Wyrok IC 677/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 lutego 2010r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 677/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 lutego 2010r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bochyńska - Jarczyk Protokolant: Gabriela Wolny po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2010r. w Katowicach sprawy z powództwa A. M. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3.000zł (trzy tysiące złotych); 2. w części, a to ponad kwotę 120.000zł (sto dwadzieścia tysięcy złotych) postępowanie umarza; 3. w pozostałej części powództwo oddala; 4. nie obciąża powoda kosztami procesu; 5. odstępuje od obciążenia powoda kosztami sądowymi z zasądzonego roszczenia. 1 --- STRONA 2 --- Syg. akt I C 677/09 U z a s a d n i e n i e Powód A. M. pozwem z dnia 17 sierpnia 2009r. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego zadośćuczynienia w kwocie 150.000zł za odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach poniżających ludzką godność. W uzasadnieniu swego żądania powód podał, że jego roszczenia dotyczą przebywania w Areszcie Śledczym w okresach: • od 4 lutego 2004r. do 1 lutego 2005r.; • od 1 marca 2005r. do 27 lutego 2007r.; • od 28 czerwca 2007r. do 13 października 2008r. W jednostce tej był pozbawiony podstawowego prawa przewidzianego w art.110kkw, zaś art.67§3kkw gwarantuje mu poszanowanie jego praw, co jest całkowicie sprzeczne z rzeczywistością. Został osadzonych w celach nr 79, 76, 57, 56, które były dla dwóch lub czterech osadzonych, a przebywało w nich czterech, pięciu lub sześciu osadzonych. Na każdego przypadało 1,5m² to jest połowa mniej niż powinno. Cele były brudne, zarobaczone, a ich ściany pokrywał grzyb. W innych celach, w których przebywał, metrażu także nie było. Ich ściany były zagrzybione, wilgotne, brudne z odpadającym tynkiem. Panowało w nich straszne zarobaczenie (karaluchy). Brak jakiejkolwiek wentylacji, czy choćby kratki wentylacyjnej. Kąciki sanitarne nie były zabudowane, a muszla klozetowa znajdowała się niemal przy stole, na którym spożywano posiłki. Gdy ktoś z osadzonych załatwiał potrzeby fizjologiczne w celi unosił się fetor. Były to warunki uwłaczające ludzkiej godności. W areszcie powód wielokrotnie chorował, a było to spowodowane warunkami, w jakich przebywał: grzyb, wilgoć, brak wentylacji, po prostu skupisko bakterii. Wielokrotnie też zgłaszał wychowawcy i innym funkcjonariuszom służby więziennej prośby o przeniesienie do większej celi, lecz bez skutku i jakiejkolwiek odpowiedzi. W takiej celi był zmuszony przebywać przez 24 godziny na dobę, gdyż poza spacerem nie było żadnych zajęć kulturalno – oświatowych. Raz w tygodniu była jedna godzina świetlicy, ale w niej nie było nic oprócz jednego, dziurawego materaca. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że przebywanie w zatłoczonych celach, z nieodpowiednią wentylacją i otwartą toaletą powoduje wzrost poczucia przygnębienia oraz niższości i może być oceniane jako poniżające, upokarzające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Odbywanie, więc kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach z nieodpowiednią wentylacją i nieodpowiednim węzłem sanitarnym oraz plagą insektów stanowi przejaw poniżającego traktowania osób odbywających karę pozbawienia wolności w zakładach karnych. Na gruncie prawa polskiego można uzasadnić żądanie zadośćuczynienia na podstawie art.24kc w zw. z art.448kc jako naruszające dobra osobiste skazanego w postaci godności i prawa do intymności. Pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w odpowiedzi na pozew z dnia 11 grudnia 2009r. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej (k.- 56 - 71). 