Wyrok II C 147/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: II C 147/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w Katowicach II Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Joanna Głogowska Protokolant: st.sekr.sądowy Dorota Król po rozpoznaniu w dniu 27 października 2008 r. w Katowicach sprawy z powództwa MM przeciwko ż P o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.000,00 ( dwa tysiące) złotych; 2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3.000,00 ( trzy tysiące) złotych; 3. oddala powództwo w pozostałej części; 4. przyznaje od Skarbu Państwa ( kasy tut. Sądu) na rzecz Kancelarii Indywidualnej adwokata P ż kwotę 3.600,00 ( trzy tysiące sześćset) złotych wraz z należnym podatkiem VAT tytułem zwrotu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; 5. ustala, że koszty między stronami postępowania zostaną stosunkowo rozdzielone przy czym szczegółowe rozliczenie pozostawia Referendarzowi Sądowemu. Sygn. akt C 147/08 Uzasadnienie Powód w pozwie skierowanym do tut. Sądu domagał się zasądzenia od na swoją rzecz kwoty 100.000 zł. W uzasadnieniu powód wskazał, iż w ZK w Z przebywał od 04.06.2007 r, z przerwą 2 miesięczną, kiedy to przebywał w A Ś w Ł. W przypadku obu placówek penitencjarnych występowało przeludnienie w celi, co naruszało dobra osobiste powoda. W czasie pobytu w Ł w celach oprócz przeludnienia panował fetor, zaduch. --- STRONA 2 --- W Z K w Z powód nie mógł wysłać ani jednego listu bez obawy o narażenie osób bliskich na środowiskowy ostracyzm. Listy z Z K nie opatrzone były znaczkami, ale pieczątką z której wynikało, że osoba je wysyłająca jest więźniem. Nadto w Z K w Z wydawano herbatę w kotłach, nie dbając o higienę. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu wskazano, iż nie jest właściwym statio fisci SP . A Ś w Ł jest samodzielną jednostką organizacyjną SP i do zakresu jego działania należy zgodnie z art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 26.04.1996r o Służbie Więziennej zapewnienie praworządnego wykonania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, również wskazując, że nie jest właściwym statio fisci. Bezsprzeczne bowiem roszczenia powoda związane są z osadzeniem go w Z K w Z . Stosownie do postanowienia art. 69 KKW karę pozbawienia wolności wykonuje się w zakładach karnych. Zadania OISW określa art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 26.04.1996 r o Służbie Więziennej (Dz. U z 2002 Nr 207 poz. 1761). Zadania te nie obejmują wykonania kary pozbawienia wolności. Pozwany MS wniósł o oddalenie powództwa, wskazując, iż z treści pozwu wynika, że dochodzone roszczenie wiąże się bezpośrednio z działalnością funkcjonariuszy ZK w Ł i K . W związku z powyższym udział M S w przedmiotowym postępowaniu jest niezasadny. Skarb Państwa – Dyrektor Z K w Z wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na swoją rzecz od powoda zwrotu kosztów procesu. W uzasadnieniu wskazano, iż faktycznie w trakcie pobytu w Z K w Z w okresie od 4.07.2007 do chwili obecnej, z dwumiesięczną przerwą, powód przebywał w przeludnionej celi, co wynikało z ogólnego przeludnienia zakładu karnego. Odnośnie sposobu wydawania ciepłych napojów pozwany wskazał, iż napoje te wbrew twierdzeniom powoda wydawane są nie z otwartych termosów ale z hermetycznie zamkniętych termosów wyposażonych w kraniki. Odnośnie braku cukru pozwany wyjaśnił, że faktycznie obecnie cukier w kostkach nie jest dostępny. Obecnie zakład karny jest zaopatrzony w cukier sypki. Skazani na stołówce mogą otrzymać herbatę według uznania albo z cukru lub bez, ale ze wspólnego termosu. Odnośnie naruszeń prawa przy wysyłaniu korespondencji przez skazanych, pozwany wyjaśnił, że w zakładzie karnym funkcjonowała praktyka, iż znaczki na kopercie zastąpione były przez stempel „opłata skredytowana”. Powód 4.08.2008 zł złożył prośbę o naklejanie na list znaczków, motywując to koniecznością utajnienia przed sąsiadami faktu jego pobytu w więzieniu. Skazany został poinformowany przez wychowawcę, że powinien złożyć list, na który będą naklejone znaczki, gdyż zostaną one wydane w sekretariacie jednostki. 