Postanowienie II AKo 128/12

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia s.apel. z dnia 5 października 2012 r., II AKo 128/12. Prawo karne wykonawcze - orzekanie o dalszym stosowaniu środka zabezpieczającego a obligatoryjny udział obrońcy. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 października 2012 r. (II Ako 128/2012) dotyczy zagadnienia ważnego z perspektywy realizacji prawa do obrony w postępowaniu wykonawczym. Jego przedmiotem jest udział obrońcy w posiedzeniu dotyczącym orzekania o dalszym stosowaniu środka zabezpieczającego (art. 204 k.k.w.) w sytuacji, gdy zachodzą przesłanki obrony obligatoryjnej określone w art. 8 § 2 pkt 2 k.k.w. Stanowisko zajęte w glosowanym postanowieniu zasługuje na aprobatę, ale krytycznie należy odnieść się do sposobu jego uzasadnienia. Podstawą decyzji Sądu Apelacyjnego w Białymstoku o wznowieniu postępowania było stwierdzenie, że w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w Białymstoku zaistniała bezwzględna przyczyna odwoławcza określona w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. W posiedzeniu dotyczącym rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu I instancji o dalszym stosowaniu środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zakładzie psychiatrycznym nie brał udziału obrońca. Opierając się na wykładni celowościowej i systemowej art. 22 § 1 w zw. z art. 8 § 2 pkt 2 i art. 204 § 1 k.k.w., Sąd Apelacyjny przyjął, że udział obrońcy w takim posiedzeniu, a w konsekwencji - w posiedzeniu w przedmiocie rozpoznania zażalenia na postanowienie wydane na takim posiedzeniu - ma charakter obowiązkowy. Przyczyną błędnej wykładni wymienionych przepisów było, zdaniem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, ograniczenie jej do wykładni literalnej. Interpretacja art. 22 § 1 k.k.w. opierała się na jego aktualnie obowiązującym brzmieniu, czyli po zmianie wprowadzonej ustawą z dnia 16 września 2011 r. (1 ) . Przepis ten stanowi, że w postępowaniu wykonawczym strony i inne podmioty mają prawo wziąć udział w posiedzeniu sądu, gdy ustawa tak stanowi. Natomiast przed wejściem w życie wspomnianej nowelizacji z przepisu tego wynikała reguła udziału stron i innych podmiotów w posiedzeniach sądu. Uzasadnieniem dla wprowadzenia zmian było obowiązywanie odwrotnej reguły w k.p.k. Różnica pomiędzy zasadą udziału stron w posiedzeniach sądu w postępowaniu wykonawczym oraz regulacjami k.p.k. nie znajdowała uzasadnienia, a mogła prowadzić do przedłużania postępowania (2 ) . Dlatego zdecydowano o zniesieniu zasady udziału stron we wszystkich posiedzeniach i przyznaniu prawa do takiego udziału tylko w posiedzeniach dotyczących najistotniejszych spraw. W konsekwencji wprowadzono także zmiany do wielu przepisów części szczególnej k.k.w., dotyczących konkretnych rodzajów posiedzeń. Natomiast w art. 204 § 1 k.k.w., który dotyczy posiedzeń w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zakładzie zamkniętym, nie dokonano takich zmian. Dlatego też Sąd Okręgowy w Białymstoku przyjął, że obecność obrońcy wyznaczonego w sytuacji obrony obligatoryjnej nie jest obowiązkowa na posiedzeniu, na którym rozpoznawane jest zażalenie na postanowienie dotyczące dalszego stosowania wspomnianego wcześniej środka. Sąd Apelacyjny, zajmując inne stanowisko i odrzucając wynik literalnej interpretacji wspomnianych przepisów, oparł się na ich wykładni systemowej oraz celowościowej. Odwołał się przy tym do priorytetu zasady prawa do obrony jako zasady o charakterze gwarancyjnym, znajdującej oparcie w Konstytucji RP. Z art. 8 § 2 pkt 2 k.k.w. Sąd wywiódł nie tylko obowiązek posiadania obrońcy przez sprawcę, co do którego zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego niepoczytalności, ale także obowiązek udziału tego obrońcy w posiedzeniach sądu. W konsekwencji, zdaniem Sądu, w przypadku obrony obligatoryjnej reguła wynikająca z art. 22 § 1 k.k.w. nie obowiązuje. Taki tok rozumowania pociąga jednak za sobą dalej idące konsekwencje niż tylko obecność obrońcy na posiedzeniu, o