Postanowienie II AKzw 782/07

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 1 września 2010 r., IV KK 133/10. 1 2 3 4 Streszczenie Autor podjął polemikę ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, który uznał, że jedną z przesłanek umorzenia grzywny jest bezskuteczność egzekucji. Stwierdza, że przeprowadzenie egzekucji, przed ewentualnym umorzeniem grzywny, może być w wielu wypadkach czynnością niezbędną, ale nie można jej traktować jako czynności obligatoryjnej, a więc będącej w istocie przesłanką, warunkiem sine qua non, decyzji o umorzeniu grzywny. Jeżeli stanowisko, zaprezentowane przez Sąd Najwyższy w wytezowanej części uzasadnienia postanowienia, zostanie potraktowane jako wyraz interpretacji art. 51 k.k.w., określającego przesłanki umorzenia grzywny, to należy ocenić je zdecydowanie krytycznie. Nie można zgodzić się przede wszystkim ze stanowiskiem, że przesłanką stwierdzenia niemożności i nierealności uiszczenia grzywny, a więc w istocie przesłanką możliwości jej umorzenia, jest bezskuteczność egzekucji. Nie ma ono umocowania w treści art. 51 k.k.w., szczególnie po jego nowelizacji z 2003 r. (2) . O ile z pierwotnego brzmienia tego przepisu wniosek, iż bezskuteczność egzekucji nie jest warunkiem koniecznym do umorzenia grzywny, wyprowadzano ze sformułowania „wykonanie tej kary w innej drodze okazało się niemożliwe lub niecelowe", o tyle od dnia 1 września 2003 r. jednoznacznie wynika z niego, iż „nie zarządza się egzekucji, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że byłaby ona bezskuteczna". W literaturze zgodnie wyrażane jest stanowisko, oparte na treści art. 51 k.k.w., że Kodeks stwarza możliwość umorzenia grzywny w całości lub części, o ile zaistnieją łącznie następujące przesłanki: skazany nie może uiścić grzywny, przyczyny niemożności uiszczenia grzywny są niezależne od skazanego, niemożliwe lub niecelowe okazało się wykonanie kary grzywny w innej drodze, zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek (3) . Treść art. 51 k.k.w. jednoznacznie pokazuje, że zamieszczony w nim katalog przesłanek umorzenia grzywny jest katalogiem zamkniętym. Również w orzecznictwie sądów apelacyjnych wyrażany jest pogląd, iż stanowi obrazę art. 51 k.k.w. odmowa umorzenia grzywny bez oceny, czy okoliczności sprawy wynika, że egzekucja byłaby bezskuteczna. Nie jest wymagane natomiast ustalenie faktycznej bezskuteczności egzekucji (4) . Co więcej: brak jest prawnego obowiązku skierowania do komornika zlecenia egzekucji przed umorzeniem grzywny. Już z tej krótkiej analizy wynika, że stanowisko Sądu Najwyższego, przy uwzględnieniu zastrzeżenia wyrażonego w pierwszym zdaniu glosy, nie znajduje umocowania prawnego. Nie zasługuje ono na aprobatę także w wypadku, gdyby je traktować jako wniosek de lege ferenda . Wymienione wyżej przesłanki umorzenia grzywny są tak sformułowane, że wytyczają bardzo wąski zakres możliwości korzystania z instytucji umorzenia grzywny. Odwołuje się zresztą do nich Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu. Dokonajmy zatem krótkiej interpretacji tych przesłanek dla zobrazowania, iż rzeczywiście granice, w ramach których sąd może orzec o umorzeniu grzywny, bez obowiązku kierowania sprawy do komornika, są niezwykle ograniczone. Niemożność uiszczenia grzywny należy rozumieć w kategoriach obiektywnych, nie tylko jako niemożność wywiązania się z obowiązku dobrowolnego uiszczenia, ale też jako niecelowość uzyskania tej należności poprzez jej odroczenie, rozłożenie na raty oraz ściągnięcie w drodze egzekucji, przy wykorzystaniu wszystkich przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego sposobów jej prowadzenia. Niemożność ta musi mieć charakter trwały, nie zaś czasowy, bowiem w tym drugim wypadku w grę wchodzić może jedynie ewentualność zawieszenia postępowania wykonawczego w tej części (art. 15 § 2 k.k.w.), bądź odroczenie wykonania grzywny (art. 49 § 1 k.k.w.) (5) . Podkreślenia wymaga, że niemożność uiszczenia grzywny musi istnieć z przyczyn obiektywnych, na które skazany nie ma wpływu, a więc pozostają one poza sferą jego woli. Dlatego zawiniona, czyli spowodowana celowym działaniem skazanego zmiana jego sytuacji materialnej, powodująca faktyczną niemożność uiszczenia grzywny, uniemożliwia jej umorzenie. Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do postanowienia SN z dnia 1 września 2010 r., IV KK 133/10. Opublikowano: Prok.i Pr. 2011/9/162-167 --- STRONA 2 --- Za przyczynę niezależną od skazanego, uzasadniającą umorzenie grzywny, nie może być też uznana taka przyczyna niemożności uiszczenia grzywny, która została spowodowana niepodejmowaniem przez niego - mimo możliwości - działań zapobiegających pogorszeniu jego sytuacji majątkowej lub osobistej albo zaciąganiem zobowiązań nierealnych do spełnienia. Obojętne jest przy tym, czy takie zachowanie było powodowane wolą uchylenia się od uiszczenia grzywny, czy innymi motywami. W orzecznictwie zasadnie podniesiono, że odbywanie orzeczonej kary pozbawienia wolności nie może być utożsamiane z przesłankami, o których stanowi art. 51 k.k.w. (6) . Niemożność lub niecelowość wykonania kary grzywny w innej drodze należy odnosić również do wszystkich innych, poza dobrowolnym uiszczeniem, form jej wykonania wymienionych w kodeksie, a więc: egzekucji, odroczenia wykonania, rozłożenia na raty, pracy społecznie użytecznej, zastępczej kary pozbawienia wolności (łącznie z możliwością warunkowego zawieszenia jej wykonania). Muszą zatem istnieć racjonalne powody, ustalone przez sąd w toku postępowania w przedmiocie umorzenia grzywny, z których ta niemożność lub niecelowość wynika w sposób nie podlegający dyskusji. Umarzając w całości lub części grzywnę, sąd jest obowiązany wykazać, w oparciu o jakie przesłanki doszedł do wniosku, iż wykonanie grzywny w żadnej z wymienionych form nie jest możliwe lub celowe. Niemożność lub niecelowość wykonania kary grzywny w żadnej z przewidzianych prawem form może wynikać z przyczyn leżących po stronie skazanego (stan zdrowia, inwalidztwo, sytuacja materialna lub rodzinna), jak też niezwiązanych z jego osobą (brak możliwości podjęcia pracy społecznie użytecznej, stan klęski żywiołowej lub inne zdarzenie losowe). Wymienione w art. 51 k.k.w. i omówione wyżej okoliczności mogą stanowić podstawę umorzenia grzywny tylko wtedy, gdy ich nagromadzenie i nasilenie pozwala na ocenę, że sąd ma do czynienia ze „szczególnie uzasadnionym wypadkiem". Podkreślenia wymaga w tym zwrocie słownikowe znaczenie określenia „szczególnie", rozumiane jako „specjalnie, niezwykle, wyjątkowo". Nie może ujść uwadze, że decyzja o umorzeniu grzywny nie ma przymiotu prawomocności materialnej. Jeżeli bowiem ujawnią się nowe lub poprzednio nieznane okoliczności wskazujące, że umorzenie grzywny nie było uzasadnione, postanowienie w tej kwestii może być uchylone lub zmienione na podstawie art. 24 § 1 k.k.w. z tym, że może to nastąpić tylko w okresie 3 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu (art. 24 § 2 k.k.w.) (7) . Tak więc, wprowadzając w Kodeksie karnym wykonawczym instytucję umorzenia grzywny jako zastępczy sposób jej wykonania, ustawodawca rozszerzył wprawdzie jej granice przedmiotowe w porównaniu z tymi, które przewidywał Kodeks karny wykonawczy z 1969 r., ale obwarował możliwość jej stosowania tak ostrymi kryteriami, że słusznie pominięto wśród nich kosztowną, czasochłonną i niesprawną instytucję, jaką jest egzekucja komornicza. Zasadnie podniesiono w literaturze, że rezygnacja z egzekucji komorniczej, jako przesłanki umorzenia grzywny, jest uproszczeniem proceduralnym, które nie zagraża interesom skazanego (8) . I jeszcze jeden argument sprzeciwiający się stanowisku Sądu Najwyższego o konieczności poprzedzenia umorzenia grzywny egzekucją komorniczą. Tam, gdzie ustawodawca taką konieczność widział, dał temu jednoznacznie wyraz. Tak jest w wypadku zarządzenia wykonania kary zastępczej pozbawienia wolności. Wśród przesłanek dopuszczalności takiej decyzji wyraźnie wymieniona jest „bezskuteczność egzekucji" (art. 46 § 1 k.k.w.). To, o czym była mowa, jako o przesłankach umożliwiających umorzenie grzywny, ma pełne zastosowanie także do innych należności sądowych, a więc kosztów sądowych i pieniężnych