7.01.2008 r powód ponownie zgłosił się do wychowawcy z prośbą o zwrot pisma, gdyż nie jest już zainteresowany wysyłaniem listów, ponieważ uważał, że znaczki powinien otrzymywać „ do ręki”. Pozwany Skarb Państwa- Dyrektor A Ś w Ł wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu wskazano, iż powód przebywał w A Ś w Ł przez okres 2 m-cy przy czym okresowo był osadzony w warunkach gdzie powierzchnia celi na 1 osobę była mniejsza niż 3 m 2 . O takim sposobie umieszczania osadzonych był zawiadamiany Sędzia Penitencjarny. Przesłony okienne zostały zamontowane na elewacji cel ze względu na dobro śledztwa, na interwencję sądów lub prokuratur. Administracja A podjęła wszelkie działania mające na celu złagodzenie skutków przeludnienia. --- STRONA 3 --- Na cele mieszkalne przeznaczono pomieszczenia niezaliczone dotychczasowo do pojemności jednostki penitencjarnej. Cele wyposażone są w sprzęt kwaterunkowy odpowiedni do liczby osób oraz środki służące do utrzymania czystości w tych pomieszczeniach. Sąd ustalił co następuje: Powód w okresie od 4.06.2007 r do chwili obecnej, z 2 miesięczną przerwą na pobyt w A Ś w Ł w okresie 4.07.2007 do 5.09.2007 r przebywał w Z K w Z . W trakcie pobytu w tej jednostce z wyjątkiem tygodnia lub dwóch, powód przebywał w przeludnionej celi. Przez przeważającą część pobytu powód przebywał w celi nr 10, która jest przeznaczona dla 9 osadzonych a zakwaterowanych tam było 12 osób (dowód zeznania powoda k 214-216, zeznania świadka D M k 245,246). Od września 2008 powód przebywa w celi Nr 11, gdzie zakwaterowanych jest 8 osób, a cela jest 6- osobowa (zeznania świadka D M k 246). Z K w latach 2003-2006 przeszedł gruntowny remont. W celach są kafelki, plastikowe okna, centralne ogrzewanie, wyznaczona jest palarnia, ogólnodostępna kuchnia i łaźnia. W oddziale VI, gdzie przebywał powód toalety mieszczą się w osobnym pomieszczeniu poza celami (dowód zeznania świadka D M k 246). Od 2001 r zakład karny jest przeludniony. Przeludnienie waha się od 120-140 %. Pojemność zakładu to 591 osób, obecnie przebywa 728 skazanych. Z K w Z jest zakładem półotwartym, oznacza to, że więźniowie od godziny 8 30 do 12, a potem od 14-16 mogą poruszać się swobodnie. Na terenie zakładu są 2 boiska, sale do podnoszenia ciężarów ( dowód zeznania świadka K Z k 247). Powód w trakcie pobytu w Z K w Z składał skargi do dyrektora w związku ze stemplowaniem korespondencji wychodzącej pieczątką „opłata skredytowana” zamiast naklejać na nią znaczki. W ocenie powoda takie zachowanie spowodowało, że rodzina powoda narażona była na środowiskowy ostracyzm ( dowód pismo powoda k 122). W odpowiedzi Z K w Z pismem z dnia 20.12.2007 r, poinformował powoda, że korespondencja prywatna skazanych, nie posiadających środków finansowych jest wysyłana po złożeniu przez skazanego prośby i wyrażenie zgody na opieczętowanie pieczątką nagłówkową zakładu. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest zakupienie znaczka (dowód pismo k 121). Od 15.02.2008 korespondencja wychodząca z Z K w Z pochodząca od skazanych, opatrywana jest znaczkami ( dowód zeznania powoda k 215). Powód przebywanie w przeludnionej celi odbierał jako poniżenie, naruszenie jego godności. W okresie od 5.07.2007 do 5.09.2007 r powód przebywał w A Śl w Ł . Przebywał w celi o powierzchni 11 m 2 gdzie było 6 osadzonych, a same łóżka zajmowały 6 m. Uwłaczające było załatwianie potrzeb fizjologicznych gdyż toaleta mieściła się na terenie celi, była oddzielona parawanem z materiału, przepierzenie zaczynało się na wysokości kolan i nie sięgało do sufitu. W celi panował fetor, słychać było odgłosy przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Okna były małe, a oprócz krat zamontowane były