którym mowa w art. 204 k.k.w. Przyjęcie go oznaczałoby bowiem, że obrońca wyznaczony jako obrońca obligatoryjny bierze udział w postępowaniu wykonawczym w każdym posiedzeniu sądu. Warto zestawić dokonaną przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku interpretację wymienionych wcześniej przepisów z wykładnią przepisów k.p.k. dotyczących udziału w posiedzeniach sądu obrońcy w sytuacji obrony obligatoryjnej. Zgodnie z art. 79 § 3 k.p.k. udział takiego obrońcy jest obowiązkowy na rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego. Dodatkowo, zestawiając ten przepis z treścią art. 96 k.p.k., należy stwierdzić, że prawodawca zdecydował, iż mimo tego, że prawo do obrony jest zasadą znajdującą swoje oparcie także w Konstytucji RP (art. 42 ust. 2), to dopuszczalne są posiedzenia, w których nie będzie brał udziału obrońca, nawet gdy będzie występował jako obrońca obligatoryjny. Oczywiście nie oznacza to, że ze względu na istotę i charakter decyzji podejmowanej podczas określonego posiedzenia ów brak prawa do udziału obrońcy, a w sytuacji obrony obligatoryjnej - obowiązku udziału obrońcy, nie może być uznany za niezgodny z Konstytucją RP (3 ) . Zaprezentowana argumentacja służy jednak wykazaniu, że zasada prawa do obrony na gruncie k.p.k. nie wyklucza dopuszczalności przyjęcia przez prawodawcę, najczęściej z uwagi na ekonomikę procesu, że w określonych posiedzeniach obrońca nie będzie miał prawa wziąć udziału. Nie ma żadnych podstaw, aby w inny sposób interpretować znaczenie Autor: Błachnio-Parzych Anna Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa częściowo krytyczna Glosa do postanowienia s.apel. z dnia 5 października 2012 r., II AKo 128/12. Opublikowano: OSP 2013/5/51 --- STRONA 2 --- zasady prawa do obrony na gruncie k.p.w. Dlatego wniosku w przedmiocie obowiązkowego udziału obrońcy w posiedzeniu, o którym mowa w art. 204 § 1 k.k.w., nie można oprzeć jedynie na wykładni art. 22 § 1 k.k.w. w zw. z art. 8 § 2 pkt 2 k.k.w. przez stwierdzenie, że w przypadku obrony obligatoryjnej reguła wynikająca z art. 22 § 1 k.k.w. nie obowiązuje. Uzasadnienie zajętego stanowiska powinno raczej skupiać się na charakterze wspomnianego posiedzenia oraz istocie podejmowanej podczas tego posiedzenia decyzji. Temu też został poświęcony drugi argument przywołany przez Sąd Apelacyjny. Zdaniem tego Sądu do orzekania w przedmiocie wykonywania środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym powinno się stosować na zasadzie analogii te same reguły, które dotyczą innych przewidzianych w k.k.w. posiedzeń, podczas których rozważana jest kwestia pozbawienia skazanego wolności. Jako przykłady takich posiedzeń, co do których przewidziane zostało prawo udziału w nich stron i innych podmiotów, Sąd wymienił posiedzenia, o których mowa w art. 48 k.k.w. (zarządzenie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności w stosunku do orzeczonej kary grzywny), art. 65 § 2 k.k.w. (zarządzenie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności w stosunku do kary ograniczenia wolności), art. 152 § 3 k.k.w. (warunkowe zawieszenie wykonania odroczonej kary pozbawienia wolności). W związku z oparciem takiego wniosku o analogię, pojawia się pytanie o zakres jej dopuszczalności. Analogia to taki sposób rozumowania, który prowadzi do skonstruowania normy prawnej w oparciu o podobieństwo (4 ) . Na podstawie określonego przepisu (analogia legis) albo grupy przepisów (analogia iuris) wyprowadzana jest nowa norma odnosząca się do sytuacji, której nie dotyczyła norma pierwotnie wywodzona z tego przepisu bądź przepisów. Tym samym rozszerzamy zakres zastosowania tych przepisów. Posługując się analogią, wychodzimy bowiem z założenia, że „(...) sytuacje faktyczne nieprzewidziane w ustawie, lecz należące (na zasadzie podobieństwa) do tej samej kategorii co inne, w ustawie przewidziane, powinny pociągać te same skutki prawne” (5 ) . W doktrynie formułowane są dwa ogólne zakazy, które ograniczają zastosowanie analogii w odniesieniu do przepisów procedury