Wyrok IC 97/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 01 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 97/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 01 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodnicząca: SSO Wacława Walencka Protokolant: st. sekr. sądowy Joanna Wałach po rozpoznaniu w dniu 01 lutego 2011 r. w Katowicach sprawy z powództwa M. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w ….. o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1 000 zł ( jeden tysiąc złotych ); 2. w pozostałej części powództwo oddala; 3. odstępuje od obowiązku obciążenia powoda zwrotem kosztów procesu na rzecz strony pozwanej. Sygn. akt I C 97/10 --- STRONA 2 --- Uzasadnienie Powód M. P. pozwem z dnia 4 stycznia 2010 r. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w ……. kwoty 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Na uzasadnienie swojego roszczenia podał, iż pozwany nie zapewnił mu właściwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, albowiem od 7 lat jest osadzony w warunkach przeludnienia, a nadto iż w tym czasie został zarażony wirusem WZW typu C. Powołał się na Europejską Konwencję Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 249 § 3 k.k.w. (pozew – k. 1). Pozwany Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w ……, reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, w odpowiedzi na pozew z dnia 30 kwietnia 2010 r. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Na poparcie swojego stanowiska w sprawie pozwany podniósł, iż powód przebywa w pozwanej jednostce penitencjarnej od dnia 11 lutego 2009 r. do chwili obecnej. W ocenie strony pozwanej powód nie wykazał zgodnie z art. 6 k.c., że przebywał u pozwanego w warunkach przeludnienia oraz że doszło tam do jego zarażenia wirusem HCV typu C. Nadto nie wykazał on żadnej przesłanki uzasadniającej uwzględnienie roszczenia o przyznanie zadośćuczynienia, albowiem nie udowodnił faktu wyrządzenia szkody ani wysokości żądanej kwoty, natomiast samo przebywanie w zakładzie karnym nie jest bezprawne. Wskazał, iż warunki sanitarne były zgodne z obowiązującymi przepisami. Pozwany powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego. Nadto dodał, iż wystąpienie przez powoda z przedmiotowym roszczeniem do Sądu stanowi zachowanie sprzeczne z podstawowymi zasadami współżycia społecznego i zgodnie z art. 5 k.c. nie podlega ochronie (odpowiedź na pozew – k. 29-32). W toku procesu strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: --- STRONA 3 --- Powód M. P. przebywa w Areszcie Śledczym w S. od dnia 11 lutego 2009 r. W jednostce tej cele mieszkalne wyposażone były w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający każdemu osadzonemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę według norm dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie właściwe do czytania i wykonywania pracy. W każdej celi znajdowało się jedno lub dwa okna, które osadzeni mogli swobodnie otwierać. Zapewniono także sprzęt do sprzątania i środki czystości, nadto przeprowadzane były dezynsekcje oraz remonty bieżące. Kąciki sanitarne wyposażone były w klozet i umywalkę, oddzielone były od reszty pomieszczenia murkiem bądź zabudowanym do sufitu bądź do wysokości 160 cm, posiadały drzwi. W celach znajdował się stół, krzesło dla każdego osadzonego, łóżka ustawiane były piętrowo. W niektórych celach znajdował się telewizor. Można było wypożyczać książki. Dowód: notatka służbowa kpt K. M. z dnia 16 marca 2010 r. – k. 35-36; zeznania świadka M. T. – k. 125 verte-126; zeznania świadka P. O. – k. 126; zeznania świadka S. M. – k. 126-126 verte; zeznania świadka R. H. – k. 126 verte- 127; zeznania świadka K. P. – k. 127; zeznania świadka K. Ż. – k. 157-158; zeznania świadka .A .M. – k. 171-172. Dyrektor Aresztu Śledczego w . zgodnie z treścią art. 248 § 1 k.k.w. w okresie od 5 lutego 2009 r. do 5 listopada 2009 r. czterokrotnie