Wyrok IC 97/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 01 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 97/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 01 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodnicząca: SSO Wacława Walencka Protokolant: st. sekr. sądowy Joanna Wałach po rozpoznaniu w dniu 01 lutego 2011 r. w Katowicach sprawy z powództwa M. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w S. o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1 000 zł ( jeden tysiąc złotych ); 2. w pozostałej części powództwo oddala; 3. odstępuje od obowiązku obciążenia powoda zwrotem kosztów procesu na rzecz strony pozwanej. Sygn. akt I C 97/10 UZASADNIENIE Powód M. P. pozwem z dnia 4 stycznia 2010 r. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w S. kwoty 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Na uzasadnienie swojego roszczenia podał, iż pozwany nie zapewnił mu właściwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, albowiem od 7 lat jest osadzony w warunkach przeludnienia, a nadto iż w tym czasie został zarażony wirusem WZW typu C. Powołał się na Europejską Konwencję Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 249 § 3 k.k.w. (pozew – k. 1). Pozwany Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w S., reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, w odpowiedzi na pozew z dnia 30 kwietnia 2010 r. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Na poparcie swojego stanowiska w sprawie pozwany podniósł, iż powód przebywa w pozwanej jednostce penitencjarnej od dnia 11 lutego 2009 r. do chwili obecnej. W ocenie strony pozwanej powód nie wykazał zgodnie z art. 6 k.c., że przebywał u --- STRONA 2 --- pozwanego w warunkach przeludnienia oraz że doszło tam do jego zarażenia wirusem HCV typu C. Nadto nie wykazał on żadnej przesłanki uzasadniającej uwzględnienie roszczenia o przyznanie zadośćuczynienia, albowiem nie udowodnił faktu wyrządzenia szkody ani wysokości żądanej kwoty, natomiast samo przebywanie w zakładzie karnym nie jest bezprawne. Wskazał, iż warunki sanitarne były zgodne z obowiązującymi przepisami. Pozwany powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego. Nadto dodał, iż wystąpienie przez powoda z przedmiotowym roszczeniem do Sądu stanowi zachowanie sprzeczne z podstawowymi zasadami współżycia społecznego i zgodnie z art. 5 k.c. nie podlega ochronie (odpowiedź na pozew – k. 29-32). W toku procesu strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód M. P. przebywa w Areszcie Śledczym w S. od dnia 11 lutego 2009 r. W jednostce tej cele mieszkalne wyposażone były w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający każdemu osadzonemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę według norm dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie właściwe do czytania i wykonywania pracy. W każdej celi znajdowało się jedno lub dwa okna, które osadzeni mogli swobodnie otwierać. Zapewniono także sprzęt do sprzątania i środki czystości, nadto przeprowadzane były dezynsekcje oraz remonty bieżące. Kąciki sanitarne wyposażone były w klozet i umywalkę, oddzielone były od reszty pomieszczenia murkiem bądź zabudowanym do sufitu bądź do wysokości 160 cm, posiadały drzwi. W celach znajdował się stół, krzesło dla każdego osadzonego, łóżka ustawiane były piętrowo. W niektórych celach znajdował się telewizor. Można było wypożyczać książki. Dowód: notatka służbowa kpt K. M. z dnia 16 marca 2010 r. – k. 35-36; zeznania świadka M. T. – k. 125 verte-126; zeznania świadka P. O. – k. 126; zeznania świadka S. M. – k. 126-126 verte; zeznania świadka R. H. – k. 126 verte-127; zeznania świadka K. P. – k. 127; zeznania świadka K. Ż. – k. 157-158; zeznania świadka A. M. – k. 171-172. Dyrektor Aresztu Śledczego w S. zgodnie z treścią art. 248 § 1 k.k.w. w okresie od 5 lutego 2009 r. do 5 listopada 2009 r. czterokrotnie informował