Postanowienie II AKz 173/01

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 10 lutego 2011 r., WZ 5/11. Streszczenie Glosa porusza problematykę zaskarżalności postanowień w przedmiocie listu żelaznego. Autor aprobuje decyzję Sądu Najwyższego, wskazując, że poglądy przeciwne nie zasługują na akceptację, gdyż nie znajdują uzasadnienia w przepisach Kodeksu postępowania karnego, Konstytucji i w świetle uwarunkowań prawa międzynarodowego. 1. Stanowisko Sądu Najwyższego jest zasadne. Glosowane orzeczenie zapadło w następującym układzie procesowym. Wojskowy Sąd Okręgowy odmówił wydania listu żelaznego podejrzanemu, twierdząc, że jest to prawnie niemożliwe, gdyż wobec podejrzanego wydano europejski nakaz aresztowania. Jednocześnie, powołując się na treść art. 252 § 1 k.p.k., sąd pouczył strony o sposobie i terminie złożenia zażalenia. Podejrzany taki środek zaskarżenia złożył, który został przyjęty przez prezesa Wojskowego Sądu Okręgowego i przekazany do rozpoznania Sądowi Najwyższemu, który na podstawie art. 430 § 1 k.p.k. zażalenie pozostawił bez rozpoznania. Wojskowy Sąd Okręgowy, pouczając o zażaleniu, powołał się na treść art. 252 § 1 k.p.k., który wprowadza zasadę zaskarżalności postanowień w przedmiocie środka zapobiegawczego. Z tym nie zgodził się Sąd Najwyższy i odwołując się do poglądów wyrażonych w piśmiennictwie (2) oraz orzecznictwie (3) stwierdził, że z istoty swej list żelazny nie jest środkiem zapobiegawczym, a tym samym postanowienie w przedmiocie listu żelaznego nie jest postanowieniem „co do środka zapobiegawczego” i nie może być zaskarżone. Stanowisko takie jest trafne, jednakże wymaga szerszej analizy, gdyż nie było i nie jest przez wszystkich akceptowane. Na gruncie Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. oraz w obecnym stanie prawnym w literaturze pojawiły się wypowiedzi uznające list żelazny za jeden ze środków zapobiegawczych (4) . Przyjęcie takiego poglądu – z którym trudno się zgodzić – pozwoliłoby na uznanie, że postanowienia w przedmiocie listu żelaznego są zaskarżalne. 2. Wykładnia systemowa nakazuje uznać list żelazny za środek przymusu, jako że rozdział 30, poświęcony tylko tej instytucji, zamieszczony jest w dziale VI obejmującym środki przymusu (5) . List żelazny pozwala zapewnić organom procesowym obecność oskarżonego dla procesu (6) . Ma za zadanie wymuszenie określonych zachowań groźbą zastosowania tymczasowego aresztowania (7) . Wychodząc z założenia, że ustawodawca jest racjonalny i nie bez przyczyny zawiera określone przepisy w konkretnych działach kodeksu, opowiedzieć się należy za uznaniem listu żelaznego za środek przymusu (8) . Jednakże, mimo dużej zbieżności celów, realizowanych przez środki zapobiegawcze i list żelazny, którymi są przede wszystkim zapewnienie obecności oskarżonego i nie utrudnianie postępowania karnego, nie można – z uwagi na jego usytuowanie w kodeksie – uznać go za środek zapobiegawczy (9) . Inne środki przymusu, jak zatrzymanie, realizują podobne cele, ale ustawodawca nie zalicza zatrzymania do środków zapobiegawczych (10) . Reasumując, list żelazny nie jest „środkiem zapobiegawczym” sensu stricto , gdyż ani nie został ujęty w ramach przepisów o tych środkach, ani też nie został określony tym mianem. Jest jedynie procesowym środkiem przymusu spełniającym cele podobne, jak środki zapobiegawcze, gdyż z jednej strony gwarantuje udział oskarżonego w toczącym się postępowaniu, a z drugiej strony wchodzi on niejako w miejsce tymczasowego aresztowania (11) . Zatem nie można wprost stosować przepisu art. 252 § 1 k.p.k. 3. Kwestia dopuszczalności złożenia zażalenia na postanowienie w przedmiocie zastosowania lub odmowie zastosowania listu żelaznego stanowiła przedmiot rozważań w orzecznictwie sądów apelacyjnych na gruncie przepisów Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. Sądy apelacyjne w Katowicach oraz Krakowie zgodnie uznawały, że postanowienia w tym przedmiocie nie są zaskarżalne (12) . Zasadnie twierdzono, odwołując się do poglądu wyrażonego w literaturze (13) , że dopuszczalności zażalenia nie przewidywały przepisy rozdziału 25 k.p.k. z 1969 r. regulujące instytucję listu żelaznego za wyjątkiem przypadku, gdy wydanie listu żelaznego uzależnione zostało od złożenia poręczenia majątkowego, które jest jednym ze środków zapobiegawczych i w tej części zażalenie przysługiwało na mocy art. 212 § 1 k.p.k. z 1969 r. (14) . Nadto trafnie podnoszono, że przepis art. 409 k.p.k. z 1969 r. poddawał kontroli zażaleniowej tylko określone kategorie postanowień i do żadnej z nich nie należało postanowienie w przedmiocie wydania Autor: Drajewicz Dariusz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 10 lutego 2011 r., WZ 5/11. Opublikowano: Prok.i Pr. 2012/2/168-175 --- STRONA 2 --- listu żelaznego, które nie zamyka drogi do wydania wyroku, bowiem nie kończy ono postępowania w danej sprawie i przed danym sądem (15) . Poza tym dostrzeżono, że regulacje dotyczące instytucji listu żelaznego nie zawierają szczególnego przepisu dopuszczającego wniesienie zażalenia na postanowienie wydane w tej kwestii (16) . Zgodnie także uznawano, że list żelazny nie jest środkiem zapobiegawczym (17) , a jedynie innym środkiem przymusu, gdyż, mimo że instytucja listu żelaznego może pozostawać w ścisłym związku ze środkami zapobiegawczymi (np. art. 241 k.p.k. z 1969 r.), uregulowana została przepisami umieszczonymi w innym rozdziale (18) . W zakresie dopuszczalności złożenia zażalenia na gruncie poprzedniego stanu prawnego odmienny pogląd przedstawił Sąd Najwyższy, który stwierdził, że list żelazny w praktyce spełnia funkcje zapobiegawcze, zbliżone skutkami do tymczasowego aresztowania, co pozwala na przyjęcie, że skoro na postanowienia w przedmiocie środków zapobiegawczych przysługuje zażalenie, a list żelazny w podobny sposób zabezpiecza prawidłowość toczącego się postępowania, to powinny służyć stronom środki zaskarżenia na postanowienia w przedmiocie listu żelaznego (19) . Według Sądu Najwyższego, taki sposób wykładni przepisów postępowania karnego jest dopuszczalny, gdyż stosowanie analogii usprawiedliwia działanie na korzyść oskarżonego, jak też powszechnie akceptowana zasada, że podobne sytuacje procesowe powinny być traktowane jednakowo (20) . Stanowisko powyższe jest chybione i nie mogło być akceptowane na tle poprzednich przepisów, jak i obecnie (21) . Uznanie zaskarżalności decyzji w przedmiocie wydania albo odmowy wydania listu żelaznego wymagałoby zastosowania analogii z przepisami dotyczącymi środka zapobiegawczego, którym list żelazny nie jest, a analogia taka nie byłaby jednoznacznie korzystna dla oskarżonego (wówczas część takich postanowień można by zaskarżyć na jego niekorzyść) (22) . Tytułem przykładu, zaskarżenie postanowienia o wydaniu listu żelaznego jest niewątpliwie niekorzystne dla oskarżonego (23) . Stosując analogię, trzeba mieć na uwadze pewne ograniczenia, a mianowicie zakaz jej stosowania na niekorzyść oskarżonego (24) . Analogia ( argumentum a simile ) stanowi