informował sędziego penitencjarnego o podjęciu decyzji o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia we celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 na czas określony, tj. trzech miesięcy. Dowód: informacje przesłane przez Dyrektora Aresztu Śledczego w …… do sędziego penitencjarnego z dnia 5 lutego 2009 r., 5 maja 2009 r., 5 sierpnia 2009 r., 5 listopada 2009 r. – k. 37-40. Z zeznań świadka M. T. wynikało, iż od listopada 2009 r. do maja 2010 r. przebywał on z powodem w pozwanej jednostce w celach nr 5, 16, 19 i 29 Oddziału III. W celi nr 16 przebywało 7-8 osób, podczas gdy była ona przeznaczona na 5-6 osób. Natomiast w celi nr 5 osadzonych było 9-10 osób, a była to cela ośmioosobowa. W celach nie było żadnej wentylacji. Dowód: zeznania świadka M. T. – k. 125 verte – 126. --- STRONA 4 --- Z zeznań świadka P. O. wynikało, iż w Areszcie Śledczym w …….. przebywał z powodem w celach nr 5 i 29 Oddziału III. Cela nr 5 była ośmioosobowa, a przebywało w niej 10 osób, natomiast cela nr 29 była około dziewięcio- lub dziesięcioosobowa, a osadzonych w niej było 12 osób. W celach nie było wentylacji, a kąciki sanitarne były zabudowane do wysokości 1,50 m. Dowód: zeznania świadka .P. O. – k. 126. Z zeznań świadka S. M. wynikało, iż w pozwanej jednostce przebywał z powodem w celi nr 16 i 10 Oddziału II. Cele w ogóle nie posiadały wentylacji, były wilgotne i zagrzybione. Dowód: zeznania świadka S. M. – k. 126-126 verte. Z zeznań świadka R. H. wynikało, iż był on osadzony w pozwanym Areszcie wraz z powodem w celi nr 1, 5 i 29 Oddziału III. Cela nr 5 była ośmioosobowa, a osadzonych w niej było 12 osób. Dwukrotnie osadzeni podpisywali zgody na pobyt w tej celi na okres jednego tygodnia. Przebywali w niej do kilku miesięcy. Cele nie były wentylowane. Dowód: zeznania świadka R. H. – k. 126 verte-127. Według zeznań w/w świadków powód był zarażony wirusem HCV. Ze świadectwa zdrowia powoda wystawionego w dniu 15 września 2007 r. przez Kierownika Zakładu Opieki Zdrowotnej w Zakładzie Karnym w …… wynikało, iż na skutek wykonanych u powoda przy przyjęciu do tego Zakładu badań wykryto u niego zakażenie wirusem HCV. Dowód: świadectwo lekarskie powoda z Zakładu Karnego w ……….. – k. 49. Z zeznań świadka K. P. wynikało, iż razem z powodem przebywał w celach nr 1, 5, 16 i 29 na Oddziale III. Do maja 2010 r. w pozwanym Areszcie panowało przeludnienie, w celach nie było wentylacji, a kąciki sanitarne były zabudowane do wysokości 1,50 m. Dowód: zeznania świadka K. P. – k. 127. Z zeznań świadka K. Ż. wynikało, iż przebywał on z powodem w pozwanej jednostce między innymi w celach nr 51, 37 i 16. W roku 2009 r. odbywali oni kary pozbawienia wolności w celach nr 4, 16 i 37. Cela nr 16 miała metraż około 20 m 2 , a przebywało w niej 8 osób i była zagrzybiona. Cela nr 4 nie była przeludniona, natomiast cela nr 37 miała zbyt mały metraż. Cele nie były wentylowane. Dowód: zeznania świadka K. .Ż. – k. 157-158. --- STRONA 5 --- Z zeznań świadka A. M. wynikało, że z powodem był osadzony w pozwanym Areszcie w celach nr 1 i 19. Cela nr 1 była czteroosobowa, a cela nr 19 była sześcioosobowa. W pomieszczeniach tych nie było przeludnienia. Cele te były zagrzybione, wilgotne i pozbawione wentylacji. Dowód: zeznania świadka A. M. – k. 171-172. Sąd dał wiarę zeznaniom wszystkich świadków, uznając, iż zaistniałe w nich nieścisłości były wynikiem upływu czasu oraz wielości cel, w których świadkowie ci na przestrzeni dość długiego okresu czasu przebywali. Strona pozwana nie przedstawiła natomiast dowodu przeciwnego, z którego wynikałoby, że w pozwanej jednostce panowały odmienne warunki sanitarno-bytowe niż to wynikało z powyższych dowodów. Pozwany ograniczył się jedynie do zakwestionowania zeznań świadków, co w ocenie Sądu nie było wystarczające do skutecznego podważenia ich prawdziwości. W związku z tym Sąd między innymi w oparciu o szczegółowo omówione zeznania świadków ustalił, iż w trakcie pobytu powoda w pozwanym Areszcie przebywał on w przeludnionych celach, zagrzybionych i pozbawionych sytemu wentylacyjnego. Sąd zważył, co następuje: Dobra osobiste człowieka chronione są przez Konstytucję RP. Zgodnie z treścią art. 30 tego aktu przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. „Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt II CSK 269/07, LEX nr 315849, M.Prawn. 