Postanowienie II A Kz 289/06 P O S T A N O W I E N I E Dnia 5 września 2006 roku. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wy

--- STRONA 1 --- Sygnatura akt II A Kz 289/06 P O S T A N O W I E N I E Dnia 5 września 2006 roku. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący S.S.A. Robert Wróblewski (spr.) Sędziowie: S.A. Edward Stelmasik S.A. Grzegorz Kapera po rozpoznaniu w sprawie przeciwko R. S., skazanemu za przestępstwa z art. 59 ust. 3 oraz art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii, zażalenia wniesionego przez obrońcę na postanowienie Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 5 kwietnia 2006 roku, sygnatura akt III K 164/05, w przedmiocie przyznania kosztów za obronę z urzędu, na podstawie art. 437 § 1 k.p.k. - p o s t a n a w i a zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz adw. E. S. z Kancelarii Adwokackiej w L.: 1) 300 złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej R. S. w postępowaniu przygotowawczym oraz 54 złote i 10 groszy z tytułu podatku VAT, 2) 600 złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej R. S. przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją oraz 108 złotych i 20 groszy z tytułu podatku VAT. --- STRONA 2 --- 2 Sygnatura akt II A Kz 289/06 U z a s a d n i e n i e Zarządzeniem Prezesa Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 25 listopada 2005 roku wyznaczono adw. E. S. obrońcą z urzędu podejrzanego R. S. (karta 93 akt). Po zamknięciu śledztwa Prokurator Rejonowy w L. skierował- w dniu 16 grudnia 2005 roku - do Sądu Okręgowego w Legnicy akt oskarżenia m.in. przeciwko R. S., reprezentowanemu przez obrońcę z urzędu adw. E. S. (karta 99 akt). Zarządzeniem o wyznaczeniu rozprawy głównej z 3 stycznia 2006 roku wyznaczono jej termin na dzień 25 stycznia 2006 roku (karta 121 akt). W dniu 11 stycznia 2006 roku doręczono adw. E. S. odpis aktu oskarżenia oraz zawiadomienie o terminie rozprawy (karta 127 akt). W dniu 25 stycznia 2006 roku - jak zaprotokołowano: „Na rozprawę stawili się: 1. R. S. - osobiście. Stawił się jego obrońca z urzędu adw. E. S.. Stawił się jego obrońca z wyboru adw. M. M., składa do akt pełnomocnictwo (...) Adw. E. S. - proszę o zwolnienie mnie z obowiązków obrońcy z urzędu i liczę koszty w kwocie 900 złotych.". Następnie Sąd postanowił m.in.: „zwolnić adw. E. S. z obowiązków obrońcy z urzędu, albowiem w chwili obecnej oskarżony R. S. ustanowił obrońcę z wyboru w osobie adw. M. M." (karta 131 akt). Sąd Okręgowy w Legnicy, 5 kwietnia 2006 roku, postanowił: „przyznać od Skarbu Państwa na rzecz Kancelarii Adwokackiej adw. E. S. kwotę 366 zł (wraz z podatkiem VAT) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej oskarżonemu R. S. z urzędu." (karta 167 akt). Z decyzją tą nie pogodził się adw. E. S., który w zażaleniu zarzucił: „obrazę dyspozycji § 14 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348; z późniejszymi zmianami), przez wadliwe przyjęcie; jakoby dopiero uczestnictwo na rozprawie przed sądem I instancji, po otwarciu przewodu sądowego, danego obrońcy z urzędu, uprawniało do otrzymania minimalnych kosztów za daną instancję, kiedy to rozpoczęcie rozprawy głównej następuje w momencie wywołania sprawy i fakt stawienia się obrońcy w tym --- STRONA 3 --- 3 Sygnatura akt II A Kz 289/06 terminie, zgodnie z otrzymanym wcześniejszym zawiadomieniem, powoduje uczestnictwo obrońcy przed sądem I instancji, a w konsekwencji uprawnia do otrzymania należnego wynagrodzenia za tę instancję.". Podnosząc ten zarzut skarżący wniósł o: „przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz Kancelarii Adwokackiej adw. E. S. dalszych opłat w wysokości 600 zł + 108,20 zł podatku VAT oraz skorygowanie opłaty za postępowanie przygotowawcze do kwoty 300 zł +54,10 zł VAT, czyli łącznie 1.062,30 zł.". Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne, choć nie można podzielić zawartego w nim poglądu, aby obowiązek ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu przed sądem rozpoczynał się od wywołania sprawy (art. 381 k.p.k.). Nie ma też racji Sąd Okręgowy w Legnicy, który w zaskarżonym postanowieniu, za moment ten przyjął rozpoczęcie przewodu sądowego (art. 385 § 1 k.p.k.). Generalnie - z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze oraz art. 618 § 1 pkt 11 k.p.k. wynika, że pomiędzy Skarbem Państwa a adwokatem wyznaczonym do udzielenia pomocy prawnej z urzędu powstaje obowiązek ponoszenia, przez Skarb Państwa, kosztów nieopłaconej przez strony pomocy prawnej. Przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 29 ust. 2 Prawa o adwokaturze (obecnie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu - Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) określają zaś zasady, na podstawie których sąd ustala te koszty i sposób ich realizacji (por. np. uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 25 lutego 1986 r., VI KZP 49/85, OSNKW 1986, z. 9-10, poz. 65, z aprobującą glosą M.Piekarskiego, OSP 1987, nr 9, poz. 172). Żaden z wyżej wskazanych przepisów nie określa wprost momentu początkowego, od którego rozpoczyna się obowiązek ponoszenia przez Skarb --- STRONA 4 --- 4 Sygnatura akt II A Kz 289/06 Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Tym niemniej wykładnia językowa w jednoznaczny sposób pozwala ustalić tę chwilę, jeśli zważyć na kluczowe sformułowania użyte w przepisach ustawowych. Z oczywistych względów rozważania wypada zacząć od tego, czy obowiązek ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu nie wynika po prostu z samego faktu wyznaczenia obrońcy z urzędu przez organ procesowy. Zarówno w art. 29 ust. 1 Prawa o adwokaturze, jak i w art. 618 § 1 pkt 11 k.p.k. mowa jest o kosztach pomocy prawnej "udzielonej" przez adwokata wyznaczonego z urzędu. Zgodnie z semantyką, "udzielać" pomocy to "poświęcać (komuś, czemuś) czas i swoją działalność" (zob. np. M.Szymczak red.: Słownik Języka Polskiego, t. III, Warszawa 1989, s. 583). Warto także zwrócić uwagę na to, że w podlegających wykładni przepisach użyto formy dokonanej. Mowa jest w nich bowiem o pomocy „udzielonej”, nie zaś „udzielanej”. Tym samym wykładnia językowa nie nasuwa wątpliwości co do tego, że za moment początkowy, od którego rozpoczyna się obowiązek ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów za pomoc prawną udzieloną z urzędu, nie może być uznana ani chwila wydania przez organ procesowy decyzji w tym przedmiocie, ani nawet chwila dotarcia tej decyzji do wiadomości adwokata (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 maja 2005 roku, I KZP 15/05; OSNKW 2005/7-8/60). Skoro wiadomo, że wykładnia językowa określa, co do zasady, granice dopuszczalnej interpretacji, to ich przekroczenie - z odwołaniem się do innych metod wykładni - wymagałoby szczególnie mocnego uzasadnienia aksjologicznego. Uzasadnienia takiego nie sposób znaleźć przy rozpoznawaniu przedmiotowego zagadnienia. Przeciwnie, także względy systemowe i celowościowe prowadzą do tożsamego rezultatu. Mając na uwadze względy systemowe należy wskazać - w największym skrócie - na treść art. 28 ust. 1 i 2 Prawa o adwokaturze, z których to przepisów wynika, że adwokat może, co prawda tylko z ważnych powodów, odmówić "udzielenia" pomocy prawnej, przy czym w sprawach, w których pomoc prawna --- STRONA 5 --- 5 Sygnatura akt II A Kz 289/06 "ma z mocy prawa nastąpić z urzędu", "zwolnić adwokata od udzielenia tej pomocy może tylko organ, który go wyznaczył". Z powyższych sformułowań ustawowych należy wyciągnąć wniosek, że pomoc prawna nie musi być "udzielona", skoro adwokat może jej "odmówić" (przykładowo oczywiste przeszkody związane z treścią § 22 ust. 1 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu - uchwała Naczelnej Rady Adwokackiej z 10 października 1998 r.) i to bezpośrednio po doręczeniu mu odpisu zarządzenia o wyznaczeniu go obrońcą (lub pełnomocnikiem) z urzędu, nie podejmując żadnych innych czynności. W takiej sytuacji nie sposób przyjąć, aby adwokatowi (radcy prawnemu) należała się zapłata za obronę (reprezentację) z urzędu osoby, której reprezentować wręcz nie może. Odnośnie natomiast do wykładni celowościowej należy dostrzec, że udzielanie pomocy prawnej jest z jednej strony misją adwokatury (zob. określenie zadań palestry w art. 1 ust. 1 Prawa o adwokaturze), z drugiej zaś strony - ujmując tę pomoc od strony celów osiąganych przez samych adwokatów - także formą zarobkowania przez członków palestry. Nie ma potrzeby dowodzenia, że mając na uwadze względy misyjne