Wyrok II AKa 130/01

--- STRONA 1 --- Glosa do wyroku s.apel. z dnia 10 lipca 2001 r., II AKa 130/01. Sąd Apelacyjny w Lublinie w glosowanym wyroku wypowiedział istotny, z punktu widzenia praktyki sądowej pogląd, zgodnie z którym orzekanie o sposobie wykonania rozstrzygnięcia o przepadku przedmiotów powinno być zastrzeżone wyłącznie dla fazy wykonawczej procesu. Poglądowi temu nie sposób odmówić słuszności, choć jego realizacja, oczywiście, nie spowoduje przyspieszenia postępowania karnego. Jak dotychczas, praktyka sądowa orzekania o sposobie wykonania przepadku przedmiotów znajdowała potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który przyjmował możliwość określania sposobu wykonania orzeczenia o przepadku, albo nawet zalecał takie formułowanie orzeczenia w zakresie tego środka karnego, aby sposób jego wykonania wynikał wprost z orzeczenia. W wyroku z dnia 9 marca 1995 r. II KRN 15/95 (1 ) Sąd Najwyższy wskazał m.in., że sąd każdorazowo powinien podjąć jednoznaczne rozstrzygnięcie co do losów przedmiotów służących lub przeznaczonych do popełnienia przestępstwa. Jakkolwiek powołane stanowisko dotyczy przede wszystkim zakazu wprowadzania dodatkowych klauzul warunkowych zwrotu dowodu rzeczowego oskarżonemu, to odnosi się ono również do kwestii samej treści rozstrzygnięcia o przepadku przedmiotów. Wykładnia art. 44 kk i art. 45 kk oraz art. 195 kkw skłania jednak do odmiennego poglądu, niż przyjęty przez Sąd Najwyższy, a zaprezentowanego przez Sąd Apelacyjny w Lublinie w glosowanym orzeczeniu, z którego wynika, że w części dyspozytywnej wyroku, zawierającego rozstrzygnięcie w przedmiocie przepadku, powinno być zamieszczone jedynie sformułowanie „orzeka przepadek” . Poszczególne uregulowania art. 44 kk, zawarte w § 1, 2, 4, 5, oraz treść art. 45 kk wskazują, jakiego rodzaju przedmioty lub kwoty pieniężne i w jakim zakresie mogą podlegać, czy też podlegają, przepadkowi. Artykuł 44 § 7 kk stanowi z kolei, że przedmioty objęte przepadkiem przechodzą na własność Skarbu Państwa z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Uregulowanie instytucji przepadku przedmiotów w części ogólnej kodeksu karnego i przepisach szczególnych zasadniczo ma spełniać funkcje prewencyjne, co wyraźnie zostało zaakcentowane w Uzasadnieniu projektu rządowego kodeksu karnego (2 ) . Redakcja przepisów regulujących instytucję przepadku przedmiotów pozwala jednak na doszukanie się w nich innych funkcji, niż wyartykułowane przez projektodawcę. Z. Sienkiewicz wyraża pogląd, zgodnie z którym instytucja przepadku przedmiotów pełni funkcję przede wszystkim prewencyjną i kompensacyjną. Różnicując poszczególne przedmioty, do których odnosi się środek karny przewidziany w art. 44 kk, wskazuje, że przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa (producta sceleris) ma charakter zasadniczo prewencyjny zarówno w odniesieniu do sprawcy, który będzie odczuwać nieopłacalność swego zachowania, jak i społeczeństwa, przekonując, iż korzyści pochodzące z przestępstwa zostaną odebrane. Przepadek przedmiotów służących popełnieniu przestępstwa lub przeznaczonych do jego popełnienia (instrumenta sceleris) ma uniemożliwić lub utrudnić popełnienie podobnego przestępstwa, jednakże jedynie wówczas, gdy jest to współmierne do jego wagi (arg. ex art. 44 § 3 kk). W odniesieniu do przepadku przedmiotów, co do których istnieje zakaz wytwarzania, posiadania, obrotu lub przewozu, Z. Sienkiewicz podkreśla funkcję kompensacyjną tej instytucji, wynikającą z faktu, że następuje faktycznie odebranie „produktu” przestępstwa, a więc zniwelowanie wyrządzonej przez to przestępstwo szkody (3 ) . Pomimo zmiany nazewnictwa obecnie obowiązującej ustawy karnej w stosunku do nazewnictwa przyjętego w kodeksie karnym z 1969 r., nie sposób jednak wyeliminować funkcji represyjnej środka karnego przepadku przedmiotów (4 ) . Funkcja ta jest szczególnie widoczna przy orzeczeniu o przepadku producta sceleris, które pozbawia