2007/21/1172). Godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1989 r., sygn. akt I CR 143/89, OSPiKA 1990, poz. --- STRONA 6 --- 330). Przedmiotowa sprawa dotyczyła kwestii poszanowania godności osobistej w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności, w związku z czym Sąd miał na względzie, iż zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania takiej kary stanowi jedno z zasadniczych wymagań demokratycznego państwa prawnego, będące przedmiotem uregulowań o charakterze międzynarodowym. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167 i 169), stanowi, iż każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka (art. 10 ust. 1). Natomiast w myśl art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Regulacja ta w połączeniu z art. 8 ust. 1 Konwencji, nakazującym poszanowanie życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, w stosunku do osób pozbawionych wolności oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku (por. wyrok sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 431/06, LEX 255593). Postanowienia powyższe zostały transponowane do polskiego porządku prawnego i zawarte w art. 40, art. 41 i art. 47 Konstytucji RP. Obok przytoczonych przepisów należy mieć też na względzie orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) w tym zakresie. Mianowicie ETPCz uznał, iż każde państwo zobligowane jest do systematycznego kontrolowania decyzji podejmowanych w zakładach karnych, dotyczących zapewnienia osobom tam przebywającym, odpowiednich warunków życia z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok ETPCz z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga nr 8224/78, wyrok ETPCz z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga nr 21915/93). Skoro więc, jak wynika z powyższego, przebywanie w przeludnionej celi może w konkretnym przypadku zostać uznane za rodzaj poniżającego traktowania, skutkującego naruszeniem godności osobistej, wobec tego zasadnym może się stać roszczenie zasądzenia na tej podstawie zadośćuczynienia w oparciu o art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. Przyjęcie natomiast odpowiedzialności z art. 24 k.c. uzależnione jest od istnienia dobra osobistego, a następnie jego naruszenia lub zagrożenia bezprawnym działaniem (zaniechaniem) sprawcy, co stanowi przesłanki --- STRONA 7 --- tej odpowiedzialności. Aby jednak można było przypisać zarzut na tej podstawie, poszkodowany musi udowodnić istnienie dobra prawnego oraz fakt jego naruszenia lub zagrożenia na skutek zachowania się sprawcy. W przeciwnym razie w myśl art. 6 k.c. poniesie ujemne konsekwencje nie wykazania faktów, z których wywodzi skutki prawne. Wobec tego, iż, jak już wyżej wskazano, każdorazowe naruszenie godności człowieka trzeba rozpatrywać z punktu widzenia jego wewnętrznych psychicznych odczuć, poszkodowany winien dokładnie określić, jakie jego odczucia w przewidzianych prawem dobrach osobistych uległy naruszeniu lub zagrożeniu. Nadto koniecznym do przypisania odpowiedzialności z tego tytułu jest bezprawne, a zatem sprzeczne z prawem i zasadami współżycia społecznego, zachowanie się sprawcy. Trzeba mieć na uwadze, iż zgodnie z treścią art. 110 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Do dnia 6 grudnia 2009 r. obowiązywał przepis art. 248 § 1 k.k.w., który dopuszczał w wyjątkowych wypadkach możliwość osadzenia więźnia w celi wieloosobowej, gdzie przypadałaby na niego powierzchnia mniejsza niż 3 m 2 . Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie, dotyczącym przyznawania zadośćuczynienia w związku z pobytem w jednostkach penitencjarnych (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w …… z 7 maja 2009 r., sygn. akt I ACa 247/09, Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 499/07), wskazuje się na konieczność oceny skumulowanego efektu takich warunków jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych i zła wentylacja (por. wyrok ETPCz z dnia 15 lipca 2002 r., skarga nr 47095/99). Dopiero zaistnienie sumy takich warunków, towarzyszących przeludnieniu w celi może prowadzić do stwierdzenia, że dobra osobiste osadzonego zostały naruszone. Samo umieszczenie w przeludnionej celi nie jest bowiem wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Co więcej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie o sygn. akt II PK 245/05 wskazał, iż Sąd nie jest zobligowany do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Przy stosowaniu tej --- STRONA 8 --- regulacji prawnej Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należało, iż z okoliczności niewątpliwie wynikało, iż w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w …….. w 2009 r. panowało tam przeludnienie. W niektórych celach, w których przebywał wraz z przesłuchanymi w sprawie świadkami znajdowało się więcej osób niż wynika to z dopuszczalnej liczby osadzonych w celi. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było ustalić dokładnej liczby dni, w których powód odbywał karę pozbawienia wolności w w/w warunkach, jednakże ustalono, że przeludnienie miało w istocie miejsce. Wynikało to również z informacji Dyrektora pozwanej jednostki kierowanych od 5 lutego 2009 r. do sędziów penitencjarnych o zaistniałym przeludnieniu i konieczności umieszczenia osadzonych w celach, w których na jedną osobę przypadało mniej niż 3 m 2 . Sąd uznał ponadto, że powód w trakcie przebywania w Areszcie Śledczym w ………. odbywał karę w celach pozbawionych prawidłowej wentylacji i zagrzybionych. Także w trakcie pobytu w Areszcie powód przebywał w celach, w których kąciki sanitarne nie były w całości zabudowane, co wynikało z zeznań świadka P. O. i K. P. Powód nie udowodnił natomiast tego, iż w trakcie pobytu w Areszcie Śledczym w …….. został zarażony wirusem HCV. Fakt, iż jest on jego nosicielem nie uzasadnia jeszcze stwierdzenia, iż do zakażenia doszło właśnie podczas pobytu w pozwanej jednostce, a tym bardziej, że pozwany dopuścił do tego w sposób bezprawny i zawiniony. Wobec tego powód w tym zakresie zgodnie z treścią art. 6 k.c. poniósł ujemne konsekwencje nie wykazania faktów z których wywodził skutki prawne. Wobec powyższych okoliczności Sąd ostatecznie ustalił, że w czasie pobytu w Areszcie Śledczym w …….. powód musiał przebywać w przeludnionych, zagrzybionych celach, pozbawionych wentylacji. Zdaniem Sądu zaistniała kumulacja negatywnych warunków, prowadząca do naruszenia dóbr osobistych powoda. Pozwany naruszył dobro osobiste powoda w postaci godności i prawa do godnego odbywania kary w stopniu, który uzasadnia przyznanie powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. i 448 k.c. Sąd wycenił wysokość krzywd, jakich powód doznał poprzez odbywanie kary w w/w warunkach na kwotę 1.000 zł. Zadośćuczynienie musi być odczuwalne ekonomicznie, uwzględniając przy tym rozmiar krzywdy, który w niniejszym przypadku nie uzasadniał zadośćuczynienia w wysokości żądanej przez powoda, jest ona bowiem aż nadto wygórowana i nie --- STRONA 9 --- odpowiada ani rozmiarowi krzywdy ani nie uwzględnia obecnych stosunków majątkowych. Natomiast zadośćuczynienie wynikające z utrudnionych warunków wykonywania kary pozbawienia wolności nie może być wysokie i mieć charakteru innego niż symboliczny. Wobec tego w pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c., biorąc pod uwagę sytuację życiową oraz materialną powoda, korzystającego ze zwolnienia od kosztów sądowych w całości.