Wyrok IC 788/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 listopada 2010r. Sąd Okręgowy w Katowicac

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 788/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 listopada 2010r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bochyńska - Jarczyk Protokolant: Gabriela Wolny po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2010r. w Katowicach sprawy z powództwa A.S. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w ... o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.500zł (dwa tysiące pięćset złotych); 2. w pozostałej części powództwo oddala; 3. odstępuje od obciążenia powoda kosztami sądowymi z zasądzonego roszczenia; 4. zasądza od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 500zł (pięćset złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego; 5. przyznaje adwokatowi Z. K. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Katowicach kwotę 4.392zł (cztery tysiące trzysta dziewięćdziesiąt dwa złote), a w niej kwotę 792zł (siedemset dziewięćdziesiąt dwa złote) podatku VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. 1 --- STRONA 2 --- Sygn. akt I C 788/09 U z a s a d n i e n i e Powód A.S. pozwem z dnia 9 grudnia 2009r., sprecyzowanym pismem procesowym z dnia 29 marca 2010r. (k.- 151 – 155) wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w ... zadośćuczynienia w kwocie 100.000zł za osadzenie go w warunkach nie odpowiadających normom określonym w kodeksie karnym i ratyfikowanej przez Polskę – Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W uzasadnieniu swego żądania powód zarzucił pozwanemu: • nadmierne przeludnienie celi; • brak wentylacji i plagę karaluchów w celach mieszkalnych; • brak wody do spłukiwania odchodów w muszli klozetowej; • brak środków czystości; • brak klamek w oknach; • niezabudowane kąciki sanitarne; • brak płytek i dziury w podłodze; • zagrzybione cele mieszkalne; • brak odpowiedniego odprowadzenia spalin z kotłowni, co powoduje, że dym często wlatuje do cel mieszkalnych, ponieważ kominy są zamontowane poniżej ich okien; • brak dostępu do okien, bo założony jest tzw. kosz oddzielający okna od reszty celi; • przetrzymywanie osób niepalących razem z palącymi (powód jest człowiekiem nie palącym) i podał, że w Areszcie Śledczym w ... przebywa od marca 2009r. Został osadzony w celi nr 68, w której przybywały trzy osoby, a powinny przebywać dwie lub jedna. Nie można w niej było w żaden sposób zjeść posiłku. Kącik sanitarny nie był odgrodzony od reszty celi, więc smród był ogromny z powodu braku wentylacji oraz braku środków czystości. Wszędzie było mnóstwo karaluchów. W celi nr 60 sytuacja była jeszcze gorsza. Przebywały w niej cztery osoby, a była ona dla jednej lub dwóch osób. Kącik sanitarny również nie był odgrodzony od reszty celi. W muszli klozetowej nie było wody z powodu starej instalacji. Odchody trzeba było spłukiwać nabierając wodę z umywalki. Brak wentylacji powodował straszny smród. Ściany i sufit tej celi były zagrzybione. Na podłodze była nierówna wylewka z powodu braku kafelek. Od początku osadzenia powód przebywa w celach dla osób palących, choć sam nie pali. W celach kosz utrudnia dojście do okna. Dym z kotłowni czasami utrudnia oddychanie, co objawia się kaszlem. Po okresie 5- ciu miesięcy w kolejnych celach wymóg 3m² na jednego osadzonego również nie był spełniony. Na skargi wychowawcy nie reagują., a przebywanie w takich warunkach jest dla powoda poniżające. Pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w ... w odpowiedzi na pozew z dnia 3 lutego 2010r. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów 2 --- STRONA 3 --- zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej (k.- 58 – 75). W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany podniósł, że zarzut naruszenia art.110 § 2 k.k.w. to jest osadzenia powoda w celi o powierzchni mniejszej niż 3m² na jednego osadzonego jest całkowicie bezzasadny albowiem działanie takie nie nosi w żadnym przypadku znamion bezprawności. W świetle, bowiem art.248§1 k.k.w. