Postanowienie II AKa 2/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 roku Sąd Apelacyjny w Krakow

--- STRONA 1 --- Sygn. akt II AKa 2/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 roku Sąd Apelacyjny w Krakowie w II Wydziale Karnym w składzie: Przewodniczący: SSA Beata Barylak-Pietrzkowska Sędziowie: SSA Marek Długosz (spr.) SSA Krzysztof Marcinkowski Protokolant: sekr. sądowy Anita Kus przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej Włodzimierza Krzywickiego po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2012 roku sprawy S S wnioskodawcy o odszkodowanie i zadośćuczynienie z powodu apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 13 października 2011 roku sygn. akt III Ko 571/10 I. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie Wydział I Cywilny; II. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. kwotę 147,60 złotych (sto czterdzieści siedem złotych 60/100) tytułem kosztów zastępstwa procesowego udzielonego wnioskodawcy z urzędu w postępowaniu odwoławczym. *if _í ._ „_ M \\š\ --- STRONA 2 --- 2 Sygn. akt II AKa 2/12 U z a s a d n i e n i e Wnioskodawca S S domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa na jego rzecz kwoty 80.000 zł tytułem odszkodowania i 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia, łącznie kwoty 180.000 zł z ustawowymi odsetkami od uprawomocnienia się wyroku, za niesłuszne odbycie kary 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz zastępczej kary aresztu w wymiarze 10 dni. Na uzasadnienie podniósł, że prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z dnia 19 listopada 1998 roku (sygn. akt II K 910/98/P) został skazany za popełnienie przestępstwa z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby lat 4 (jej wykonanie zarządzono prawomocnym postanowieniem tego sądu z dnia 4 września 2000 roku - II Ko 2399/00/P) oraz karę grzywny 30 stawek dziennych po 20 zł każda, zaś prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z dnia 14 grudnia 1999 roku (sygn. akt II K 702/99/P) skazano go za popełnienie dwóch przestępstw z art. 279 § 1 k.k. odpowiednio na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności i karę grzywny w wysokości 40 stawek dziennych po 20 zł każda oraz na karę 1 roku pozbawienia wolności i karę grzywny w wysokości 40 stawek dziennych po 20 zł każda, przy czym w ich miejsce orzeczono karę łączną 2 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny w wysokości 40 stawek dziennych po 20 zł każda. Przedmiotowe kary odbył w całości, w tym kary grzywny w drodze zastępczej kary pozbawienia wolności w łącznym wymiarze 35 dni. W dalszej kolejności wskazał, że prawomocnym wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego dla Krakowa- Śródmieścia w Krakowie z dnia 19 maja 2009 roku (sygn. akt II K --- STRONA 3 --- 3 154/09/S) w miejsce kar pozbawienia wolności i grzywny wymierzonych opisanymi wyżej wyrokami orzeczono wobec niego karę łączną 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 20 zł każda. Odwołując się do tych okoliczności finalnie wywiódł, że z winy sądu rejonowego niesłusznie odbył karę 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę zastępczą 10 dni pozbawienia wolności, co pociągnęło za sobą szereg niekorzystnych następstw w aspekcie zdrowotnym, rodzinnym (rozpad małżeństwa) i zawodowym (utrata pracy). Sąd Okręgowy w Krakowie przed przystąpieniem do rozpoznania zgłoszonego przez skazanego roszczenia, z niewyjaśnionych powodów (być może mając na uwadze fakt, iż skazany wywodził swoje żądanie z dwóch odbytych kar pozbawienia wolności), podzielił przedmiotowy wniosek, a następnie po rozpoznaniu go w zakresie wyłącznie odnoszącym się do prawomocnego skazania S S na karę 1 roku pozbawienia wolności w sprawie II K 910/98/P, wyrokiem z dnia 13 października 2011 roku (sygn. akt III Ko 571/10), na podstawie art. 552 § 1 k.p.k. i art. 554 § 2 k.p.k. wniosek ten oddalił i kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa, a na podstawie art. 29 ust.1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw. kwotę 206,64 zł, w tym podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z urzędu. Od wyroku tego odwołał się pełnomocnik wnioskodawcy, który zaskarżył go w całości, na jego korzyść. W sporządzonej apelacji, zarzucając temu wyrokowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 552 § 1 k.p.k. poprzez jego niezastosowanie, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i przyznanie od Skarbu Państwa S S (zgodnie z jego wnioskiem) kwoty 80.000 zł tytułem odszkodowania i 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia, ewentualnie o uchylenie tego --- STRONA 4 --- 4 wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie. Nadto, wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z