kar porządkowych (art. 206 § 2 k.k.w.). Częściowym usprawiedliwieniem stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu jest ocena zaskarżonego kasacją orzeczenia o umorzeniu grzywny w realiach sprawy, w której zostało wydane. W sprawie tej sąd meriti zaniechał egzekucji komorniczej w sytuacji, gdy ze znajdujących się aktach dokumentów wynika, iż skazany jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,88 ha oraz współwłaścicielem nieruchomości o powierzchni 21,85 ha, a w toku postępowania podał on, że posiada udział w lesie o powierzchni 18 ha i otrzymuje rentę w wysokości 512 zł, zaś żona wynagrodzenie w wysokości około 900 zł, a nadto pobiera tzw. dopłaty do produkcji rolnej. W tej sytuacji należy przyznać rację Sądowi Najwyższemu, że umorzenie grzywny, w tej, konkretnej sprawie, było co najmniej przedwczesne, bez poprzedzenia tej decyzji zleceniem przeprowadzenia przez komornika egzekucji. Z pewnością bowiem zaistniał brak przesłanki umorzenia grzywny, jaką jest niecelowość podjęcia próby wykonania kary grzywny w innej formie (w tym wypadku w formie egzekucji). A zatem uchylając, w uwzględnieniu kasacji, postanowienie o umorzeniu grzywny, Sąd Najwyższy miał prawo wytknąć brak próby wykonania grzywny w drodze egzekucji. Realia te nie dawały jednak Sądowi Najwyższemu podstaw do sformułowania radykalnego stwierdzenia, że „przesłanką stwierdzenia niemożliwości i nierealności uiszczenia grzywny i kosztów jest bezskuteczność egzekucji". Jeżeli nawet taka konieczność miała miejsce w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy, to wyrażona ona została w sposób nieco niefortunny. Trzeba wyrazić obawę, czy takie stanowisko Sądu Najwyższego nie stanowi próby pozaustawowego rozszerzenia przesłanek umorzenia kary grzywny, a jest tylko wynikiem oceny realiów jednostkowej sprawy. Zasadność tej obawy bierze się stąd, że identyczne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy już uprzednio, mimo że realia tej poprzedniej sprawy były z pewnością inne niż występujące w sprawie, w której wydane zostało glosowane postanowienie (9) . Ta konsekwencja w prezentowaniu przez Sąd Najwyższy wyrażonego w tezie stanowiska uzasadnia podjęcie z nim polemiki. Podsumowując ją jeszcze raz, trzeba mocno podkreślić, że przeprowadzenie egzekucji, przed ewentualnym umorzeniem grzywny, może być w wielu wypadkach czynnością niezbędną, ale nie można jej traktować jako czynności obligatoryjnej, a więc będącej w istocie przesłanką warunkiem sine quo non , decyzji o umorzeniu grzywny. Commentary to the Supreme Court decision of 1 September 2010, file no. IV KK 133/10 --- STRONA 3 --- Abstract The author hereof polemicizes with the Supreme Court's opinion that ineffectiveness of the execution constitutes one of the prerequisites for remitting a fine. He finds out that conducting the execution, prior to possible remitting the fine, may be a necessary act in many cases, but cannot be regarded as an obligatory act and thus the prerequisite or sine qua non condition for a decision to remit the fine. (2) Art. 1 pkt 26 ustawy z dnia 24 lipca 2003 r., Dz. U. Nr 142, poz. 1380. (3) S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2010, s. 242; S. Pawela, Prawo karne wykonawcze. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 143; K. Postulski, (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2007, s. 255. (4) Zob. postanowienie SA w Krakowie z dnia 27 września 2007 r., sygn. II AKzw 782/07, KZS 2007, nr 9, poz. 49. (5) K. Postulski, (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks..., op. cit. , s. 256. (6) Postanowienie SA w Lublinie z dnia 23 maja 2007 r., sygn. II AKzw 348/07, KZS 2007, nr 9, poz. 53. (7) K. Postulski, (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks..., op. cit. , s. 257; zob. też W. Ginalski, Modyfikacje kary grzywny w trakcie jej wykonywania, (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. VI, Wrocław 2000, s. 17. (8) J. Hołda, Z. Hołda, Prawo karne wykonawcze, Kraków 2004, s. 150. (9) Postanowienie SN z dnia 24 marca 2006 r., sygn. WZ 10/06, OSNwSK 2006, poz. 642.