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459) działanie administracji penitencjarnej w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. Zaludnienie cel, w których przebywał powód mogło okresowo nie spełniać normy 3m² na jednego osadzonego z powodu występującego przeludnienia. O umieszczeniu osadzonych w takich warunkach zgodnie z art. 248 k.k.w. był każdorazowo informowany Sędzia Penitencjarny Sadu Okręgowego w …., który nie kwestionował przesyłanych przez pozwanego zawiadomień o przeludnieniu poszczególnych cel mieszkalnych. Nadto spełniona została przesłanka „szczególnie uzasadnionego przypadku”, gdyż liczba osadzonych w skali kraju przekroczyła ogólną pojemność zakładów karnych i aresztów śledczych. Poza tym odbył się generalny remont dwóch oddziałów Aresztu Śledczego w ... i obecnie placówka ta zaadoptowała wszystkie pomieszczenia pawilonu mieszkalnego, które można było przeznaczyć na cele mieszkalne. Stan faktyczny nie pozwala na stwierdzenie, że osadzenie powoda w Areszcie Śledczym miało miejsce w warunkach naruszających jego godność. Jest również oczywiste w ocenie pozwanego, że działaniom organów postępowania wykonawczego podejmowanym w stosunku do powoda nie towarzyszył zamiar poniżenia, upokorzenia ani też naruszenia jego godności. Zatem brak jest podstaw, by uznać zachowanie funkcjonariuszy za bezprawne jak i by stwierdzić, iż na skutek takiego zachowania powód doznał jakiejkolwiek szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z tym działaniem lub zaniechaniem. Wszystkie pozostałe warunki bytowe zostały zapewnione zgodnie z obowiązującymi przepisami. W szczególności cele mieszkalne Aresztu Śledczego w ... wyposażone są w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, a sprzęt ten spełnia warunki techniczne. Nadto cele mieszkalne Aresztu są remontowane i odświeżane (malowane) na bieżąco w ramach posiadanych środków finansowych, zaś średnio kompleksowy remont celi mieszkalnej jest wykonywany dwa razy w roku. Konstrukcja budynku wraz z jego otoczeniem architektonicznym oraz rozmieszczeniem pomieszczeń zapewnia odpowiednią cyrkulację grawitacyjną powietrza, a przez to wentylację cel, a obecnie prowadzone są prace modernizacyjne ciągów wentylacyjnych. Dzięki temu cele nie są zawilgocone, nie występuje grzyb ani pleśń na ścianach. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego stwierdził ,iż wentylacja pomieszczeń jest zapewniona przez okna uchylne oraz kratki wentylacyjne. W pomieszczeniach bytowych zapewniony jest dostęp do zimnej wody bieżącej. Osadzeni korzystają z ciepłej kąpieli co najmniej raz w tygodniu, zaś 3 --- STRONA 4 --- skazani zatrudnieni przy pracach brudzących korzystają z odpowiednio częstszych kąpieli. Dodatkowo skazani mają prawo posiadać grzałkę elektryczną, dzięki czemu mogą korzystać z ciepłej wody według indywidualnych potrzeb. W celu zachowania odpowiednich standardów odbywania kary pozbawienia wolności na terenie aresztu profilaktycznie przeprowadzane są przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną, cyklicznie, średnio co dwa miesiące dezynsekcje i deratyzacje. Zabiegi te wielokrotnie były sprawdzane przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną, która w protokołach pokontrolnych nie stwierdziła jakichkolwiek nieprawidłowości. W każdej celi mieszkalnej znajdują się wyodrębnione od części mieszkalnej kąciki sanitarne, a ciągły dostęp do toalety mają wszyscy osadzeni przebywający w celi. Warunki te w ocenie pozwanego zapewniają osadzonym poczucie intymności i w żadnym razie nie narusza to ich godności osobistej. Odnosząc się do braku środków czystości pozwany stwierdził, iż są one wydawane osadzonym zgodnie z art. 111 § 1 k.k.w. oraz rozporządzeniem MS z dnia 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych – raz w miesiącu za pokwitowaniem. Nadto dodatkowo pozwana jednostka penitencjarna wprowadziła praktykę dodatkowego wydawania środków czystości i higieny osobistej 4 razy w miesiącu za pośrednictwem funkcjonariusza działu ochrony – dowódcy zmiany, w ramach indywidualnych potrzeb. W kwestii zakwaterowania osadzonych palących z niepalącymi, administracja Aresztu Śledczego w ... odbiera oświadczenia dotyczące używania wyrobów tytoniowych, natomiast powód zadeklarował się jako osoba paląca, dlatego zakwaterowany jest z innymi osobami palącymi. Pozwany stwierdził, iż wewnętrzne kraty koszowe w żaden sposób nie uniemożliwiają swobodnego dostępu do skrzydeł okiennych, a ich zastosowanie wynika z przepisów prawa. Podniesiono także, iż powód nigdy w okresie pobytu w pozwanej jednostce nie składał skarg na warunki socjalno-bytowe w trybie rozporządzenia MS z dnia 13 sierpnia 2003r. w sprawie sposobów załatwiania wniosków, skarg i próśb osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Pozwany odnosząc się do przesłanej odpowiedzialności odszkodowawczej stwierdził, iż powód nie wykazał, aby na skutek działania reprezentantów Skarbu Państwa poniósł jakąkolwiek szkodę (art. 6 k.c.) lub by doszło do naruszenia czy zagrożenia dóbr osobistych powoda. W ocenie pozwanego powód w żaden sposób nie uzasadnił wysokości kwoty objętej żądaniem, a dochodzona kwota nie ma żadnego odniesienia do okoliczności opisanych w pozwie. Zdaniem pozwanego roszczenie powoda jest całkowicie oderwane od szkody, którą powód rzekomo poniósł. Wysokość kwoty zadośćuczynienia winna być rozpatrywana jedynie w świetle całokształtu okoliczności faktycznych naruszenia dobra osobistego. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód A.S. liczy obecnie 34 lat i przebywa w Areszcie Śledczym w ... jako osoba skazana za popełnienie przestępstwa w warunkach recydywy. W Areszcie Śledczym w ... przebywa on od marca 2009r. do chwili obecnej (dowody: zeznania 4 --- STRONA 5 --- powoda k. 242, zeznania świadka J. G. k. 224, notatka służbowa z dnia 27 stycznia 2010r. k. 76-79). W okresie objętym żądaniem pozwu powód przebywał w celach nr 68, 72, 60, 49, 155, 172, 56, 17, 173, 117, 120 i 14. Spośród cel w których był osadzony przebywał jedynie cele nr 68, 155, 172, 173, 117 i 14 spełniały normę 3m² powierzchni na jednego osadzonego. Administracja Aresztu Śledczego w ... na bieżąco podejmuje działania mające na celu oddzielenie osób palących papierosy od niepalących, na podstawie oświadczeń osadzonych dotyczących używania wyrobów tytoniowych (dowód - notatka służbowa z dnia 27 stycznia 2010r. k. 76-79) . Jak wynika z oświadczenia z dnia 5 marca 2009r. złożonego przez powoda, deklarował on się w administracji pozwanego jako osoba paląca wyroby tytoniowe. W okresie osadzenia w Areszcie Śledczym deklaracji w tym zakresie nie zmienił (dowód – oświadczenie powoda k.132) . We wszystkich celach pozwanej jednostki, kąciki sanitarne od części mieszkalnej odgrodzone były albo płócienną zasłoną albo były częściowo zabudowane murkiem z płóciennym parawanem albo płytami OSB. W niektórych celach kącik sanitarny był oddzielony od części mieszkalnej płytami OSB z drzwiami przesuwnymi. Większość cel, w których przebywał powód były po remoncie. Zdecydowana większość cel była tak niewielka, że przy stole posiłek mogła zjeść tylko jedna bądź dwie osoby, pozostałe jadły siedząc na łóżkach. Przeludnienie powodowało, że w celach nie można było się swobodnie poruszać, a stół do spożywania posiłków znajdował się naprzeciwko kącika sanitarnego to jest w odległości maksymalnie 1m od niego. Powód w okresie od dnia 2 kwietnia 2009r. do dnia 4 czerwca 2009r. przebywał w celi nr 60. W celi tej przez okres kilku tygodni uszkodzony był mechanizm spłukujący w toalecie, co powodowało konieczność spłukiwania przez osadzonych odchodów za pomocą naczyń z wodą (dowody: notatka służbowa z dnia 27 stycznia 2010r. k. 76, zeznania powoda k. 242, zeznania świadka K. N. k. 218- 219, zeznania świadka Z. K. k. 219-220, zeznania świadka J. Ś. k. 221-222, zeznania świadka D. S. k. 240-241) . Każda z cel pozwanej jednostki penitencjarnej wyposażona jest w drewniane okna, które są nowe i całkowicie otwierane. Cele wyposażone są w kratki wentylacyjne, a zastosowana jest wentylacja grawitacyjna. Kratki wentylacyjne podłączone są do przewodu kominowego, a sytuowane są one nad tzw. kącikiem sanitarnym. Dodatkowo cele posiadają wentylację do wewnątrz budynku. Pomieszczenia cel położone są przy bocznych ścianach budynku, natomiast w środku jest pusta przestrzeń po sam dach co umożliwia dodatkową wentylację. Ponadto latem w czasie spacerów osadzonych okna cel oraz ich drzwi są otwierane co powoduje dodatkowe przewietrzenie cel (dowód – zeznania św. W. C.k. 222-224) . Rozmieszczenie osadzonych w pozwanej jednostce penitencjarnej odbywa się zgodnie z procedurami wynikającymi z k.k.w. Dodatkowo przy rozmieszczeniu osadzonych administracja pozwanego bierze pod uwagę kryteria nieformalne, wynikające z cech charakteru osadzonych, ich przynależności do podkultury przestępczej i wniosków samych osadzonych. Dla osadzenia w określonej celi ma również znaczenie oświadczenie czy dana osoba pali papierosy (dowód – zeznania św. J. G. k. 224-225). 