2 --- STRONA 3 --- W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany podniósł, że powództwo jest nieuzasadnione i nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż powód nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na zaistnienie naruszenia jego dóbr osobistych i nie wykazał żadnej z przesłanek warunkujących przyznanie zadośćuczynienia. Z lektury pozwu nie sposób nawet dojść, na czym miałyby polegać ujemne przeżycia powoda związane z naruszeniem bliżej nieokreślonego dobra osobistego. Przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w art.448kc jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy krzywdy (naruszenia dobra osobistego). W ocenie pozwanego nie jest możliwe przypisanie jego działaniom znamion bezprawności. Gdyby nawet przyjąć, że działanie Skarbu Państwa prowadziłoby do odpowiedzialności przewidzianej w art.448kc, to nie oznacza, iż po stronie powoda powstałaby krzywda tego rodzaju, ze nakazywałaby zasądzenie zadośćuczynienia. Uwzględnienie żądania zadośćuczynienia ma, bowiem charakter fakultatywny, a więc żądanie takie nie musi być uwzględnione przez Sąd, mimo spełnienia przesłanek ustawowych. Z uwagi na utrzymującą się dużą liczbę osadzonych, przekraczającą w skali kraju ogólną liczbę miejsc w zakładach karnych i aresztach śledczych podejmowane były przez dyrektora Aresztu Śledczego w uzasadnionych przypadkach zgodnie z art.248kkw decyzje o umieszczeniu osadzonych w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m². Działanie takie nie nosi w żadnych przypadku znamion bezprawności, gdyż mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. O fakcie przeludnienia na bieżąco informowany był Wydział Penitencjarny Sądu Okręgowego. Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu nie wskazał konkretnej normy powierzchni, której przekroczenie oznaczałoby automatycznie naruszenie art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Przeciwnie, z jego orzecznictwa wynika, że powierzchnia celi przysługująca osadzonemu nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką do oceny, czy doszło do naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji. Przy ustalaniu, czy warunki pobytu w zakładzie przekraczają zakres dolegliwości uzasadniających stwierdzenie, że nastąpiło naruszenie art.3 Konwencji, Trybunał posługuje się kryterium tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków. Polega ono na kompleksowej ocenie wszelkich aspektów warunków oraz rygorów pobytu. Zastosowanie tego kryterium ma to znaczenie, że braki i nieprawidłowości dotyczące jednej okoliczności, jeżeli są „zrekompensowane” pewnymi udogodnieniami w zakresie innych, nie muszą powodować oceny negatywnej i stwierdzenia naruszenia praw człowieka. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. syg. SK 25/07. Nie może on być podstawą roszczeń odszkodowawczych, gdyż działa tylko na przyszłość. Uznanie odpowiedzialności odszkodowawczej w przypadku utrzymania mocy obowiązującej aktu normatywnego w pewnym zakresie jego obowiązywania, przede wszystkim przed wejściem w życie wyroku Trybunału prowadziłoby, bowiem do niedopuszczalnej dysfunkcji systemowej. Cele mieszkalne Aresztu Śledczego wyposażone są w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. We wszystkich celach zapewniona jest właściwa wentylacja, temperatura oraz oświetlenie. Każdy osadzony posiada do dyspozycji łóżko, materac i odpowiednią pościel. Każdy posiłek przed wydaniem do spożycia jest sprawdzany 3 --- STRONA 4 --- przez przedstawiciela służby zdrowia pod względem jakościowym oraz organoleptycznym. Podczas prowadzonych na terenie jednostki kursów organizowanych w ramach POKL wykonuje się generalne remonty cel mieszkalnych. Wykonuje się trwałe zabudowy kącików sanitarnych, podłogi zostają wyłożone płytkami ceramicznymi, udrażnia się wentylację, wymieniane zostają urządzenia sanitarne. Konstrukcja budynku jak i jego otoczenie architektoniczne oraz rozmieszczenie pomieszczeń zapewnia odpowiednią cyrkulację powietrza, a poprzez to wentylację cel. Drewniane okna zamontowane we wszystkich celach umożliwiają całkowite przewietrzenie pomieszczeń mieszkalnych. Prowadzone są prace modernizacyjne ciągów wentylacyjnych, montowane są nowe kratki wentylacyjne, w szczególnych wypadkach wykonywane są „przebitki” kanałów na korytarz. Dzięki temu cele nie są zawilgocone, nie występuje grzyb ani pleśń na ścianach. W okresie upałów osadzeni za zgodą dyrektora mogą posiadać również wentylatory elektryczne. Okna cel mieszkalnych zasłonięte są „blendami”, które stanowią typowe zabezpieczenia w tego typu obiektach. Zabudowane w odległości 25 – 30cm od okien i nie zabudowane po bokach nie ograniczają przepływu powietrza w sposób mogący wpływać na wentylację pomieszczeń. W celu zachowania