karnej. Niedopuszczalne jest rozszerzanie w drodze analogii zakresu odniesienia przepisów wyjątkowych oraz korzystanie z analogii wówczas, gdy prowadzi ona do uszczuplenia lub ograniczenia gwarancji procesowych (6 ) . Ograniczenia te należy odnieść również do analogii dotyczącej przepisów z zakresu postępowania wykonawczego. Jednak zasadnicze znaczenie dla stwierdzenia, że możemy posłużyć się analogią, ma przyjęcie, iż zachodzi luka prawna; cytując J. Nowackiego: „(...) niewystarczalność zabiegów zaliczanych do wykładni prawa jest warunkiem wstępnym uznania określonych przypadków jako przypadków nieunormowanych, jak też niewystarczalność ta może zostać potraktowana jako warunek wstępny, który musi być spełniony, by wnioskowanie per analogiam mogło wchodzić w rachubę” (7 ) . W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w oparciu o przepisy dotyczące posiedzeń mających miejsce w postępowaniu wykonawczym, na których podejmowane są decyzje dotyczące pozbawienia wolności i prawodawca przewidział prawo do udziału w tych posiedzeniach stron oraz innych podmiotów, wyprowadził uprawnienie do takiego udziału (a w sytuacji obrony obligatoryjnej - obowiązek udziału) w stosunku do posiedzeń, o których mowa w art. 204 k.k.w. Przepis ten dotyczy posiedzeń, których przedmiotem jest wydanie decyzji w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zakładzie zamkniętym, a zatem środka związanego z faktycznym pozbawieniem wolności. Na poparcie swojego stanowiska Sąd Apelacyjny w Białymstoku przywołał fragment uzasadnienia do projektu ustawy, w którym stwierdzono, że zmianie reguły obecności stron na posiedzeniach wynikającej z art. 22 k.k.w. towarzyszyły zmiany w przepisach odnoszących się do posiedzeń, na których podejmowane są decyzje dotyczące pozbawienia wolności. W niniejszej sprawie nie mamy zatem do czynienia z całkowitym brakiem regulacji dotyczącej pewnego rodzaju posiedzeń, ale z brakiem wyłączenia w stosunku do posiedzeń z art. 204 k.k.w. reguły ogólnej wynikającej z art. 22 k.k.w. Taka sytuacja może prowadzić do wniosku, że prawodawca - wprowadzając zmiany w przepisach szczególnych k.k.w. - celowo nie dokonał tych zmian w art. 204 k.k.w. Jeśli ów brak regulacji był zamierzony przez prawodawcę, to wyprowadzenie wniosku w tym przedmiocie w oparciu o analogię prowadziłoby do rozwiązania o charakterze contra legem. Pojawia się zatem przede wszystkim potrzeba stwierdzenia, że mamy do czynienia z luką prawną. W związku z tym, w mojej ocenie, w niniejszej sprawie nie ma podstaw do zastosowania analogii. Stanowisko zajęte przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku uzasadnione jest jednak charakterem posiedzenia, o którym mowa w art. 204 § 1 k.k.w., z którego wynika potrzeba odpowiedniego stosowania regulacji k.p.k. Zgodnie z treścią wspomnianego przepisu na posiedzeniu tym zapada postanowienie w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zakładzie zamkniętym. Komentatorzy podnoszą, że przepis art. 204 § 1 k.k.w. ma jedynie charakter kompetencyjny (8 ) . Podstawą podjęcia decyzji, o której w nim mowa, jest natomiast art. 94 k.k. Wydając postanowienie o dalszym stosowaniu tego środka, sąd powinien zatem stwierdzić, że istnieją przesłanki wymienione w tym przepisie. Brak dostatecznych danych do stwierdzenia takiej konieczności prowadzi do uchylenia środka zabezpieczającego (9 ) . Należy podkreślić, że oprócz opinii kierownika zakładu zamkniętego o stanie zdrowia sprawcy, sąd przy ustaleniach w przedmiocie prognozy jego zachowania musi wziąć pod uwagę dotychczasową linię życia sprawcy, jego obecną sytuację życiową, w tym okoliczności i warunki, które sprzyjałyby zaprzestaniu przez niego leczenia i które przemawiają za istnieniem wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia przez niego czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości (10 ) . Przesłanki decyzji o dalszym jego stosowaniu nie są mniej rygorystyczne, niż decyzji o jego zastosowaniu i w konsekwencji w postępowaniu służącym wydaniu takiej decyzji