5 --- STRONA 6 --- Powód w okresie od 4 czerwca 2009r. do 8 stycznia 2010r. sześciokrotnie zmieniał oddział w pozwanym Areszcie. Każdorazowo po takiej zmianie rozmowę z nim przeprowadzał Wychowawca Działu Penitencjarnego. W trakcie tych rozmów powód nigdy nie zgłosił żadnych uwag odnośnie osadzenia (dowody: notatki z rozmów powoda z Wychowawcami Działu Penitencjarnego k. 129-131) . W okresie od marca 2009r. do października 2009r. Dyrektor Aresztu Śledczego w ..., w związku z zaistnieniem okoliczności, w której liczba osadzonych zakwaterowanych z zakładach karnych i aresztach śledczych oraz podległych im oddziałach zewnętrznych przekroczyła w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów oraz w związku z wykorzystaniem miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych, podjął decyzję o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . O każdorazowej decyzji Dyrektor Aresztu Śledczego informował Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w ….. (dowody: decyzje Dyrektora AŚ w ... w sprawie umieszczenia osadzonych na czas określony w celach o powierzchni poniżej 3m 2 na osobę, zawiadomienia Sądu Okręgowego – Wydziału Penitencjarnego, k. 80-95). Decyzją z 6 grudnia 2009r. Dyrektor AŚ w ... umieścił powoda w celi mieszkalnej o powierzchni poniżej 3 m 2 na osobę na okres do 14 dni. Następnie po uprzednim uzyskaniu zgody Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w …, mocą decyzji z dnia 18 grudnia 2009r. przedłużył powodowi okres pobytu w celi nie spełniającej wymogu normy przestrzennej (dowody: decyzje AŚ w ... z 6 i 18.12.2009r., wniosek do Sędziego Penitencjarnego wraz z zarządzeniem w przedmiocie zgody z 17.12.2009r. k. 134-136) . Środki czystości i higieny osobistej wydawane są osadzonym zgodnie z procedurą wynikającą z art. 111 § 1 k.k.w. oraz rozporządzenia MS z 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Na początku miesiąca kalendarzowego każdy osadzony otrzymuje środki higieny osobistej za pisemnym pokwitowaniem odbioru. Dodatkowo w jednostce tej wprowadzono praktykę by cztery razy w tygodniu zaopatrywać osadzonych w środki dla utrzymania czystości w celi mieszkalnej. Według pozwanego, konstrukcja budynku wraz z jego otoczeniem architektonicznym oraz rozmieszczeniem pomieszczeń zapewnia odpowiednią cyrkulację powietrza, a poprzez to wentylację cel. Drewniane okna zamontowane we wszystkich celach umożliwiają całkowite przewietrzenie pomieszczeń mieszkalnych. Dzięki temu cele nie są zawilgocone, nie występuje w nich grzyb ani pleśń na ścianach. W związku ze skargą jednego z osadzonych w sprawie kontroli stanu technicznego obiektu, Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego przeprowadził postępowanie wyjaśniające i ustalił, że pomieszczenia mieszkalne aresztu nie posiadają własnych przewodów wentylacyjnych, ale wentylacja pomieszczeń zapewniona jest poprzez uchylne okna oraz kratki wentylacyjne (dowód – notatka służbowa z dnia 26 stycznia 2010r. k. 102-105) . Areszt Śledczy w ... poddawany jest regularnym wizytacjom prowadzonym przez Sędziego Penitencjarnego w ….. Podczas wizytacji prowadzonej w dniach 25- 26 listopada 2009r. stwierdzono, iż Areszt ten jest przeludniony, wobec czego brak jest możliwości zachowana normy 3 m 2 na jednego osadzonego. Nie stwierdzono wówczas naruszeń praw osób osadzonych ani nadużycia czy przekroczenia uprawnień służbowych przez funkcjonariuszy służby więziennej. W związku z faktem braku stwierdzenia w trakcie wizytacji nieprawidłowości w wykonywaniu kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania odstąpiono od formułowania 6 --- STRONA 7 --- jakichkolwiek zaleceń powizytacyjnych (dowód – protokół wizytacji AŚ w ... z dnia 9 grudnia 2009r. k. 97-101) . W dniu 26 sierpnia 2009r. Areszt Śledczy w ... został poddany kontroli Powiatowej Stacji Sanitarno – Epidemiologicznej Sanitarnego w ….. w związku ze skargą osadzonego. Wskazaną jednostkę poddano również kontroli w dniu 19 października 2009r. Cele kontrolowano pod względem sanitarno – technicznym. Na ścianach i sufitach kontrolowanych pomieszczeń nie stwierdzono śladów zawilgocenia. W pomieszczeniach mieszkalnych ani w pomieszczeniach kuchennych nie stwierdzono też obecności insektów i gryzoni. Stwierdzono dostateczną ilość urządzeń chłodniczych dla magazynowania żywności (dowody: protokoły kontroli sanitarnej z 26.08.2009r. i 19.10.2009r. k. 110-122) . Na terenie aresztu profilaktycznie przeprowadzane są cyklicznie średnio, co dwa miesiące przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną Zakład Usługowy Jarex zabiegi dezynsekcji i deratyzacji. Czynności te przeprowadzono w kwietniu, maju, czerwcu, sierpniu oraz grudniu 2009r. Zabiegi te wielokrotnie były sprawdzane przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną, która w protokołach pokontrolnych nie stwierdziła