sprawcę tego, co w wyniku działania przestępnego uzyskał. Niewątpliwie stanowi to swego rodzaju przestrogę na przyszłość, ale przede wszystkim oznacza utratę korzyści pochodzących z przestępstwa, stanowiąc tym samym wymierną dolegliwość, wynikającą z pozbawienia władztwa nad tymi korzyściami. Dolegliwość represji karnej może być widoczna także wówczas, gdy przedmioty służące do popełnienia przestępstwa lub przeznaczone do jego popełnienia mają znaczną wartość, co odnosić należy również do przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót lub przewóz jest zabronione. Niezależnie jednak od tego, jakiego rodzaju przedmiotów dotyczy orzeczenie o przepadku, art. 44 § 7 kk wskazuje na uprawnienia do nich, jakie nabywa Skarb Państwa z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Przepis ten jest podstawą szczególnego rodzaju nabycia własności przez Państwo na innej drodze niż cywilnoprawna lub administracyjna (5 ) . Z nabyciem prawa własności przez Skarb Państwa w wyniku orzeczonego przez sąd przepadku, m.in. instrumenta sceleris, łączy się utrata tego prawa przez sprawcę, któremu określony przedmiot służył do popełnienia przestępstwa bądź był do popełnienia przestępstwa przeznaczony. Analiza podstaw orzeczenia o przepadku zawartych w ustawach szczególnych prowadzi do wniosku, że niektóre z nich jako główną, akcentują funkcję kompensacyjną, łączącą się z nabyciem prawa do takich przedmiotów przez Skarb Państwa, inne natomiast na pierwszy plan wysuwają funkcję prewencyjną. Przykładowo art. 53 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i Autor: Siwek Marek Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do wyroku s.apel. z dnia 10 lipca 2001 r., II AKa 130/01. Opublikowano: PS 2002/9/151 --- STRONA 2 --- archiwach (Dz. U. 1983 r. Nr 38 poz. 173 ze zm.) wskazuje, że sąd może orzec przepadek materiałów archiwalnych stanowiących przedmiot przestępstwa (wywozu takich materiałów za granicę lub po wywiezieniu niesprowadzenia ich do kraju w terminie ustalonym w zezwoleniu). Zachowanie sprawcy, ujęte w dyspozycji art. 53 ust. 1 i 2 powołanej ustawy, stanowi podstawę do nabycia własności materiałów archiwalnych przez Skarb Państwa, dalszą natomiast kwestią wydaje się pozostawać cel, jaki ten środek karny ma odnieść w stosunku do sprawcy. Funkcja prewencyjna przepadku przedmiotów wysuwa się z kolei na pierwszy plan w art. 27a ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. 1985 r. Nr 21 poz. 91 ze zm.). Odnosząc się do treści wyroku zawierającego rozstrzygnięcie o przepadku przedmiotów, należy przede wszystkim wskazać, że z art. 413 § 2 pkt 2 kpk wynika, że wyrok skazujący powinien zawierać rozstrzygnięcia co do kary i środków karnych. Sformułowanie przepisu wyraźnie zatem wskazuje, że chodzi o rozstrzygnięcie „co do zasady” czy też „w przedmiocie” , a nie „co do sposobu wykonania” kary i środków karnych. Tak jak powołany przepis zasadniczo nie przewiduje określenia sposobu wykonania, np. kary pozbawienia wolności w określonym systemie, czy szczególnego rodzaju dozoru, uznać należy, że nie przewiduje również określenia sposobu wykonania przepadku przedmiotów, chyba że miałoby to wynikać z określonego przepisu materialnoprawnego. W każdym razie, rozstrzygnięcie co do sposobu wykonania przepadku wykraczałoby poza cele postępowania rozpoznawczego, co zauważa trafnie Sąd Apelacyjny w Lublinie. Nie może ujść uwadze fakt, że Sąd Apelacyjny w Lublinie w tezie glosowanego wyroku odniósł się krytycznie jedynie do określania sposobu wykonania przepadku w rozstrzygnięciu zawierającym orzeczenie tego środka karnego tylko co do narzędzi przestępstwa na podstawie art. 44 § 2 kk, a więc na podstawie przepisu zawartego w części ogólnej kodeksu karnego. Stanowisko to ma jednak wymiar szerszy i należy je odbierać w kontekście wszystkich rodzajów przepadków określonych w art. 44 kk, a więc również do przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa oraz przedmiotów, co do których wytwarzania, posiadania, obrotu lub przewozu obowiązuje zakaz. Nie można natomiast ze stanowiska Sądu Apelacyjnego w Lublinie wyprowadzać wniosku, że przyjęty przezeń pogląd miałby zastosowanie we wszystkich przypadkach przewidzianych w ustawach szczególnych, zawierających podstawy do orzeczenia przepadku przedmiotów. Aprobując to stanowisko, należy je uzupełnić, wskazując, że określenie sposobu wykonania orzeczenia o przepadku przedmiotów może być zawarte w wyroku zawierającym orzeczenie o przepadku jedynie wówczas, gdy wynika to z prawa materialnego. Sytuacja taka zachodzi na gruncie ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. 1997 r. Nr 75 poz. 468 ze zm.), której art. 55 ust. 2 w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 października 2000 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. 2000 r. Nr 103 poz. 1097) stanowi: „W razie skazania za przestępstwa określone w art. 48 oraz w razie umorzenia lub warunkowego umorzenia postępowania karnego, orzeka się przepadek środka odurzającego lub substancji psychotropowej, nawet jeżeli nie był własnością sprawcy. Sąd, orzekając przepadek przedmiotów może zarządzić ich zniszczenie. Z czynności zniszczenia sporządza się protokół” . Sformułowanie „orzekając przepadek (...) może zarządzić” jednoznacznie wskazuje na to, iż w powołanym przepisie mowa o jednoczesnej decyzji zarówno co do przepadku, jak i sposobu jego wykonania. Zauważyć jednocześnie należy, iż ustawodawca, dokonując zmiany ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, zdecydował o redakcji w powołany sposób jedynie art. 55 ust. 2. Brzmienie art. 55 ust. 1 pozostało nie zmienione. Wykładnia historyczna i systemowa pozwalają zatem na wniosek, że celem zmiany art. 55 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii było wprowadzenie wyjątku od zasady nieokreślania sposobu wykonywania orzeczenia o przepadku przedmiotów w rozstrzygnięciu zawierającym takie orzeczenie. Wyjątek ten nie został rozciągnięty nawet na wszystkie przepisy karne ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii - dotyczy jedynie art. 48, który penalizuje posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych wbrew przepisom ustawy. Artykuł 55 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii nie odnosi się do narzędzi przestępstwa (o tych mowa w art. 55 ust. 1), a jedynie do środków odurzających lub substancji psychotropowych, czyli przedmiotu przestępstw ujętych w art. 48 tej ustawy, ogólnie określonych w art. 44 § 5 kk. Fakt ten wzmacnia wyjątkowość przepisu, który stanowi materialnoprawną podstawę do określenia sposobu wykonania przepadku przedmiotów. Dodać jednocześnie należy, iż takie sformułowanie rozstrzygnięcia zawierającego orzeczenie o przepadku ma charakter fakultatywny, w tym znaczeniu, że sąd może zarządzić zniszczenie środka odurzającego lub substancji psychotropowej bądź poprzestać na rozstrzygnięciu „co do” przepadku, nie zawierającego określania sposobu. W konsekwencji nie może nasuwać zastrzeżeń konkluzja zawarta w tezie glosowanego wyroku, zgodnie z którą polecenie zniszczenia przedmiotu służącego do popełnienia przestępstwa, jeżeli jest zawarte w rozstrzygnięciu o środku karnym przepadku takiego przedmiotu, narusza art. 3 § 1 kkw, stanowiąc niedopuszczalną antycypację postępowania wykonawczego w fazie jurysdykcyjnej procesu. Z treści art. 1 § 1 kkw wynika, że zasadą jest wykonywanie orzeczeń w postępowaniu karnym według przepisów tego kodeksu. Zgonie z art. 3 § 1 kkw, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, właściwy w postępowaniu dotyczącym wykonania orzeczenia jest sąd, który je wydał w pierwszej instancji. Zasady wykonania orzeczenia określone zostały w art. 187 kkw. Nie może być wątpliwości, że sformułowanie „z poleceniem zniszczenia” , jakie zawierał wyrok Sądu Okręgowego kontrolowany instancyjnie przez Sąd Apelacyjny w Lublinie, odnosi się do sposobu