sędziego penitencjarnego o podjęciu decyzji o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia we celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 na czas określony, tj. trzech miesięcy. Dowód: informacje przesłane przez Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) do sędziego penitencjarnego z dnia 5 lutego 2009 r., 5 maja 2009 r., 5 sierpnia 2009 r., 5 listopada 2009 r. – k. 37-40. Z zeznań świadka M. T. wynikało, iż od listopada 2009 r. do maja 2010 r. przebywał on z powodem w pozwanej jednostce w celach nr 5, 16, 19 i 29 Oddziału III. W celi nr 16 przebywało 7-8 osób, podczas gdy była ona przeznaczona na 5-6 osób. Natomiast w celi nr 5 osadzonych było 9-10 osób, a była to cela ośmioosobowa. W celach nie było żadnej wentylacji. Dowód: zeznania świadka M. T. – k. 125 verte – 126. Z zeznań świadka P. O. wynikało, iż w Areszcie Śledczym w S. przebywał z powodem w celach nr 5 i 29 Oddziału III. Cela nr 5 była ośmioosobowa, a przebywało w niej 10 osób, natomiast cela nr 29 była około dziewięcio- lub dziesięcioosobowa, a osadzonych w niej było 12 osób. W celach nie było wentylacji, a kąciki sanitarne były zabudowane do wysokości 1,50 m. Dowód: zeznania świadka P. O. – k. 126. Z zeznań świadka S. M. wynikało, iż w pozwanej jednostce przebywał z powodem w celi nr 16 i 10 Oddziału II. Cele w ogóle nie posiadały wentylacji, były wilgotne i zagrzybione. --- STRONA 3 --- Dowód: zeznania świadka S. M. – k. 126-126 verte. Z zeznań świadka R. H. wynikało, iż był on osadzony w pozwanym Areszcie wraz z powodem w celi nr 1, 5 i 29 Oddziału III. Cela nr 5 była ośmioosobowa, a osadzonych w niej było 12 osób. Dwukrotnie osadzeni podpisywali zgody na pobyt w tej celi na okres jednego tygodnia. Przebywali w niej do kilku miesięcy. Cele nie były wentylowane. Dowód: zeznania świadka R. H. – k. 126 verte-127. Według zeznań w/w świadków powód był zarażony wirusem HCV. Ze świadectwa zdrowia powoda wystawionego w dniu 15 września 2007 r. przez Kierownika Zakładu Opieki Zdrowotnej w Zakładzie Karnym w S. wynikało, iż na skutek wykonanych u powoda przy przyjęciu do tego Zakładu badań wykryto u niego zakażenie wirusem HCV. Dowód: świadectwo lekarskie powoda z Zakładu Karnego w S. – k. 49. Z zeznań świadka K. P. wynikało, iż razem z powodem przebywał w celach nr 1, 5, 16 i 29 na Oddziale III. Do maja 2010 r. w pozwanym Areszcie panowało przeludnienie, w celach nie było wentylacji, a kąciki sanitarne były zabudowane do wysokości 1,50 m. Dowód: zeznania świadka K. P. – k. 127. Z zeznań świadka K. Ż. wynikało, iż przebywał on z powodem w pozwanej jednostce między innymi w celach nr 51, 37 i 16. W roku 2009 r. odbywali oni kary pozbawienia wolności w celach nr 4, 16 i 37. Cela nr 16 miała metraż około 20 m 2 , a przebywało w niej 8 osób i była zagrzybiona. Cela nr 4 nie była przeludniona, natomiast cela nr 37 miała zbyt mały metraż. Cele nie były wentylowane. Dowód: zeznania świadka K. Ż. – k. 157-158. Z zeznań świadka A. M. wynikało, że z powodem był osadzony w pozwanym Areszcie w celach nr 1 i 19. Cela nr 1 była czteroosobowa, a cela nr 19 była sześcioosobowa. W pomieszczeniach tych nie było przeludnienia. Cele te były zagrzybione, wilgotne i pozbawione wentylacji. Dowód: zeznania świadka A. M. – k. 171-172. Sąd dał wiarę zeznaniom wszystkich świadków, uznając, iż zaistniałe w nich nieścisłości były wynikiem upływu czasu oraz wielości cel, w których świadkowie ci na przestrzeni dość długiego okresu czasu przebywali. Strona pozwana nie przedstawiła natomiast dowodu przeciwnego, z którego wynikałoby, że w pozwanej jednostce panowały odmienne warunki sanitarno-bytowe niż to wynikało z powyższych dowodów. Pozwany ograniczył się jedynie do zakwestionowania zeznań świadków, co w ocenie Sądu nie było wystarczające do skutecznego podważenia ich prawdziwości. W związku z tym Sąd między innymi w oparciu o szczegółowo omówione zeznania świadków ustalił, iż w trakcie pobytu powoda w pozwanym Areszcie przebywał on w przeludnionych celach, zagrzybionych i pozbawionych sytemu wentylacyjnego. Sąd zważył, co następuje: Dobra osobiste człowieka chronione są przez Konstytucję RP. Zgodnie z treścią art. 30 tego aktu przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. „Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt II CSK 269/07, LEX nr 315849, M.Prawn. 