występowania insektów (dowody: protokoły dezynsekcyjne i deratyzacyjne k. 123-129, protokół kontroli sanitarnej z 28.08.2009r. k. 110-112) . W pozwanej jednostce penitencjarnej dokonano okresowej kontroli przewodów kominowych w dniu 2 października 2009r. przez wyspecjalizowany zakład kominiarski prowadzony przez M. M.. Wówczas stwierdzono, iż objęte kontrolą przewody kominowe oraz elementy urządzeń kominowych odpowiadają przepisom ustawy Prawo Budowlane (dowód – protokół z okresowej kontroli przewodów kominowych k. 107) . Ustalając powyższy stan faktyczny, Sąd jako okoliczności bezsporne uznał, że w Areszcie Śledczym w ... panuje przeludnienie, a w niektórych celach mieszkalnych sanitariaty są oddzielone od części mieszkalnej płócienną tkaniną i znajdują się w bliskiej odległości od łóżek i stołów do spożywania posiłków. Sąd zważył, co następuje: Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, w której są zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów o wolności, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art. 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007r. II CSK 269/07 LEX nr 315849). Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989r., I CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007r. V CSK 431/06 (LEX nr 255593) stwierdził, że zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania 7 --- STRONA 8 --- kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust.1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r. ratyfikowanej przez Polskę w 1993r. (Dz.U. z 1993r. Nr 61 poz.284 ze zmianami) stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nie naruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust.1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności, uznał za obowiązek państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga 8224/78, i z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga 21915/93). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, Trybunał uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m 2 , przypadającą na osadzonego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006r. (skarga nr 73786/01). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001r. (skarga nr 28524/95) stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W orzeczeniu z dnia 6 marca 2001r. (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą liczbą łóżek i brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. Należy, zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z oddzieloną w sposób niewystarczający toaletą i węzłem sanitarnym może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art. 24 § 1 k.c., które muszą być spełnione łącznie są: 8 --- STRONA 9 --- - istnienie dobra osobistego, - jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, - bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6 k.c. i art. 232 k.c.). Zdaniem Sądu powód w rozpatrywanej sprawie wykazał, że w okresie od 27 marca 2009r. do 7 czerwca 2009r. oraz w okresie od 6 lipca 2009r. do 1 grudnia 2009r. i w okresie od 7 grudnia 2009r. do 8 stycznia 2010r. pozwany naruszył jego dobra osobiste w postaci godności poprzez osadzenie go w przeludnionych celach. Przy czym w okresie od 2 kwietnia 2009r. do 4 czerwca 2009r. pozwany naruszył godność powoda poprzez umieszczenie w celi o niesprawnym systemie spłukiwania odchodów w muszli klozetowej, powodującym konieczność spłukiwania muszli za pomocą wody nalewanej z naczyń. Ponadto naruszone zostało dobro osobiste powoda w postaci prawa do intymności i prywatności przy korzystaniu z toalety, wobec braku wystarczającego oddzielenia węzła sanitarnego od części mieszkalnej, co w konsekwencji zmuszało do przebywania i spożywania posiłków w bezpośrednim sąsiedztwie z osobą korzystającą z toalety. W ocenie Sądu stworzenie takich warunków stanowi przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności i naruszenia prawa do prywatności i intymności. Takich warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary pozbawienia wolności, co wynika także z art. 110 § 2 k.k.w., w którym ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności do norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych i wskazał, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m 2 , cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny (...). Wobec zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wobec wyników kontroli dokonywanych w pozwanym Areszcie