jeden z zabiegów inferencyjnych polegający na stosowaniu przepisu najbardziej podobnego w sytuacji, w której występuje luka (25) . Nie każdy jednak brak normy uzasadnia stosowanie analogii, gdyż należy odróżnić lukę w prawie (czyli niezamierzony brak normy prawnej) od celowego nieuregulowania prawnego (26) . Innymi słowy, poza luką rzeczywistą cechującą się proceduralną niekompletnością regulacji trzeba odróżnić lukę pozorną, czysto ocenną (aksjologiczną) (27) . Luką w prawie jest taki brak regulacji, co do którego można racjonalnie twierdzić, że nie jest przez ustawodawcę zamierzony (28) . Dany stan rzeczy prawodawca świadomie może pozostawić poza zakresem regulacji prawnej (29) . Brak regulacji musi być poczytywany za regulację negatywną (30) . Taka sytuacja występuje w niniejszym przypadku. Ustawodawca świadomie nie objął regulacją kwestii zaskarżalności postanowienia w przedmiocie wydania albo odmowy wydania listu żelaznego, gdyż nie widział takiej potrzeby. Z treści art. 459 k.p.k. nie wynika, aby regułą była zaskarżalność wszystkich postanowień, zaskarżalne są jedynie te, które są wskazane w treści tego przepisu i przepisów, do których on odsyła. 4. W Kodeksie postępowania karnego z 1969 r. w rozdziale 25 dotyczącym listu żelaznego ustawodawca w ogóle nie przewidywał prawa wniesienia zażalenia. Obecnie obowiązujący Kodeks postępowania karnego wprowadza w art. 284 § 2 taką możliwość. Jednakże zażalenie dotyczy tylko postanowienia o odwołaniu listu żelaznego i o przepadku przedmiotu poręczenia. Służy ono też na uzależnienie udzielenia listu od poręczenia majątkowego (31) . Jedynie w tym zakresie wolą ustawodawcy było wprowadzenie prawa do środka odwoławczego. Brak regulacji co do możliwości zaskarżenia decyzji o zastosowaniu lub odmowie zastosowania listu żelaznego stanowi regulację negatywną. Kodeks postępowania karnego nie dopuszcza wprost zażalenia w tym przedmiocie. By istniała taka możliwość, ustawa musiałaby wyraźnie tak stanowić (32) . Próba traktowania listu jako środka zapobiegawczego i w ten sposób wprowadzania zaskarżalności także decyzji o wydaniu listu albo o odmowie jego udzielenia na gruncie obecnego kodeksu napotyka właśnie na barierę wskazaną w art. 284 § 2 wyraźnie ograniczającą krąg decyzji zaskarżalnych (33) . Odrębność uregulowania (poza rozdziałem 28) listu przez racjonalnego ustawodawcę, który mógł zmienić usytuowanie unormowania, ale nie uczynił tego, jest argumentem za niezaskarżalnością innych decyzji przewidzianych w rozdziale 30 (34) . 5. Brak możliwości zaskarżenia postanowień o wydaniu listu żelaznego oraz odmowie jego wydania nie pozostaje w kolizji z art. 78 Konstytucji. Stosownie do tego przepisu, każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, zaś wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa. Dla oceny decyzji, które powinny podlegać zaskarżeniu w postępowaniu karnym na podstawie art. 78 Konstytucji, istotne znaczenie ma określenie „sprawa” zamieszczone w art. 45 ust. 1 Konstytucji (35) . „Sprawę karną” zawiązuje wniesienie aktu oskarżenia, którego treść ustala jej przedmiot (36) . Przedmiotem procesu karnego jest kwestia odpowiedzialności karnej i wokół niej dokonywane czynności procesowe stanowią „sprawę” (37) . Orzeczenie dotyczące odpowiedzialności karnej podlega zaskarżeniu, czyniąc zadość standardowi ustalonemu w art. 78 Konstytucji (38) . Takim orzeczeniem nie jest postanowienie o wydaniu listu żelaznego oraz odmowie jego wydania, które ma charakter