2007/21/1172). Godność osobista jest tą sferą osobowości, która --- STRONA 4 --- konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1989 r., sygn. akt I CR 143/89, OSPiKA 1990, poz. 330). Przedmiotowa sprawa dotyczyła kwestii poszanowania godności osobistej w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności, w związku z czym Sąd miał na względzie, iż zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania takiej kary stanowi jedno z zasadniczych wymagań demokratycznego państwa prawnego, będące przedmiotem uregulowań o charakterze międzynarodowym. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167 i 169), stanowi, iż każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka (art. 10 ust. 1). Natomiast w myśl art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Regulacja ta w połączeniu z art. 8 ust. 1 Konwencji, nakazującym poszanowanie życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, w stosunku do osób pozbawionych wolności oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku (por. wyrok sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 431/06, LEX 255593). Postanowienia powyższe zostały transponowane do polskiego porządku prawnego i zawarte w art. 40, art. 41 i art. 47 Konstytucji RP. Obok przytoczonych przepisów należy mieć też na względzie orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) w tym zakresie. Mianowicie ETPCz uznał, iż każde państwo zobligowane jest do systematycznego kontrolowania decyzji podejmowanych w zakładach karnych, dotyczących zapewnienia osobom tam przebywającym, odpowiednich warunków życia z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok ETPCz z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga nr (...), wyrok ETPCz z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga nr (...)). Skoro więc, jak wynika z powyższego, przebywanie w przeludnionej celi może w konkretnym przypadku zostać uznane za rodzaj poniżającego traktowania, skutkującego naruszeniem godności osobistej, wobec tego zasadnym może się stać roszczenie zasądzenia na tej podstawie zadośćuczynienia w oparciu o art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. Przyjęcie natomiast odpowiedzialności z art. 24 k.c. uzależnione jest od istnienia dobra osobistego, a następnie jego naruszenia lub zagrożenia bezprawnym działaniem (zaniechaniem) sprawcy, co stanowi przesłanki tej odpowiedzialności. Aby jednak można było przypisać zarzut na tej podstawie, poszkodowany musi udowodnić istnienie dobra prawnego oraz fakt jego naruszenia lub zagrożenia na skutek zachowania się sprawcy. W przeciwnym razie w myśl art. 6 k.c. poniesie ujemne konsekwencje nie wykazania faktów, z których wywodzi skutki prawne. Wobec tego, iż, jak już wyżej wskazano, każdorazowe naruszenie godności człowieka trzeba rozpatrywać z punktu widzenia jego wewnętrznych psychicznych odczuć, poszkodowany winien dokładnie określić, jakie jego odczucia w przewidzianych prawem dobrach osobistych uległy naruszeniu lub zagrożeniu. Nadto koniecznym do przypisania odpowiedzialności z tego tytułu jest bezprawne, a zatem sprzeczne z prawem i zasadami współżycia społecznego, zachowanie się sprawcy. Trzeba mieć na uwadze, iż zgodnie z treścią art. 110 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Do dnia 6 grudnia 2009 r. obowiązywał przepis art. 248 § 1 k.k.w., który dopuszczał w wyjątkowych wypadkach możliwość osadzenia więźnia w celi wieloosobowej, gdzie przypadałaby na niego powierzchnia mniejsza niż 3 m 2 . Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie, dotyczącym przyznawania zadośćuczynienia w związku z pobytem w jednostkach penitencjarnych (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 7 maja 2009 r., sygn. akt I ACa 247/09, Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 499/07), wskazuje się na konieczność oceny skumulowanego efektu takich warunków jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych i zła wentylacja (por. wyrok ETPCz z dnia 15 lipca 2002 r., skarga nr (...)). Dopiero zaistnienie sumy takich warunków, towarzyszących przeludnieniu w celi może prowadzić do stwierdzenia, że --- STRONA 5 --- dobra osobiste osadzonego zostały naruszone. Samo umieszczenie w przeludnionej celi nie jest bowiem wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Co więcej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie o sygn. akt II PK 245/05 wskazał, iż Sąd nie jest zobligowany do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Przy stosowaniu tej regulacji prawnej Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należało, iż z okoliczności niewątpliwie wynikało, iż w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w S. w 2009 r. panowało tam przeludnienie. W niektórych celach, w których przebywał wraz z przesłuchanymi w sprawie świadkami znajdowało się więcej osób niż wynika to z dopuszczalnej liczby osadzonych w celi. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było ustalić dokładnej liczby dni, w których powód odbywał karę pozbawienia wolności w w/w warunkach, jednakże ustalono, że przeludnienie miało w istocie miejsce. Wynikało to również z informacji Dyrektora pozwanej jednostki kierowanych od 5 lutego 2009 r. do sędziów penitencjarnych o zaistniałym przeludnieniu i konieczności umieszczenia osadzonych w celach, w których na jedną osobę przypadało mniej niż 3 m 2 . Sąd uznał ponadto, że powód w trakcie przebywania w Areszcie Śledczym w S. odbywał karę w celach pozbawionych prawidłowej wentylacji i zagrzybionych. Także w trakcie pobytu w Areszcie powód przebywał w celach, w których kąciki sanitarne nie były w całości zabudowane, co wynikało z zeznań świadka P. O. i K. P.. Powód nie udowodnił natomiast tego, iż w trakcie pobytu w Areszcie Śledczym w S. został zarażony wirusem HCV. Fakt, iż jest on jego nosicielem nie uzasadnia jeszcze stwierdzenia, iż do zakażenia doszło właśnie podczas pobytu w pozwanej jednostce, a tym bardziej, że pozwany dopuścił do tego w sposób bezprawny i zawiniony. Wobec tego powód w tym zakresie zgodnie z treścią art. 6 k.c. poniósł ujemne konsekwencje nie wykazania faktów z których wywodził skutki prawne. Wobec powyższych okoliczności Sąd ostatecznie ustalił, że w czasie pobytu w Areszcie Śledczym w S. powód musiał przebywać w przeludnionych, zagrzybionych celach, pozbawionych wentylacji. Zdaniem Sądu zaistniała kumulacja negatywnych warunków, prowadząca do naruszenia dóbr osobistych powoda. Pozwany naruszył dobro osobiste powoda w postaci godności i prawa do godnego odbywania kary w stopniu, który uzasadnia przyznanie powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. i 448 k.c. Sąd wycenił wysokość krzywd, jakich powód doznał poprzez odbywanie kary w w/w warunkach na kwotę 1.000 zł. Zadośćuczynienie musi być odczuwalne ekonomicznie, uwzględniając przy tym rozmiar krzywdy, który w niniejszym przypadku nie uzasadniał zadośćuczynienia w wysokości żądanej przez powoda, jest ona bowiem aż nadto wygórowana i nie odpowiada ani rozmiarowi krzywdy ani nie uwzględnia obecnych stosunków majątkowych. Natomiast zadośćuczynienie wynikające z utrudnionych warunków wykonywania kary pozbawienia wolności nie może być wysokie i mieć charakteru innego niż symboliczny. Wobec tego w pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c., biorąc pod uwagę sytuację życiową oraz materialną powoda, korzystającego ze zwolnienia od kosztów sądowych w całości.