urzędu przed sądem odwoławczym, zaznaczając, że nie zostały one w żadnej części uiszczone. Na uzasadnienie pełnomocnik wywiódł, że choć zaskarżone orzeczenie odpowiada literalnemu brzmieniu art. 552 § 1 k.p.k., to jednak jest ono niesłuszne i krzywdzące dla skazanego. W ocenie skarżącego powołany przepis ma służyć sanowaniu (przez wypłatę odszkodowania i zadośćuczynienia) sytuacji, w których skazany poniósł karę surowszą od wymierzonej na podstawie orzeczeń występujących w obrocie prawnym. W przedmiotowej sprawie roszczenie wnioskodawcy jest zasadne, gdyż bezsporne jest, że odbył on karę w większym rozmiarze niż określony w wydanym wobec niego wyroku łącznym. Zdaniem apelującego sąd okręgowy winien był w takim wypadku zastosować wobec skazanego (w drodze analogii) przepis art. 552 § 1 k.p.k. i przyznać mu dochodzone przez niego świadczenia. Zasada zupełności systemu prawnego oraz elementarne poczucie sprawiedliwości nakazują bowiem w jednakowy sposób traktować sytuację prawną, w której skazany odbył karę w wyższym wymiarze niż określony w wyroku zapadłym w wyniku wznowienia postępowania lub kasacji z sytuacją prawną, w której skazany odbył karę w wyższym wymiarze niż określony w wyroku łącznym. W myśl bowiem zasady ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio sytuacje podobne powinny być poddane takiej samej regulacji. Na rozprawie odwoławczej pełnomocnik wnioskodawcy podtrzymał zarzut zawarty w sporządzonej apelacji, zmodyfikował natomiast jej wniosek domagając się zasądzenia na rzecz wnioskodawcy łącznie kwoty 90.000 zł stanowiącej ½ kwoty dochodzonego przez niego zadośćuczynienia i odszkodowania, a na uzasadnienie wywiódł, że --- STRONA 5 --- 5 powyższa zmiana wniosku odwoławczego była konieczna, skoro w pisemnej apelacji nie wzięto pod uwagę, że sąd I instancji wniosek skazanego podzielił i rozstrzygnął o nim w dwóch odrębnych orzeczeniach. Nadto złożył wniosek o zasądzenie kosztów udzielonej wnioskodawcy pomocy prawnej z urzędu, które w żadnej części nie zostały uiszczone. Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie Wydział I Cywilny. Sąd Apelacyjny rozważył, co następuje. Apelacja pełnomocnika wnioskodawcy nie jest zasadna, niemniej skoro utrzymanie zaskarżonego wyroku byłoby w realiach niniejszej sprawy postąpieniem rażąco niesprawiedliwym (art. 440 k.p.k.), skarga ta ostatecznie odniosła ten skutek, że doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Krakowie Wydział I Cywilny, który od początku był wyłącznie właściwy, by roszczenie wnioskodawcy rozpoznać. 1. W obowiązującym systemie prawnym, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej (zob. art. 421 k.c.), zasadą jest, że dochodzenie roszczeń cywilnoprawnych wynikłych ze szkód spowodowanych niezgodnym z prawem działaniem organów władzy publicznej następuje w oparciu o art. 417, art. 417 1 i art. 417 2 k.c. na drodze postępowania cywilnego (art. 1 k.p.c.). W postępowaniu karnym doszukać się można tylko dwóch wypadków, w których odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej uregulowana została w sposób autonomiczny, wyłączający stosowanie art. 417 k.c. i nast. Pierwszy z nich odnaleźć można w ustawie z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za --- STRONA 6 --- 6 działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 roku, Nr 34, poz. 149 z późn. zm.), drugi natomiast w art. 552 § 1- 4 k.p.k.. 2. Przepis art. 552 § 1 k.p.k., będący lex specialis w stosunku do art. 417 k.c., stanowi materialną podstawę dochodzenia przez oskarżonego odszkodowania za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, które wynikły z wykonania w całości lub części kary, której nie powinien był ponieść. Wskazany przepis kształtuje odpowiedzialność Skarbu Państwa na zasadzie ryzyka, a jednocześnie wyraźnie ogranicza zakres tej odpowiedzialności do ściśle określonych w nim wypadków, to jest uniewinnienia oskarżonego lub skazania go na łagodniejszą karę, przy czym owe uniewinnienie lub skazanie na łagodniejszą karę musi wynikać z uprzedniego wznowienia postępowania lub uwzględnienia kasacji. Wyjątkowy charakter tego przepisu sprawia, że – wbrew sugestiom skarżącego – jego stosowanie nie może być (w drodze analogii) rozciągane na inne sytuacje, które nie zostały objęte jego treścią. W szczególności nie można poszerzać zakresu jego stosowania na sytuację obecnie badaną, bo przepis ten jako wyjątek od zasady rozstrzygania sporów majątkowych w procesie cywilnym musi być interpretowany zawężająco. Jasna i jednoznaczna treść art. 552 § 1 k.p.k. wskazuje bowiem w sposób pewny i niebudzący żadnych wątpliwości, że ustawodawca w sposób świadomy i celowy nie objął zakresem stosowania tego przepisu wszystkich