na elewacji przesłony okienne, co powodowało, że w celi było bardzo gorąco. Część skazanych spożywała posiłki w łóżkach bo przy stole nie było miejsca. --- STRONA 4 --- W Ł w takich warunkach powód przebywał przez 23 godziny na dobę z wyłączeniem godziny spaceru. Ta ciasnota w celi powodowała niesamowitą agresję, konflikty wybuchały bez powodu. Problemem było przejście między łóżkami ( dowód zeznania powoda k 215). Sąd zważył co następuje: Fakt przeludnienia panującego zarówno w Z K w Z jak i A Śl w Ł nie był przez pozwanych kwestionowany, a z tego m. in. tytułu powód dochodził swoich roszczeń. Zawnioskowani przez pozwany Skarb Państwa – Dyrektora Z K w Z świadkowie a to: K Z k 247, D M k 246, W R k 246 którym Sąd dał wiarę zeznawali na temat warunków panujących w tej placówce, zeznali iż osadzeni mają opiekę lekarską, zajęcia kulturalno-oświatowe oraz, że ze strony zakładu karnego podejmowane są działania, aby mimo istniejącego stanu rzeczy zapewnić prawidłowe wykonywanie kary pozbawienia wolności. Z zeznań tych wynika, że każdy osadzony ma własne łóżko, materac, pościel, koc. Pozostały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy to dokumenty w postaci zarządzeń wewnętrznych: Dyrektora Z K w Z ( k 134-148) Dyrektora A Śl w Ł ( k 156-174) Regulujące funkcjonowanie w tych placówkach. Sąd dał wiarę zeznaniom powoda co do przeludnienia panującego w celach, negatywnych odczuć powoda spowodowanych pobytem w A Śl w Ł . Zeznania tej treści Sąd uznał za logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego. Jest bowiem oczywiste, że w sytuacji gdy cela przeznaczona jest dla 6 osób, a przebywa w niej 9 musi dochodzić do konfliktów, agresji. Wreszcie poniżające załatwianie potrzeb fizjologicznych bez zachowania minimum intymności. Sąd zważył co następuje: Uzasadniając swoje powództwo powód powołał się na naruszenie jego praw człowieka w związku z pobytem w przeludnionych celach. Z tego m. in. tytułu domagał się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 100.000 zł. Tak określone żądanie powoda należało zakwalifikować jako żądanie zadośćuczynienia za niemajątkową krzywdę. Żądanie to znajduje oparcie w art. 23 i 24 kc. Powołane przepisy stanowią, że dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość artystyczna, wynalazcza, racjonalizatorska powstają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Zasądzenie zadośćuczynienia może nastąpić w oparciu o art. 448 kpc, zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego Sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jak wynika z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, zarzuty powoda dotyczące złych warunków panujących w A Śl w Ł i Z K w Z potwierdziły się co do tego, że powód przebywał w przeludnionej celi. Ustalenie normy powierzchni jaka winna przypadać na jednego więźnia wynika z tego, że przetrzymywanie w zamkniętym pomieszczeniu stłoczonych ludzi narusza ich godność i budzi agresję. Potwierdziły się również twierdzenia powoda dotyczące toalet w A Śl w Ł . Jeżeli w jednym pomieszczeniu zamiast 6 przebywa 9 osób i osobe te mają do dyspozycji jedną toaletę, oddzieloną przepierzeniem, to korzystanie z tak organizowanego urządzenia sanitarnego w wieloosobowej celi --- STRONA 5 --- narusza jakiekolwiek poczucie intymności, a ilość użytkowników musi powodować upokarzające przebywanie w celi o odrażającym zapachu. Fakt przeludnienia cel w których przebywał powód był bezsporny. Sami pozwani okresowo informowali o tym fakcie sąd penitencjarny. Art. 24 kc nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania. Natomiast przesłankami do przyznania zadośćuczynienia są: naruszenie dobra osobistego i zawinione działanie pozwanego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 02.10.2007 r w sprawie sygn. akt II CSK 269/07 wskazał, iż dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, której są zawarte przyczyny dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Art. 30 Konstytucji stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne, przede wszystkim tam gdzie Państwo działa w ramach imperium realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polską Międzynarodowego Paktu Praw osobistych i publicznych z dnia 19.12.1966 ( Dz. U z 1977 Nr 38 poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych wartości z dnia 04.12.1950 r stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny, z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Przytoczone zasady norm prawa międzynarodowego na gruncie prawa polskiego wyrażają art. 40,41 ust. 4 i 47 Konstytucji. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzeczeniu z dnia 06.03.2001 (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, stanowi poniżające traktowanie rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania przez którą rozumie się działania (zaniechania) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 kc przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Dyrektora Z K w Z i A Śl w Ł nie wykazał, aby osadzenie powoda w tych placówkach w warunkach w których powierzchnia w celi na 1 osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 było zgodne z prawem. Art. 110 § 2 kodeksu karnego wykonawczego zawiera wymogi dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności, w tym m. in. to, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m 2 . Tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach określonych w art. 248 kkw i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz przewidzianych w nim przepisach cywilnych może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego powyżej 3 m 2 jednakże jedynie na czas określony. Musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady. Fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią udzielić ścisłej informacji w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej liczby osadzonych odbywał karę powód nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych. W orzeczenictwie Sądu Najwyższego można uznać za ugruntowany pogląd, że ilekroć jedna ze --- STRONA 6 --- stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub utrudnienie wykonania okoliczności przeciwnikowi na którym spoczywał ciężar ich udowodnienia, tylekroć na tę stronę przechodzi ciężar dowodu co do tego, że okoliczności takie nie zachodziły. W ocenie Sądu za bezprawne uznać należy zarządzenia Dyrektorów Z K w Z i A Śl w Ł o umieszczeniu skazanych w celach w których na osobę przypadało poniżej 3 m 2 . Wydawanie takich decyzji znajduje co prawda oparcie w art. 248 kkw jednakże osadzenie takie może mieć miejsce jedynie na czas określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady. Z dokumentacji złożonej przez placówki penitencjarne jednoznacznie wynika, że przez cały okres pobytu powoda w tych jednostkach panowało tam przeludnienie. Zarządzenia te nie miały zatem charakteru wyjątkowego. W tym miejscu należy zwrócić również uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008 r sygn. akt SK 25/07. W sprawie tej Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę J G. dotyczącą braku granic czasowych umieszczania skazanego w warunkach w których powierzchnia w celi na jedna osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 248 § 1 ustawy z dnia 06.06.1997 r kodeks karny wykonawczy ( Dz. U Nr 90 poz. 557 z póź. zm.) jest niezgodny z art. 40,41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RP. Zwrócić bowiem należy uwagę, na to, że w przypadku powoda, gdy idzie o jego pobyt w Z K w Z przepis art. 248 § 1 kkw stosowany był permanentnie, poprzez wyznaczanie kolejnych, następujących po sobie „czasów określonych” przebywania w przeludnionej celi, czyniąc to faktycznie zasadą. Co prawda gdy idzie o A Śl w Ł to tam powód przebywał jedynie przez okres 2 miesięcy, jednakże warunki panujące w celi, fetor, brak intymności przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych, brak wentylacji po założeniu dodatkowych przesłon, wreszcie fakt, że zarządzenia o umieszczeniu skazanych w celi poniżej 3 m 2 stały się regułą a nie wyjątkiem o którym mowa w art. 248 § 1 kkw pozwalają na przyjęcie, iż pozwany Skarb Państwa Dyrektor A Śl w Ł nie wykazał aby działanie jego nie było bezprawne. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że roszczenie powoda jest zasadne w odniesieniu do zarzutu przebywania` w przeludnionej celi. W związku z przeludnieniem w celi w Z K w Z dochodziło do spięć i konfliktów między osadzonymi, a w przypadku A Śl w Ł z uwagi na przeludnienie powód doznawał upokorzeń przebywając w celi o odrażającym zapachu. Powód zarówno w Z K w Z jak i A Śl w Ł nie miał zapewnionych warunków spożywania posiłków (nieodpowiednia liczba taboretów i stołów w stosunku do liczby osadzonych. W tym zakresie pozwanemu nie udało się obalić domniemania bezprawności działania. Są także podstawy, by w tym względzie uznać działania pozwanego Skarbu Państwa za zawinione. Rodzaj i stopień winy ma wpływ na zakres odpowiedzialności przewidzianej w art. 448 kc. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27.09.2005 I CK 256/05 i wyrokiem Sądu Najwyższego z 12.12.2002 r VCKN 1581/00 OSNC 2004 Nr 4 poz. 53 „Roszczenie wynikające z art. 448 kc nie powinno być traktowane jako mające charakter lub choćby aspekt penalny. Jego rola polega wyłącznie na zapobieżeniu trwania naruszenia i możliwego do osiągnięcia złagodzenia skutków negatywnych doznań wynikających z naruszenia dóbr osobistych”. Dlatego oceniając zarówno możliwość zasądzenia jak i wysokości odpowiedniej sumy pieniężnej Sąd musi wziąć pod uwagę kompensacyjny a nie represyjny charakter zadośćuczynienia. Z powyższego wynika, iż obok udowodnienia winy po stronie naruszyciela do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc konieczne jest uwzględnienie całokształtu okoliczności sprawy. ( tak SN w wyroku z dnia 19.04.2006 II PK 245/05) Sąd uwzględniając powyższe wywody uznał, iż adekwatną kwotą do stopnia naruszenia dóbr osobistych powoda przez pobyt w Z K w Z będzie zadośćuczynienie w wysokości 3.000,00 zł. --- STRONA 7 --- Niewątpliwie pobyt powoda w przeludnionej celi narażał go na stres, niedogodności związane z ciasnotą. Jednakże w przypadku Z K w Z tj. półotwartego, powód miał możliwość przebywania przez znaczną część dnia poza celą. Miał możliwość realizacji swoich zainteresowań w ramach zajęć kulturalno-oświatowych, sportowych. Inna sytuacja miała miejsce w A Śl w Ł , gdzie powód zmuszony był przebywać przez 23 godziny na dobę w ciasnej, przeludnionej i śmierdzącej celi. Natężenie negatywnych zjawisk związanych z przebywaniem w celi A Śl w Ł , fetor, duchota panujące w celi, spotęgowane jeszcze założeniem na okna dodatkowych przesłon, poniżenie spowodowane załatwianiem potrzeb fizjologicznych za przepierzeniem uzasadniają w ocenie Sądu przyznanie tytułem zadośćuczynienia kwoty 2.000,00 zł mimo zaledwie 2-miesięcznego pobytu. Uwzględniając powyższe zgodnie z art. 448 § 1 kc orzeczono jak na wstępie. Sąd nie znalazł natomiast podstaw do przyjęcia, że funkcjonariusze Z K w Z wyrządzili szkodę powodowi w związku z wysyłaniem jego korespondencji oraz w związku z podawaniem herbaty lub kawy w otwartych naczyniach. Korespondencja skazanych nie posiadających środków finansowych była wysyłana po złożeniu przez nich prośby i wyrażenie zgody na opieczętowanie pieczątką nagłówkową zakładu. W sytuacji gdy skazany nie wyrażał zgody na ta formę, na korespondencję naklejany był znaczek. Trudno zatem w takiej sytuacji uznać, że zostały naruszone dobra osobiste powoda w postaci prawa do korespondencji. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że powodowi wyrządzono szkodę zmuszając go do spożywania ciepłych napojów z otwartego kotła. Uwzględniając powyższe orzeczono jak w pkt. 1 i 2 wyroku.