wykonania orzeczenia. Sposób ten uzależniony jest od rodzaju przedmiotu, o którego przepadku orzeczono. Każde jednak postąpienie z przedmiotem, co do którego orzeczono przepadek, stanowi wyraz realizacji prawa własności, jakie Skarbowi Państwa przysługuje z chwilą uprawomocnienia się wyroku zawierającego rozstrzygnięcie dotyczące tego środka karnego (art. 44 § 7 kk). Zasadniczo, w celu wykonania przepadku przedmiotów, sąd przesyła odpis wyroku lub jego wyciąg właściwemu urzędowi skarbowemu (art. 187 kkw), który przejmuje w posiadanie składniki mienia wymienione w wyroku, aby następnie postąpić w myśl art. 188 kkw. Wyjątek od tej zasady przewidziany jest w art. 195 kkw. Zgodnie z tym przepisem, pewnych przedmiotów, co do których orzeczono przepadek, nie przekazuje się urzędowi skarbowemu, a pozostawia w aktach sprawy bądź zarządza ich zniszczenie. Decyzja w tej kwestii zapada w formie postanowienia, do którego wydania właściwy jest sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji, --- STRONA 3 --- zaś jedyną przesłanką merytoryczną jest nieznaczna wartość przedmiotu, co do którego orzeczono przepadek. K. Postulski z treści art. 188 § 3 kkw wywodzi, że wartość nieznaczna to taka, która uniemożliwia spieniężenie przez urząd skarbowy według przepisów o egzekucji świadczeń pieniężnych w postępowaniu egzekucyjnym w administracji (6 ) . Zarówno umiejscowienie, jak i redakcja art. 195 kkw dowodzą zatem, że orzekanie o sposobie wykonania rozstrzygnięcia o przepadku przedmiotów może mieć miejsce wyłącznie w fazie postępowania wykonawczego. Takie stanowisko zdaje się zajmować K. Postulski (7 ) , a także J. Śpiewak (8 ) . Skoro zatem orzekanie o sposobie wykonania rozstrzygnięcia o przepadku przedmiotów może nastąpić jedynie w fazie wykonawczej procesu, to, zgodnie z zapatrywaniem Sądu Apelacyjnego w Lublinie, takie orzekanie w postępowaniu rozpoznawczym narusza przepisy o właściwości funkcjonalnej sądu. Jednoznacznie bowiem z przepisów art. 24 i n. kpk wynika, że sądy rejonowe i okręgowe w pierwszej instancji powołane są do orzekania w sprawach o przestępstwa, a zatem rozstrzygają w kwestiach związanych z odpowiedzialnością karną. Z art. 3 kkw wynika natomiast właściwość funkcjonalna sądu, lecz już nie do rozpoznania spraw, a do wykonania orzeczeń zapadłych we wskazanych w tym przepisie postępowaniach. Sfery orzekania przez sądy określone w kodeksie postępowania karnego i kodeksie karnym wykonawczym nie mają takich „części wspólnych” , aby można było orzeczenia zapadające w części rozpoznawczej procesu jednocześnie wykonywać. Pozostaje to w sprzeczności z samą istotą podziału procesu karnego na trzy części. Konsekwencją tego podziału, wynikającą także z art. 176 ust. 2 Konstytucji RP, jest właściwość sądów, której naruszenie powinno być traktowane w kategoriach względnej przyczyny odwoławczej, określonej w art. 438 pkt 2 kpk, do czego zasadnie nawiązuje Sąd Apelacyjny w Lublinie w orzeczeniu będącym przedmiotem niniejszej glosy. Powołane względy skłaniają zatem do zaaprobowania w całości wyrażonego przez Sąd Apelacyjny w Lublinie poglądu. (1 ) Prokuratura i Prawo - dodatek 1995/6 poz. 1. (2 ) Por. Uzasadnienie rządowego projektu kodeksu karnego (w:) Nowe kodeksy karne - z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997, str. 143. (3 ) Por. Z. Sienkiewicz: O funkcjach przepadku przedmiotów w projekcie kodeksu karnego, Państwo i Prawo 1997/4 str. 78-80. (4 ) Por. Z. Sienkiewicz: O funkcjach przepadku przedmiotów w projekcie kodeksu karnego, Państwo i Prawo 1997/4 str. 77. (5 ) Por. J. Ignatowicz: Prawo rzeczowe, Warszawa 1995, str. 92. (6 ) Tak K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 1998, str. 428. (7 ) Tak K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 1998, str. 428. (8 ) Por. J. Śpiewak: Wykonywanie środków karnych orzeczonych prawomocnym wyrokiem skazującym według nowego ustawodawstwa karnego, Przegląd Sądowy 1998/10 str. 101.