paradoksalne wręcz byłoby wysuwanie twierdzenia o zasadności wynagradzania adwokata za bierność, brak podjęcia jakichkolwiek kroków zmierzających do ochrony sytuacji prawnej mandanta (por. Z.Krzemiński: Prawo o adwokaturze. Komentarz , Warszawa 1998, s. 6). Także mając na uwadze drugi z wyżej wymienionych celów, należy założyć, że stosowne świadczenia powinny, co do zasady, przysługiwać za określone dokonania, a nie tylko za samą gotowość do nich. Gotowość to przecież nic innego jak stan będący następstwem wyrażenia zgody na udzielenie pomocy, a rozpoczynające stan owej gotowości wyrażenie zgody jest, w odniesieniu do pomocy prawnej z wyboru, jednym z warunków zawarcia - bądź przedłużenia - przez adwokata (radcę prawnego) umowy z klientem. W odniesieniu do pomocy prawnej z urzędu ta zgoda (gotowość) objęta jest albo blankietową deklaracją (przyjmowania spraw z urzędu), albo domniemaniem (por. D.Wysocki: glosa do --- STRONA 6 --- 6 Sygnatura akt II A Kz 289/06 postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05; OSP 2006/4/40 -1.3). Z dotychczasowych rozważań jasno więc wynika, że kluczowe dla rozstrzygnięcia tego problemu wnioski sformułowane mogą być dopiero po wyjaśnieniu pojęcia „udzielenie pomocy prawnej". Ważne przesłanki w określeniu, co należy rozumieć pod pojęciem "udzielenia pomocy prawnej", sformułowane zostały w art. 4 ust. 1 Prawa o adwokaturze (oraz - zbieżnie - w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, Dz. U. z 1989 r., Nr 33, poz. 175 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem "zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej, a w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami". Co prawda, określenie "w szczególności" wskazuje na to, że wyliczenie zawarte w art. 4 ust. 1 ma charakter jedynie przykładowy, tym niemniej w piśmiennictwie podjęto próbę dookreślenia, na czym polega udzielanie pomocy prawnej. Verba legis pomocą prawną jest każde zaangażowanie czasu i wysiłku adwokata, związane z zaistnieniem łączącego go z klientem stosunku prawnego i mające związek ze sprawą, której ów stosunek dotyczy (por. D.Wysocki: glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05; OSP 2006/4/40 -1.3). Wolno zatem powiedzieć, że zapłata należy się adwokatowi (radcy prawnemu) od chwili rozpoczęcia reprezentowania klienta, dla którego został on wyznaczony, chyba że w oczywisty sposób zaniedbał następnych obowiązków świadczenia pomocy wynikających z ustawy, a w szczególności nie porozumiał się z klientem, nie udzielił mu porady lub nie wyraził opinii, nie wystąpił przed sądem lub innym organem prowadzącym postępowanie. Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy, niepodobna uznać, aby reprezentowanie przez adw. E. S. przed Sądem Okręgowym w Legnicy oskarżonego R. S. miało się dopiero rozpocząć od odczytania przez oskarżyciela aktu oskarżenia, czy wywołania sprawy. --- STRONA 7 --- 7 Sygnatura akt II A Kz 289/06 Z akt wiadomo przecież, że doręczając adw. E. S. odpis aktu oskarżenia oraz zawiadamiając o terminie rozprawy głównej korespondencję tę kierowano właśnie do obrońcy, który z urzędu reprezentował oskarżonego R. S. przed sądem. Ponadto, wykonując swoje obowiązki, adw. E. S. stawił się na rozprawie, a dopiero potem Sąd zwolnił go z tych obowiązków. Skoro Sąd Okręgowy nie ustalił, aby adw. E. S. w oczywisty sposób zaniedbał ustawowe obowiązki świadczenia oskarżonemu pomocy prawnej z urzędu, to nie było też żadnych podstaw do odmówienia zapłaty za nie. Wyliczone przez adw. E. S. koszty nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej R. S. w sprawie objętej śledztwem i przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją zawierają się w stawkach minimalnych określonych w § 14 ust. 1 pkt 2 oraz w ust. 2 pkt 5 cytowanego rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. Na podstawie § 2 ust. 3 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. ww. opłaty za czynności adwokata z tytułu zastępstwa prawnego podwyższono o stawkę podatku od towarów i usług (VAT) przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, obowiązującą w dniu orzekania o tych opłatach, według wyliczenia zawartego w zażaleniu. Z tych wszystkich powodów Sąd Apelacyjny postanowił jak na wstępie.