muszą być przestrzegane gwarancje wynikające z odpowiedniego stosowania przepisów k.p.k. Dlatego podstawa przyjęcia, że w posiedzeniu, na którym orzeczone będzie przedłużenie stosowania środka --- STRONA 3 --- zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu w zakładzie zamkniętym, obecność obrońcy ma charakter obowiązkowy, znajduje oparcie w art. 1 § 2 k.k.w. w zw. z art. 339 § 5 k.p.k. Wymieniony przepis stanowi o obowiązkowym udziale obrońcy m.in. w posiedzeniu w przedmiocie orzeczenia środka zabezpieczającego określonego w art. 94 k.k. Takie stanowisko znajduje oparcie w poglądach doktryny. Dokonując wykładni art. 8 k.k.w., K. Postulski stwierdził, że rygory związane z obligatoryjnym udziałem obrońcy w posiedzeniu dotyczą tylko tych posiedzeń, co do których sąd ma obowiązek zawiadomienia o ich terminie i celu (11 ) . Autor wyróżnił przy tym, jako objęte tym obowiązkiem, a zatem mieszczące się w zawartej w art. 22 § 1 k.k.w. formule, dwie kategorie posiedzeń. Do pierwszej z nich zaliczył te posiedzenia, o których mowa w przepisach szczególnych k.k.w., w których znajduje się wyraźne przyznanie określonym podmiotom prawa do udziału w posiedzeniu. Do drugiej kategorii posiedzeń zaliczył posiedzenia, co do których obowiązek powiadomienia stron o jego terminie istnieje, choć nie znajduje bezpośredniego oparcia w treści przepisów k.k.w. dotyczących tych posiedzeń (12 ) . W tej ostatniej kategorii posiedzeń mieści się posiedzenie dotyczące orzeczenia o dalszym stosowaniu środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym (13 ) . Jako przykład takich posiedzeń autor podał m.in. posiedzenie o zbliżonym charakterze do posiedzenia dotyczącego dalszego stosowania środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie zamkniętym, a mianowicie posiedzenie dotyczące zarządzenia ponownego umieszczenia sprawcy w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym (art. 94 § 3 k.k.). Potrzebę udziału stron w takim posiedzeniu autor wywiódł właśnie z odpowiednio stosowanego w postępowaniu wykonawczym art. 339 § 5 k.p.k. Na zakończenie należy dodać, że uregulowanie w art. 22 k.k.w. kwestii dotyczącej udziału stron i innych podmiotów w posiedzeniach sądu, nie przeczy możliwości odpowiedniego stosowania Kodeksu postępowania karnego. Przepis art. 1 § 2 k.k.w. wyklucza odpowiednie stosowanie art. 96 k.p.k. Nie stoi on jednak na przeszkodzie temu, by regulacje k.p.k. dotyczące poszczególnych rodzajów posiedzeń stosować odpowiednio w postępowaniu wykonawczym. (1 ) Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2011 r. Nr 240 poz. 1431). (2 ) Pkt 13 uzasadnienia do projektu nowelizacji, http://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf/0/316ED99E8FA7FC79C12578550032952A/$file/3961-uzasadnienie.doc (dostęp 10 lutego 2013 r.). (3 ) Zob. wyrok TK z dnia 11 czerwca 2002 r. SK 5/2002 (OTK ZU 2002/4A poz. 41); wyrok TK z dnia 6 grudnia 2004 r. SK 29/2004 (OTK ZU 2004/11A poz. 114). (4 ) Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 2002, str. 191. (5 ) M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1973, str. 181. (6 ) M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1973, str. 183. (7 ) J. Nowacki, Problem normotwórczości wnioskowania przez analogię, Studia Prawnicze 1974/1 (39), str. 240. (8 ) S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012, str. 893; K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012, str. 828-829. (9 ) Zob. K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012, str. 828 i literatura tam przywołana. (10 ) Zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 18 kwietnia 2001 r. II AKz[1] 180/2001 (OSA 2001/10 poz. 64 str. 13). (11 ) K. Postulski, Postępowanie przed sądem w zmienionym Kodeksie karnym wykonawczym, Prokuratura i Prawo 2012/2 str. 120-121. (12 ) K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012, str. 184, 187. (13 ) K. Postulski stwierdził w artykule „Prawo skazanego do obrony w zmienionym Kodeksie karnym wykonawczym” , Palestra 2012/7-8 str. 62.