Śledczym, Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda, co do obecności insektów i gryzoni, stanu ścian i sufitów w celach mieszkalnych. Stan sanitarno – techniczny aresztu był poddawany licznym kontrolom, przeprowadzanym przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną oraz Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Protokoły kontroli nie stwierdziły żadnych nieprawidłowości. Zatem twierdzenia powoda, iż w celach panowały nieodpowiednie warunki higieniczne, gdyż były w nich insekty, na ścianach zagrzybienie są sprzeczne z dokumentacją. Przy czym stwierdzić należy, iż pojedyncze insekty, nawet, jeśli istotnie były w celach nie mogą świadczyć o naruszeniu dobra osobistego powoda poprzez poniżające traktowanie, skoro pozwany robił wszystko, aby zapewnić prawidłowy stan sanitarny cel, a przeprowadzone kontrole wykazywały, iż stan sanitarny cel był właściwy. Sąd nie podzielił także twierdzeń powoda, że w celach brak jest właściwej wentylacji i dopływu świeżego powietrza. Pozwany udowodnił, że w tym zakresie warunki panujące w areszcie śledczym odpowiadały obowiązującym normom, których nie można przecież oceniać w oderwaniu od przeciętnych warunków życia polskiego społeczeństwa, w szczególności warunków panujących w szpitalach, domach pomocy społecznej, internatach czy domach akademickich. W czasie upału 9 --- STRONA 10 --- każdy obywatel musi znosić niedogodności z nim związane. Skoro, więc ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że okna w celach były uchylane, a dodatkowo raz dziennie podczas spacerów wietrzono cele, to w żadnym razie nie można podzielić poglądu powoda, że w tym zakresie warunki panujące w celi w tym zakresie naruszały jego dobra osobiste. Należy stwierdzić, że powód został osadzony w celi zgodnie z regułami określonymi przepisami kodeksu karnego wykonawczego, tj. art. 82 § 2 k.k.w. oraz art. 110 § 4 k.k.w., zaś jego zarzuty, że został zakwaterowany z osobami palącymi są nieuzasadnione, wobec jego deklaracji, że sam jest osobą palącą wyroby tytoniowe. Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Ciężar dowodu, że warunki, w których był osadzony odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych spoczywał, więc na stronie pozwanej (art. 6 k.c. w związku z art. 24 k.c.). Według pozwanego, jego działanie w postaci osadzenia powoda w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , było zgodne z prawem albowiem decyzja dyrektora Aresztu Śledczego w ... o umieszczeniu powoda w takich warunkach miała swoje umocowanie w treści art. 248 k.k.w. oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459), a dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. sygn. SK 25/07, gdyż stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art. 248 § 1 k.k.w. nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego. Odnosząc się do powyższego należy stwierdzić, iż kwestia przetrzymywania powoda w przeludnionych celach w okresach, gdy przepis art. 248 § 1 k.k.w. obowiązywał jest bardziej złożona. Złożoność problemu polega na tym, że przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie zawierają żadnych regulacji normatywnych dotyczących minimalnej powierzchni zakwaterowania przypadającej na jedną osobę pozbawioną wolności lub tymczasowo aresztowaną. Art.3 Konwencji stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał szereg orzeczeń odnoszących się do rozumienia tej normy. Można rozważać czy przebywanie powoda przez określony okres czasu w przeludnionych celach wypełnia dyspozycje przepisu art.3 Konwencji, które to uregulowanie zgodnie z art. 91 ust.2 Konstytucji RP ma pierwszeństwo przed ustawą na stosowanie, której powołuje się pozwany. Słusznie, bowiem podnosi on, że stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art. 248 § 1 k.k.w. nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego, gdyż określenie późniejszej daty utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie może być tłumaczone inaczej, niż jego pozostawienie przez czas oznaczony w porządku prawnym i utrzymanie w mocy niekonstytucyjnej normy prawnej (por. orzecz. SN z dnia 3 lipca 2003r. sygn. akt III CZP 45/03 – OSNC 2004/9/136 i z dnia 23 czerwca 2005r. sygn. akt III CZP 35/05 – OSNC 2006/5/81). Z powyższego wynika, że w okresie odbywania przez powoda części kary w Areszcie Śledczym w ..., tj. od 18 marca 2009r. do 5 grudnia 2009r. obowiązywał 10 --- STRONA 11 --- zarówno art. 3 Konwencji zakazujący torturom oraz nieludzkiego albo poniżającego traktowania oraz przepis art. 248 § 1 k.k.w. pozwalający na umieszczanie osadzonych w celach, w których przypada mniej niż 3m² na jednego osadzonego. Zdaniem Sądu dla rozstrzygnięcia sprawy nie zachodziła konieczność ustalenia wzajemnych korelacji między tymi przepisami. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. jako przepis o charakterze szczególnym w stosunku do uregulowania zawartego w art. 110 k.k.w. nie może być wykładany w sposób rozszerzający. Z art. 248 § 1 k.k.w. wynika, że umieszczenie osadzonego w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m² może mieć miejsce w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: • musi mieć miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, • umieszczenie osadzonych w celach nie spełniających wymogu wynikającego z art.110kkw może nastąpić na czas określony, • o takim umieszczeniu należy niezwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W ocenie Sądu pozwany wykazał spełnienie jedynie pierwszej z powyższych przesłanek. Z dokumentów zawartych w aktach sprawy jak i z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. sygn. akt SK 25/07 wynika, że w dacie kiedy powód przebywał w Areszcie Śledczym w ... w zakładach karnych oraz aresztach śledczych panowało permanentne przeludnienie. Brak było miejsc do odbywania kary pozbawienia wolności i przetrzymywania tymczasowo aresztowanych, zaś 40 tysięcy skazanych oczekiwało na odbycie kary pozbawienia wolności. Można, więc uznać, że miał miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, o jakim mowa w art. 248 § 1 k.k.w. Kolejne dwie przesłanki zagęszczenia osadzonych nie zostały jednak spełnione. Wspomniany przepis wymaga, bowiem aby umieszczenie osadzonych w warunkach przeludnienia w celi nastąpiło na czas określony i aby niezwłocznie został o tym powiadomiony sędzia penitencjarny. Pozwany nie wypełnił tego obowiązku. W okresie od 5 marca 2009r. do 5 października 2009r., mimo permanentnego przeludnienia pozwany ograniczał się jedynie do przesyłania co miesiąc sędziemu penitencjarnemu zbiorczych informacji o tym, w których celach (a dotyczyło to większości cel) nie jest spełniony normatyw wynikający z art.110 k.k.w., nie informując sędziego, na jaki okres umieszcza powoda w przeludnionej celi. Natomiast od 5 marca 2009r. do 5 października 2009r. pozwany przesyłał sędziemu penitencjarnemu co miesiąc informację o podjęciu decyzji w trybie art. 248 § 1 k.k.w., w sprawie umieszczenia osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Choć zarządzenia te były wydawane na czas określony, tj. na okres jednego miesiąca, w istocie powód osadzony był w warunkach przeludnienia na czas nieokreślony. Stwierdzenia tego nie podważa okoliczność, że w oparciu o dane ewidencyjne można ustalić, jaką ilość dni powód był zakwaterowany w celach, w których do dyspozycji osadzonych było mniej niż 3m² na osobę. Pozwany jednak nawet takiego wykazu nie przedstawił. Z dniem 6 grudnia 2009r. utracił moc art. 248 § 1 k.k.w., będący podstawą wydawania przez dyrektora jednostki penitencjarnej decyzji, co do umieszczenia osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi przypadająca na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Jak wynikało z materiału dowodowego stanowiącego podstawę ustaleń faktycznych Dyrektor Aresztu Śledczego w ... wydał w 6 grudnia 2009r. decyzję w sprawie umieszczenia powoda na czas do 14 dni w celi nie spełniającej wymogu normy przestrzennej 3m 2 na osadzonego, a następnie po uzyskaniu zgody Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w ….. decyzją z dnia 11 --- STRONA 12 --- 18 grudnia 2009r. przedłużył jego pobyt w tego typu celi, realizując w ten sposób dyspozycję art. 110 § 2b pkt 1 i 2 k.k.w. w brzmieniu obecnie obowiązującym. Jednakże wyżej podniesione okoliczności wskazywały na to że, przetrzymywanie powoda odbywało się na zasadach i w warunkach, które stanowiły bezprawne naruszenie jego dóbr osobistych w postaci godności ludzkiej. Skutkiem przeludnienia było usytuowanie stołu służącego m.in. do spożywania posiłków naprzeciw kącika sanitarnego, oddzielonego od części mieszkalnej płócienną zasłoną, co powodowało dodatkową uciążliwość i dyskomfort i naruszało prawo do intymności. Oceny tej nie zmienia podnoszona przez pozwanego okoliczność, iż powód korzystał z takich samych warunków socjalno – bytowych jak pozostali osadzeni i nie był w żaden sposób dyskryminowany czy poniżany. Za bezprawne, bo sprzeczne z art.110 § 2 k.k.w. należy zatem także