjarnych, wiąże naruszenie swych dóbr osobistych. W celu sprecyzowania żądań pozwu, Sąd na rozprawie w dniu 1 grudnia 2009r. wysłuchał powoda, który wyraźnie oświadczył, że „wytoczył powództwo w sprawie niniejszej w sprawie ochrony dóbr osobistych, które zostały naruszone przez Dyrektora OISW w K . Bo złamana jest ustawa dotycząca rozpoznawania spraw w postępowaniu skargowym przez pozwanego”. (k.141) Jednocześnie pełnomocnik powoda w piśmie procesowym podtrzymał żądania powoda, wskazując na naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez niezapewnienie właściwych warunków socjalno-bytowych podczas odbywania kary pozbawienia wolności, wnosząc przy tym o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków – Dyrektorów Zakładów Karnych w C , R oraz Aresztów Śledczych w B i T . Wobec konieczności ustalenia istnienia przesłanek dochodzonych przez powoda roszczeń, Sąd dopuścił dowód z zeznań powoda na okoliczność z jakimi konkretnie zdarzeniami zaistniałymi w poszczególnych Aresztach Śledczych i Zakładach Karnych wiąże naruszenie jego dóbr osobistych, co lub kto i w jaki sposób te dobra naruszył i jakie są tego konsekwencje, a także jaka jest wysokość dochodzonego roszczenia. Z uwagi na fakt, że powód przebywał w Zakładzie Karnym w S , przeprowadzenie niniejszego dowodu zlecono w drodze pomocy prawnej Sądowi Rejonowemu w S . Dowód z przesłuchania strony powodowej nie został jednak przeprowadzony, albowiem powód opuścił w dniu 17 lutego 2010 r. Zakład Karny w S . Powód wskazał swój nowy adres do doręczeń, na który zostało mu wysłane wezwanie na kolejny termin rozprawy. Pomimo prawidłowego doręczenia wezwania, powód nie stawił się bez usprawiedliwienia na rozprawę, uniemożliwiając tym samym przeprowadzenie dowodu z jego zeznań. Skutki takiego działania powoda należy interpretować przez pryzmat art. 6 k.c., który jednoznacznie nakazuje rozstrzygnąć sprawę na niekorzyść osoby opierającej swoje powództwo na twierdzeniu o istnieniu jakiegoś faktu prawnego, jeżeli fakt ten nie został udowodniony. Powód swoim działaniem uniemożliwił Sądowi, po pierwsze jednoznaczne sprecyzowanie --- STRONA 7 --- podnoszonych żądań, a po drugie ustalenie z jakimi konkretnie zdarzeniami i przez kogo spowodowanymi powód wiąże fakt naruszenia jego dóbr osobistych. Mając na uwadze również działanie pełnomocnika powoda, który także w żaden sposób nie wykazał zasadności roszczeń powoda, Sąd postanowił oddalić wnioski dowodowe złożone przez pełnomocnika, a dotyczące przesłuchania w charakterze świadków dyrektorów poszczególnych jednostek penitencjarnych. Przeprowadzenie tego dowodu, w obliczu biernego zachowania powoda, było by bowiem bezcelowe. Skoro powód nie sprecyzował, z działaniem których konkretnie osób piastujących stanowiska dyrektorów Aresztów Śledczych czy Zakładów Karnych, wiąże fakt naruszenia jego dóbr osobistych, to bezzasadne jest przesłuchiwanie na tę okoliczność dyrektorów wszystkich jednostek penitencjarnych, w których powód przebywał. Nie jest bowiem rolą Sądu wyręczanie powoda, względnie jego pełnomocnika, ze spoczywających na nich obowiązków wynikających z rozkładu ciężaru dowodowego (art. 6 k.c.). Wobec powyższego Sąd przyjął, zgodnie z oświadczeniem złożonym przez powoda na rozprawie (k.141), iż powód wiąże naruszenie jego dóbr osobistych z istniejącymi nieprawidłowościami, jakich miał się dopuścić Dyrektor OISW w K , w związku z prowadzonymi postępowaniami skargowymi i w tym zakresie Sąd rozpoznał roszczenia podnoszone przez powoda. W przypadku dochodzenia roszczeń opartych na art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c., istnieje domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Oczywiste zatem pozostaje, że nie można w takim wypadku obciążać strony powodowej obowiązkiem dowodzenia samego faktu naruszenia dobra osobistego, czy też dowodzenia bezprawnego charakteru działania sprawcy naruszenia (por. min. wyrok SN z dnia 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 431/06, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna rok 2008, Nr 1, poz. 13, str. 78). Jednakże w niniejszej sprawie powód nie wykazał żadnych podstaw dochodzonego roszczenia, wskazując jedynie, iż dotyczą one nieprawidłowości zaistniałych w toku prowadzenia dotyczących go postępowań skargowych. Pozwany natomiast zanegował w tym zakresie twierdzenia powoda, przedstawiając jednocześnie dokumentacją dotyczącą toczących się z udziałem powoda postępowań skargowych, z której wynika, że wszystkie skargi kierowane przez powoda były rozpatrywane w sposób prawidłowy i zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Skonfrontowanie twierdzeń strony pozwanej z twierdzeniami powoda było zaś niemożliwe z uwagi na zaniechanie przez powoda uczestnictwa w rozprawie oraz bierność pełnomocnika powoda, który nie podjął żadnych działań zmierzających do obalenia twierdzeń pozwanego. W świetle ustalonego stanu faktycznego uznać zatem należy, iż z uwagi na bierne działanie strony powodowej, nie było możliwe ustalenie przez Sąd zasadności zgłaszanych przez powoda roszczeń. Strona pozwana podnosiła jednocześnie w toku procesu zarzut, częściowo powagi rzeczy --- STRONA 8 --- osądzonej a częściowo zawisłości sprawy, domagając się tym samym odrzucenia pozwu. Jak wynika jednak z ustalonego stanu faktycznego, roszczenia powoda dotyczą li tylko nieprawidłowości związanych z procedurą przeprowadzania postępowań skargowych. Natomiast orzeczenia, oraz toczące się postępowanie, które miały stanowić zgodnie z twierdzeniami pozwanego, podstawę odrzucenia pozwu dotyczyły innej materii, a mianowicie odbywania kary pozbawienia wolności w nieodpowiednich warunkach higieniczno-socjalnych. Stąd też rozważania dotyczące tej kwestii, jako pozostające poza przedmiotem niniejszego postępowania, należało pominąć. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w sentencji. Sąd orzekł, na zasadzie § 19 i 20 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348), o przyznaniu od Skarbu Państwa pełnomocnikowi powoda zwrot kosztów zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu w wysokości 3.600,00 zł. powiększonych o podatek VAT (792,00 zł.). Powodowi, jako przegrywającemu sprawę w całości, nie przysługuje zwrot kosztów procesu.