odpowiednich standardów odbywania kary pozbawienia wolności na terenie aresztu profilaktycznie przeprowadzane są przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną, cyklicznie, średnio co dwa miesiące dezynsekcje i deratyzacje. Zabiegi te wielokrotnie były sprawdzane przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną, która w protokołach pokontrolnych nie stwierdziła jakichkolwiek nieprawidłowości. Wymienione kontrole są pozytywne dla pozwanego. W poszczególnych celach mieszkalnych, kąciki sanitarne wyodrębnione są od części mieszkalnej cel za pomocą parawanów wykonanych z materiałów płóciennych, bądź konstrukcjami wykonanymi z płyty OSB. Takie konstrukcje zapewniają osadzonym poczucie intymności i w żadnym wypadku nie naruszają ich godności osobistej. Każdy osadzony przebywający w Areszcie Śledczym ma dostęp do szerokiego grona lekarzy różnych specjalizacji. Jeżeli zachodzi potrzeba specjalistycznej konsultacji pacjent ma ustalony termin w zewnętrznej placówce zdrowia. Osadzony w trakcie pobytu w placówce miał możliwość regularnego korzystania jeden raz w tygodniu z łaźni, spacerów oraz zajęć kulturalno – oświatowych. Świetlica aresztu jest wyposażona w sprzęt do ćwiczeń siłowych oraz rekreacyjnych. Odbywają się w niej emisje filmów, spotkania z osobami zaproszonymi z zewnątrz, realizowane są gry świetlicowe. Powód w celi mógł korzystać z telewizora, radia i prasy. Mógł uczestniczyć w widzeniach. Miał prawo do korespondencji. Osadzeni w areszcie mieli i mają możliwość udziału w Kursach Aktywizacji Zawodowej oraz w projekcie współfinansowanym przez Unię Europejską w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Wobec powyższego oczywiste jest, że działaniom organów postępowania wykonawczego podejmowanym w stosunku do powoda nie towarzyszył zamiar poniżenia godności powoda, a przyznanie mu jakiegokolwiek zadośćuczynienia naruszałoby elementarne zasady współżycia społecznego określone w art.5kc oraz elementarne poczucie sprawiedliwości społecznej. Niezależnie od powyższego pozwany podniósł zarzut przedawnienia ewentualnych roszczeń powoda powołując się na przepis art.442§1 zd.1kc w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 sierpnia 2007r. Skoro, bowiem pozew został wniesiony w sierpniu 2009r., to roszczenia wynikające ze zdarzeń, z którymi powód wiąże powstanie szkody, a które miały miejsce przed sierpniem 2006r. uległy przedawnieniu. 4 --- STRONA 5 --- Powód na rozprawie w dniu 28 stycznia 2010r. sprecyzował swe żądanie i wniósł o zasądzenie tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności kwoty 120.000zł , a nie jak napisał w pozwie kwoty 150.000zł (k.- 181 i 182 verte). Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód A. M. liczy obecnie 40 lata i przebywa w Areszcie Śledczym jako osoba skazana za popełnienie czynu z art.280kk. W Areszcie Śledczym przebywał trzykrotnie to jest: • od 4 lutego 2004r. do 1 lutego 2005r.; • od 1 marca 2005r. do 27 lutego 2007r.; • od 28 czerwca 2007r. do 13 października 2008r. (zeznania powoda k.- 182). Areszt Śledczy jest jednostką, której pojemność została ustalona w 2004r. i 2005r. na 397, a w 2006r. i 2007r. na 399 miejsc zakwaterowania. Jej głównym problemem jest przeludnienie i związane z tym przekroczenie normy 3m² na jednego osadzonego. Przykładowo na dzień 30 listopada 2004r. jej stan ewidencyjny wynosił 508 osadzonych (pojemność jednostki przekroczona o 28%), na dzień 16 listopada 2005r. wynosił 553 osadzonych (pojemność jednostki przekroczona o 39,1%), na dzień 24 listopada 2006r. wynosił 571 osadzonych (pojemność jednostki przekroczona o 172 osoby), a na dzień 16 listopada 2007r. wynosił 478 (pojemność jednostki przekroczona o 79 osoby) (k.