incydentalny. Rozstrzygnięcia kwestii incydentalnych, nasuwających się w toku postępowania w sprawie, pozostają poza zakresem przedmiotowym art. 78 Konstytucji (39) . --- STRONA 3 --- Nie można wyprowadzić prawa do zażalenia również z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten stanowi, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Wymienione w tym przepisie „postępowanie sądowe”, to postępowanie w jego głównym nurcie, które ma zakończyć się wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy (40) . Strona ma zatem prawo do zaskarżenia wydanych w pierwszej instancji orzeczeń rozstrzygających sprawę co do istoty oraz kończących postępowanie (41) . Do tej kategorii nie należy orzeczenie o wydaniu albo odmowie wydania listu żelaznego, które nie ma samodzielnego bytu. Może ono być wydane w konkretnym postępowaniu karnym i jest z nim ściśle związane. Według art. 281 k.p.k. o wydanie listu żelaznego może ubiegać się tylko oskarżony (podejrzany), zatem osoba będąca stroną postępowania karnego. Postępowanie o wydanie listu żelaznego ma charakter uboczny wobec postępowania głównego, którego ramy zakreśla bądź postanowienie o przedstawieniu zarzutów, bądź treść aktu oskarżenia. Do tego rodzaju postępowań, które mają charakter incydentalny, nie stosuje się przepisów Konstytucji przyznających stronie prawo do zaskarżenia orzeczeń (art. 78) oraz przewidujących dwuinstancyjność postępowania (art. 176 ust. 1) (42) . 6. Prawo do wniesienia środka odwoławczego nie wynika wprost z prawa do sądu sformułowanego w art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (43) . Nie przyznaje takiego prawa także art. 13 Konwencji, który odnosi się jedynie do naruszenia praw i wolności zapisanych w Konwencji. Artykuł 13 Konwencji ma zagwarantować dostępność skutecznego środka odwoławczego na poziomie krajowym, pozwalającego postawić zarzut naruszenia praw i wolności zapisanych w Konwencji (44) . Innymi słowy, jednostka może podnosić zarzut naruszenia art. 13 Konwencji, gdy w prawie krajowym nie stworzono jej proceduralnej możliwości zaskarżenia naruszenia przez ustawodawcę krajowego praw i wolności gwarantowanych Konwencją (45) . Do praw chronionych Konwencją należą m.in. prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego, rzetelnego procesu sądowego, poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, do zawarcia małżeństwa, wolności myśli, sumienia i wyznania, wolności wyrażania opinii, zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 2–12 Konwencji). Wydanie bądź odmowa wydania listu żelaznego nie ingeruje w żadne prawa zapisane w Konwencji, w szczególności nie jest decyzją naruszającą wolność, gdyż oskarżony nie jest tego prawa pozbawiony poprzez wydanie postanowienia w przedmiocie listu żelaznego. Co więcej, art. 6 ust. 1 Konwencji, wprowadzając prawo do sądu, wskazuje, że dotyczy ono oskarżenia w wytoczonej sprawie karnej (46) . Pojęcie sprawy karnej dotyczy zbadania zasadności oskarżenia (47) . Artykuł 6 Konwencji uzupełnia art. 2 Protokołu nr 7 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (48) . Przepis ten ogranicza prawo do rozpatrzenia sprawy przez sąd wyżej instancji do spraw osoby, która została uznana przez sąd za winną popełnienia przestępstwa. Dotyczy to rozstrzygnięć w przedmiocie winy i kary. Zbliżony w brzmieniu do treści art. 2 ust. 1 Protokołu nr 7 jest art. 14 ust. 5 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (49) , z którego wynika, że prawo odwołania do sądu wyższej instancji przysługuje osobie skazanej za przestępstwo w celu ponownego rozpatrzenia orzeczenia o winie i karze. Ten przepis także ogranicza rozpoznanie sprawy do zasadności oskarżenia (50) . 