uznać działanie pozwanego polegające na osadzeniu powoda w celach, w których nie było odpowiednich warunków sanitarnych (niesprawna spłuczka w toalecie, brak właściwego oddzielenia toalety i węzła sanitarnego od reszty pomieszczenia przeznaczonej do spania, odpoczynku i spożywania posiłków). Zdaniem Sądu, powyższe spowodowało, że cierpienie i upokorzenie powoda przekroczyło nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, a zatem stanowiło też naruszenie przepisu art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (np. orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29 kwietnia 2003r. nr 38812/97 i z tej samej daty nr 50390/99). A wszystko to uzasadnia odpowiedzialność pozwanego przewidzianą w przepisie art. 24 k.c. (por. wyrok SN z dnia 2 października 2007r. syg. akt II CSK 269/07). Zgodnie z treścią art. 448 k.c., w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (...). Na podstawie powyższej normy powód domagał się kwoty 100.000zł. Przyznanie poszkodowanemu pieniężnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę zależy od oceny i uznania sądu, opartego na wszystkich okolicznościach konkretnej sprawy. Oczywiście w tej kwestii nie może być dowolności w działaniu Sądu, bowiem o rozstrzygnięciu decydują zawsze wyniki przeprowadzonego postępowania. Kodeks cywilny (art. 448 k.c.) nie wskazuje żadnych kryteriów, którymi należy się kierować przy określeniu wysokości zadośćuczynienia, jednakże judykatura w tym przedmiocie została wypracowana i przyjmuje ona, że zadośćuczynienie ma przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość. Z drugiej strony wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być „odpowiednia” to znaczy utrzymana w odpowiednich granicach. Wysokość sumy pieniężnej, stanowiącej zadośćuczynienie za krzywdę, powinna być ustalona po uwzględnieniu wszelkich zachodzących okoliczności, zwłaszcza mających wpływ na rozmiar doznanej krzywdy. Określenie wysokości zadośćuczynienia powinno być, więc dokonane z uwzględnieniem wszystkich zachodzących okoliczności danego przypadku. Choć wielkość doznanej przez poszkodowanego krzywdy jest niewymierna i nie ma możliwości określenia w sposób dokładnie odpowiadający rzeczywistości zadośćuczynienia, to jednak jego wysokość nie może stanowić sumy symbolicznej, lecz musi przedstawiać wartość odczuwalną ekonomicznie, musi też odpowiadać aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. 12 --- STRONA 13 --- Biorąc pod uwagę powyższe wskazówki, rozmiar i intensywność doznanej przez powoda krzywdy, zakres i stopień negatywnych dla niego konsekwencji wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, oraz to, że powód w Areszcie Śledczym w ... przebywa łącznie ponad półtorej roku, w tym z reguły w celach nie spełniających warunków 3m² na jednego osadzonego Sąd uznał, iż zadośćuczynienie pieniężne w kwocie 100.000zł za krzywdy doznane przez cały okres pobytu w areszcie jest zdecydowanie wygórowane i dlatego powództwo ponad kwotę 2.500 zł oddalił. Sąd zasądził od pozwanego taką kwotę, gdyż nie może być ona symboliczna, musi mieć kompensacyjny charakter oraz spełniać funkcję represyjną wobec sprawcy naruszenia. Jej wysokość musi mieć charakter indywidualny, niedopuszczalne jest stosowanie jakiś przeciętnych kwot czy taryf. Zdaniem Sądu zasądzona kwota utrzymuje się w rozsądnych granicach, gdyż jest adekwatna do rozmiaru i intensywności krzywdy doznanej przez powoda, odpowiada aktualnym warunkom oraz przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia przepis art. 100 k.p.c. i art. 102 k.p.c. Powód utrzymał się ze swym roszczeniem w 2,5%, co zgodnie z zasadą stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu (art. 100 k.p.c.) uzasadniałoby zasądzenie na rzecz pozwanego – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (której udział w procesie był obowiązkowy, bowiem sprawę rozpoznawał Sąd Okręgowy w I instancji) kosztów procesu w kwocie 3.510 zł. Jednak z uwagi na sytuację majątkową powoda, która legła także u podstaw zwolnienia go od kosztów sądowych, zasadnym było zastosowanie art. 102 k.p.c. Sąd uznał, iż powód obowiązany jest zwrócić pozwanemu tylko część kosztów, a to kwotę 500 zł i odstąpił od obciążania powoda kosztami sądowymi z zasądzonego roszczenia. Na mocy art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze oraz § 2 ust 3 i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono o wynagrodzeniu adwokata powoda, uwzględniając jednocześnie podatek od towarów i usług. 13