- 105, 109, 113 i 120). W okresie objętym żądaniem pozwu powód przebywał w celach nr nr 79, 76, 57, 56 oraz innych, których numerów nie pamięta. Wszystkie cele, w których był osadzony nie spełniały normy 3m² powierzchni na jednego osadzonego. We wszystkich tych celach, kąciki sanitarne od części mieszkalnej były odgrodzone wyłącznie płócienną zasłoną, która jego zdaniem w ogóle nie gwarantuje intymności. Raz tylko przez okres 2 – 3 miesięcy powód przebywał w celi, w której kącik sanitarny odgrodzony był płytami OSB. W większości cel, nawet w tych świeżo pomalowanych był grzyb na ścianach. W żadnej z nich nie było kratek wentylacyjnych. W czasie upałów było w nich bardzo gorąco. Otwieranie okna przy zamkniętych drzwiach nie pomagało, bo nie było żadnego przewiewu. We wszystkich celach były karaluchy i to mimo tego, że od czasu do czasu spryskiwano je w celu ich wytępienia. Przeludnienie powodowało, że w celach nie można było się swobodnie poruszać, a stół do spożywania posiłków znajdował się naprzeciwko kącika sanitarnego to jest w odległości maksymalnie 1m od niego (zeznania powoda k.- 182 - 183). W okresie od 29 listopada 2005r. do 1 sierpnia 2008r. Dyrektor Aresztu Śledczego, co miesiąc zgodnie z art.248§1kkw przesyłał Wydziałowi Penitencjarnemu Sądu Okręgowego wykaz cel mieszkalnych, w których umieszczono osadzonych w warunkach, w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m². Wykaz ten obejmował między innymi cele, w których przebywał powód (k.- 72 - 103). We wszystkich celach aresztu znajdują się kąciki sanitarne zaopatrzone w umywalkę z bieżącą zimną wodą i ubikację, które wyodrębnione są od części mieszkalnej za pomocą parawanów wykonanych z materiałów płóciennych, bądź konstrukcjami wykonanymi z płyt OSB. Zdaniem pozwanego, oba te rozwiązania zapewniają osadzonym poczucie intymności i w żadnym wypadku nie narusza to ich godności osobistej (k.- 127). 5 --- STRONA 6 --- Według pozwanego, konstrukcja budynku wraz z jego otoczeniem architektonicznym oraz rozmieszczeniem pomieszczeń zapewnia odpowiednią cyrkulację powietrza, a poprzez to wentylację cel. Drewniane okna zamontowane we wszystkich celach umożliwiają całkowite przewietrzenie pomieszczeń mieszkalnych. Dzięki temu cele nie są zawilgocone, nie występuje w nich grzyb ani pleśń na ścianach. W związku ze skargą osadzonego w sprawie kontroli stanu technicznego obiektu, Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego przeprowadził postępowanie wyjaśniające i ustalił, że pomieszczenia mieszkalne aresztu nie posiadają własnych przewodów wentylacyjnych, ale wentylacja pomieszczeń zapewniona jest poprzez uchylne okna oraz kratki wentylacyjne (k.- 126). Okresowa wizytacja Aresztu Śledczego przeprowadzona przez sędziego wizytatora do spraw penitencjarnych Sądu Okręgowego miała miejsce w dniach 29 – 30 listopada 2004r., 14 – 16 listopada 2005r., 22 – 24 listopada 2006r. oraz w dniach 14 – 16 listopada 2007r. Z protokołów z tych wizytacji wynika, że pomimo problemów z przeludnieniem, jednostka funkcjonuje prawidłowo, zaś pozytywne wyniki wizytacji zwalniają od wydania zaleceń powizytacyjnych (k.- 104 - 124). Areszt Śledczy był poddawany kontrolom sprawdzającym i interwencyjnym przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Katowicach. Z protokołów kontroli kompleksowych przeprowadzonych w październiku 2005r., w grudniu 2006r. i w maju 2007r. wynika, że w żadnym przypadku nie stwierdzono uchybień i nieprawidłowości. Z protokołów kontroli przeprowadzonych w lutym i wrześniu 2008r. w związku z interwencjami osadzonych, a dotyczących nieprawidłowych warunków bytowych panujących w celach również wynika, że nieprawidłowości nie stwierdzono (k.- 128 – 143). Na terenie aresztu profilaktycznie przeprowadzane są cyklicznie średnio, co dwa miesiące przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną dezynsekcje i deratyzacje. Zabiegi te wielokrotnie były sprawdzane przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną, która w protokołach pokontrolnych nie stwierdziła występowania insektów (k.- 127 i 144 – 175). Ustalając powyższy stan faktyczny, Sąd jako okoliczności bezsporne uznał, że w Areszcie Śledczym panuje przeludnienie, a w celach mieszkalnych sanitariaty znajdują się w bliskiej odległości od łóżek i stołów do spożywania posiłków. W świetle treści protokołu kontroli sanitarnej – interwencyjnej z dnia 5 lutego 2008r. oraz notatki służbowej Kierownika Działu Kwatermistrzowskiego kpt. W. C. z dnia 12 listopada 2009r., Sąd dał wiarę zeznaniom powoda, że w celach, w których przebywał kąciki sanitarne od części mieszkalnej oddzielone były zasłoną z tkaniny, a ta, co wynika z doświadczenia życiowego, nie gwarantuje intymności przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych, skoro sanitariaty znajdują się w niewielkiej odległości od łóżek i stołu, na którym spożywa się posiłki. Sąd zważył, co następuje: Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, w której są zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów o wolności, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art. 