wypadków, w których względy słuszności mogłyby przemawiać za przyznaniem odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu niesłusznego wykonania kary w całości lub części, stanowiącego następstwo nieprawidłowej decyzji sądu, a jedynie te sytuacje, gdzie wskutek wniesienia nadzwyczajnych środków zaskarżenia doszło do wzruszenia prawomocnego wyroku i w konsekwencji uniewinnienia oskarżonego --- STRONA 7 --- 7 lub skazania go na łagodniejszą karę. Prawidłowa wykładnia tego przepisu musi zatem skutkować uznaniem, że w tych wszystkich pozostałych wypadkach, w których doszło do niesłusznego odbycia kary w całości lub części wskutek błędnej decyzji sądu, a jednocześnie nie zaistniały pozostałe okoliczności szczegółowo wymienione w art. 552 k.p.k., ustawodawca wykluczył dochodzenie w tym trybie naprawienia wynikłych stąd szkód i krzywd, odsyłając w tym zakresie zainteresowanych na drogę postępowania cywilnego. 3. Skazany wnioskując o naprawienie wyrządzonej mu szkody i krzywdy oraz domagając się z tego tytułu zasądzenia od Skarbu Państwa na jego rzecz łącznej kwoty 180.000 zł odszkodowania i zadośćuczynienia wprawdzie odwołał się do treści art. 552 k.p.k., niemniej w uzasadnieniu złożonego w tym przedmiocie wniosku nie przytoczył okoliczności wskazanych w tym przepisie, a swoje żądanie oparł na zupełnie innej, niewymienionej w nim podstawie faktycznej. W szczególności swoje roszczenie wywiódł z faktu, iż odbył z dwóch wyroków (z dnia 19 listopada 1998 roku – sygn. akt II K 910/98/P oraz z dnia 14 grudnia 1999 roku – sygn. akt II K 702/99/P) łącznie karę 3 lat pozbawienia wolności oraz łącznie 35 dni zastępczej kary pozbawienia wolności za nieuiszczone kary grzywny, tymczasem w kontekście wydanego wobec niego po latach wyroku łącznego z dnia 19 maja 2009 roku (sygn. akt II K 154/09/S), którym objęto te wcześniejsze (opisane wyżej) prawomocne skazania powinien był odbyć jedynie karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz o 10 dni krótszą zastępczą karę pozbawienia wolności. 4. W tych uwarunkowaniach faktycznych i prawnych, skoro w niniejszej sprawie brak było podstaw do orzekania w przedmiocie wniosku skazanego w oparciu o art. 552 k.p.k., powinnością sądu I instancji, a ściślej rzecz ujmując przewodniczącego wydziału (zob. § 55 --- STRONA 8 --- 8 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 roku Regulamin urzędowania sądów powszechnych, Dz. U z 2007 roku, Nr 38, poz. 249 z późn. zm.) było niezwłoczne przekazanie go, jeszcze przed jego zarejestrowaniem, do Wydziału I Cywilnego, jako właściwego do jego rozpoznania (art. 17 pkt 4 k.p.c.). 5. Pomimo, że dochodzone przez wnioskodawcę roszczenie nie nadawało się do rozpoznania w trybie art. 552 k.p.k. przewodniczący wydziału wniosek ten zarejestrował, a następnie sąd I instancji – choć nie był właściwy do jego rozpoznania – orzekł w jego przedmiocie, oddalając żądanie wnioskodawcy z uwagi na brak okoliczności wskazanych w tym przepisie. 6. W takim stanie rzeczy zaskarżony wyrok, jako rażąco niesprawiedliwy, należało uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie Wydział I Cywilny, byłoby bowiem niesłuszne jego utrzymanie, w sytuacji, gdy na skutek błędnego rozpoznania wniosku skazanego w oparciu o przepisy zawarte w rozdziale 58 k.p.k., uniemożliwiono mu dochodzenie zgłoszonego roszczenia w przewidzianym do tego trybie. 7. Oczywiście takie postąpienie nie przesądza przyszłego rozstrzygnięcia w tej sprawie, w szczególności uznania zasadności zgłoszonego przez wnioskodawcę żądania. Wskazać jedynie należy, że skoro wnioskodawca swoje roszczenie odszkodowawcze wywodzi ze zdarzeń powstałych przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 roku o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (przed tą datą odbył orzeczone kary pozbawienia wolności), jego uwzględnienie możliwe będzie, gdy zasadności swego roszczenia dowiedzie (art. 6 k.c.), w szczególności wykaże, że poniósł szkodę, a szkoda ta wyrządzona została przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. --- STRONA 9 --- 9 8. Ponieważ reprezentujący skazanego pełnomocnik z urzędu wnioskował o przyznanie należnych mu kosztów zastępstwa procesowego przed sądem II instancji, które nie zostały uiszczone w żadnej części, a jednocześnie nie było pewne, czy skazany w toku dalszego postępowania będzie reprezentowany przez tego samego adwokata z urzędu, na mocy art. 29 ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze w zw. z § 14 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2008 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 roku, Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.) zasądzono z tego tytułu od Skarbu Państwa na rzecz adw. kwotę 147,60 zł (w tym podatek VAT).