7. Prawo do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wydania albo odmowy wydania listu żelaznego nie wynika z przepisów Kodeksu postępowania karnego. List żelazny nie jest środkiem zapobiegawczym, jako że ustawodawca do tych środków go nie zalicza. Zastosowanie analogii do unormowań tyczących się środków zapobiegawczych jest niedopuszczalne, gdyż wiązałoby się ze stosowaniem prawa na niekorzyść oskarżonego. Przepisy Konstytucji i aktów prawa międzynarodowego zakres prawa do zaskarżenia ujmują wąsko i nie przewidują prawa do odwołania w sprawach ubocznych, nie rozstrzygających w zakresie odpowiedzialności karnej, a taką jest decyzja o wydaniu albo odmowy wydania listu żelaznego. Te argumenty zasadnie przemawiają za zaaprobowaniem stanowiska wyrażonego w komentowanym orzeczeniu. (2) J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Warszawa 2010, s. 826; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 610; P. Hofmański (red.), Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Warszawa 2004, s. 284. (3) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 lutego 2001 r., sygn. II AKz 173/01, OSA 2001, nr 11, poz. 79. (4) Zdaniem Z. Dody, spojrzenie na instytucję listu żelaznego od strony jej implikacji, a zwłaszcza uwzględnienie natury ograniczenia związanego z art. 240 k.p.k. z 1969 r. pozwalało na przyjęcie, że list żelazny jest w istocie jednym ze środków zapobiegawczych (Zażalenie w procesie karnym, Warszawa 1985, s. 43). Według S. Waltosia, list żelazny jest środkiem zapobiegawczym, gdyż zapewnia on obecność oskarżonego w procesie (Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008, s. 414, 415 i 428). (5) R. A. Stefański, List żelazny w nowym kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1997, nr 11, s. 35; tenże, Tymczasowe aresztowanie i związane z nim środki przymusu w nowym kodeksie postępowania karnego, Nowa Kodyfikacja Karna. Krótkie komentarze, zeszyt 6, Warszawa 1997, s. 181; K. Stocka, Charakter prawny listu żelaznego, podstawy jego wydania oraz tryb postępowania, (w:) L. Bogunia (red.), Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. XII, Wrocław 2003, s. 208. (6) T. Grzegorczyk, List żelazny w procesie karnym de lege lata i de lege ferenda , (w:) J. Tylman (red.), Reforma prawa karnego, Łódź 1994, s. 39. --- STRONA 4 --- (7) R. A. Stefański, List żelazny..., s. 34; tenże, Tymczasowe aresztowanie.., s. 180. (8) K. Stocka, Charakter prawny..., s. 209 i 210. (9) R. A. Stefański, List żelazny..., s. 34; tenże, Tymczasowe aresztowanie.., s. 180. (10) R. A. Stefański, ibidem , tenże, ibidem , s. 180 i 181. (11) Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1996 r., sygn. I KZP 14/96, OSNKW 1996, nr 11–12, poz. 78, LEX nr 25787. (12) Postanowienia: Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 września 1995 r., sygn. II AKo 325/95, OSA 1996, nr 3, poz. 9, LEX nr 24837; Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 lutego 1996 r., sygn. II AKz 88/96, Prok. i Pr. 1996, dodatek „Orzecznictwo”, nr 7–8, poz. 24, LEX nr 24743; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 kwietnia 1996 r., sygn. II AKo 116/96, OSA 1997, nr 1, poz. 2, LEX nr 28560. (13) J. Bednarzak, (w:) J. Bafia, J. Bednarzak, M. Flemming, S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, M. Mazur (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1971, s. 277. (14) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 kwietnia 1996 r., sygn. II AKo 116/96, OSA 1997, nr 1, poz. 2, LEX nr 28560. (15) Tamże. (16) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 września 1995 r., sygn. II AKo 325/95, OSA 1996, nr 3, poz. 9, LEX nr 24837. (17) Postanowienia: Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 lutego 1996 r., sygn. II AKz 88/96, Prok. i Pr. 1996, dodatek „Orzecznictwo”, nr 7–8, poz. 24, LEX nr 24743; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 września 1995 r., sygn. II AKo 325/95, OSA 1996, nr 3, poz. 9, LEX nr 24837. (18) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 września 1995 r., sygn. II AKo 325/95, OSA 1996, nr 3, poz. 9, LEX nr 24837. (19) Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1996 r., sygn. I KZP 14/96, OSNKW 1996, nr 11–12, poz. 78, LEX nr 25787. (20) Tamże. (21) R. A. Stefański, List żelazny..., s. 44; tenże, Tymczasowe aresztowanie..., s. 196. (22) A. Murzynowski, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1996 r., sygn. I KZP 14/96, OSP 1996, nr 11, poz. 14, s. 525. (23) R. A. Stefański, List żelazny..., s. 44; tenże, Tymczasowe aresztowanie..., s. 196. (24) M. Cieślak, Polska procedura karna – podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1973, s. 184; K. Marszał, Proces karny, Katowice 1998, s. 29. (25) L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006, s. 202, 203 i 205. (26) S. Waltoś, Proces..., s. 146 i 147. (27) L. Morawski, Zasady wykładni..., s. 131 i 132. (28) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2001 r., sygn. WA 15/01, OSNKW 2001, nr 9–10, poz. 81, LEX nr 48901; wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 lipca 2004 r., sygn. P 14/03, OTK-A 2004, nr 7, poz. 62, LEX nr 121562. (29) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2001 r., sygn. WA 15/01, OSNKW 2001, nr 9–10, poz. 81, LEX nr 48901. (30) L. Morawski, Zasady wykładni..., s. 132. (31) T. Grzegorczyk, Kodeks..., s. 610. (32) R. A. Stefański, (w:) Z. Gostyński, R. A. Stefański, S. Zabłocki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2004, s. 237. --- STRONA 5 --- (33) T. Grzegorczyk, Kodeks..., s. 610. (34) Tamże. (35) K. Marszał, Zaskarżalność decyzji wydanych w procesie karnym, PS 2007, nr 3, s. 63. (36) K. Marszał, Konstytucyjna zasada zaskarżalności decyzji w procesie karnym, WPP 2007, nr 3, s. 14. (37) Tamże, s. 15. (38) Tamże. (39) K. Marszał, Zaskarżalność..., s. 63; tenże, Konstytucyjna zasada..., s. 15. (40) B. Błońska, G. Rząsa, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2005 r., sygn. III SO 19/05, Przegląd Sejmowy 2006, nr 3, s. 130. (41) Tamże. (42) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2005 r., sygn. III SO 19/05, LEX nr 166160. (43) Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284. (44) M. A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Warszawa 2010, s. 731 i 732. (45) P. Hofmański, A. Wróbel, (w:) L. Garlicki, P. Hofmański, A. Wróbel, Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. I: Komentarz do artykułów 1–18, Warszawa 2010 r., s. 731. (46) Z. Czeszejko-Sochacki, Prawo do sądu w świetle Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej (ogólna charakterystyka), PiP 1997, nr 11–12, s. 93. (47) K. Marszał, Konstytucyjna..., s. 14. (48) Dz. U. z 2003 r., Nr 42, poz. 364. (49) Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167. (50) Z. Czeszejko-Sochacki, Prawo..., s. 93.