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego 6 --- STRONA 7 --- godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007r. II CSK 269/07 LEX nr 315849). Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989r., I CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007r. V CSK 431/06 (LEX nr 255593) stwierdził, że zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust.1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r. ratyfikowanej przez Polskę w 1993r. (Dz.U. z 1993r. Nr 61 poz.284 ze zmianami) stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nie naruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust.1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności, uznał za obowiązek państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga 8224/78, i z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga 21915/93). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, Trybunał uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m 2 , przypadającą na osadzonego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006r. (skarga nr 73786/01). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001r. (skarga nr 28524/95) stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W orzeczeniu z dnia 6 marca 2001r. (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą liczbą łóżek i brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. 7 --- STRONA 8 --- Należy, zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nie oddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24kc w związku z art. 448kc jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art. 24§1kc, które muszą być spełnione łącznie są: - istnienie dobra osobistego, - jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, - bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy, oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Zdaniem Sądu powód w rozpatrywanej sprawie wykazał, że w okresach objętych pozwem, pozwany naruszył jego dobra osobiste w postaci godności i prawa do intymności poprzez osadzenie go w przeludnionych celach, nie zapewniających prywatności przy korzystaniu z toalety, zmuszających do przebywania i spożywania posiłków w tym samym pomieszczeniu z osobą załatwiającą potrzeby fizjologiczne, gdyż stanowiło to przejaw poniżającego traktowania. Takich, bowiem warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary pozbawienia wolności, co wynika także z art. 110§2 k.k.w., w którym ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności do norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych i wskazał, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m 2 , cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny (...). Wobec treści wniosków zawartych w protokołach z wizytacji i kontroli dokonywanych w pozwanym areszcie, Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda, że przeprowadzane w nim zabiegi dezynsekcji nie są skuteczne. Stan sanitarny aresztu był sprawdzany przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego, który w protokołach nie stwierdził nieprawidłowości. Również okresowe kontrole sędziego penitencjarnego nie stwierdzały uchybień. Twierdzenia, więc powoda, iż w celach panowały nieodpowiednie warunki higieniczne, gdyż były w nich karaluchy są sprzeczne z dokumentacją. Pojedyncze karaluchy, nawet, jeśli istotnie były w celach nie mogą świadczyć o naruszeniu dobra osobistego powoda poprzez poniżające traktowanie, skoro pozwany robił wszystko, aby zapewnić prawidłowy stan sanitarny cel, a przeprowadzone kontrole wykazywały, iż stan sanitarny cel był właściwy. Sąd nie podzielił także twierdzeń powoda, że w celach brak jest właściwej wentylacji i dopływu świeżego powietrza. Pozwany udowodnił, że w tym zakresie warunki panujące w areszcie śledczym odpowiadały obowiązującym normom, których nie można przecież oceniać w oderwaniu od przeciętnych warunków życia polskiego społeczeństwa, w szczególności warunków panujących w szpitalach, domach pomocy społecznej, internatach czy domach akademickich. W czasie upału każdy obywatel musi znosić niedogodności z nim związane. Skoro, więc ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że okna w celach były uchylane, a dodatkowo raz dziennie podczas spacerów wietrzono cele, to w żadnym razie nie 8 --- STRONA 9 --- można podzielić poglądu powoda, że w tym zakresie warunki panujące w celi w tym zakresie naruszały jego dobra osobiste. Powód nie wykazał również, że przebywając w Areszcie Śledczym wielokrotnie chorował i, że było to spowodowane nieprawidłowymi warunkami bytowymi jego osadzenia (art.6kc). Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24kc przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Ciężar dowodu, że warunki, w których był osadzony odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych spoczywał, więc na stronie pozwanej (art. 6kc w związku z art. 24kc). Według pozwanego, jego działanie w postaci osadzenia powoda w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , było zgodne z prawem albowiem decyzja dyrektora Aresztu Śledczego o umieszczeniu powoda w takich warunkach miała swoje umocowanie w treści art.248kkw oraz §2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459), a dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. syg. SK 25/07, gdyż stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art.248§1kkw nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego. Odnosząc się do powyższego należy stwierdzić, iż kwestia przetrzymywania powoda w przeludnionych celach w okresach, gdy przepis art.248§1kkw obowiązywał jest bardziej złożona. Złożoność problemu polega na tym, że przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie zawierają żadnych regulacji normatywnych dotyczących minimalnej powierzchni zakwaterowania przypadającej na jedną osobę pozbawioną wolności lub tymczasowo aresztowaną. Art.3 Konwencji stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał szereg orzeczeń odnoszących się do rozumienia tej normy. Można rozważać czy przebywanie powoda przez określony okres czasu w przeludnionych celach wypełnia dyspozycje przepisu art.3 Konwencji, które to uregulowanie zgodnie z art.91 ust.2 Konstytucji RP ma pierwszeństwo przed ustawą na stosowanie, które powołuje się pozwany. Słusznie, bowiem podnosi on, że stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art.248§1kkw nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego, gdyż określenie późniejszej daty utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie może być tłumaczone inaczej, niż jego pozostawienie przez czas oznaczony w porządku prawnym i utrzymanie w mocy niekonstytucyjnej normy prawnej (por. orzecz. SN z dnia 3 lipca 2003r. syg. akt III CZP 45/03 – OSNC 2004/9/136 i z dnia 23 czerwca 2005r. syg. akt III CZP 35/05 – OSNC 2006/5/81). Z powyższego wynika, że w dacie przebywania powoda w Areszcie Śledczym w Mysłowicach obowiązywał zarówno art.3 Konwencji zakazujący torturom oraz nieludzkiego albo poniżającego traktowania oraz przepis art.248§1kkw pozwalający na umieszczanie osadzonych w celach, w których przypada mniej niż 3m² na jednego osadzonego. Zdaniem Sądu dla rozstrzygnięcia sprawy nie zachodziła konieczność ustalenia wzajemnych korelacji między tymi przepisami. Przepis 9 --- STRONA 10 --- art.248§1kkw jako przepis o charakterze szczególnym w stosunku do uregulowania zawartego w art.110kkw nie może być wykładany w sposób rozszerzający. Z art. 248§1kkw wynika, że umieszczenie osadzonego w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m² może mieć miejsce w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: • musi mieć miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, • umieszczenie osadzonych w celach nie spełniających wymogu wynikającego z art.110kkw może nastąpić na czas określony, • o takim umieszczeniu należy niezwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W ocenie Sądu pozwany wykazał spełnienie jedynie pierwszej z powyższych przesłanek. Z dokumentów zawartych w aktach sprawy jak i z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. syg. akt SK 25/07 wynika, że w dacie kiedy powód przebywał w Areszcie Śledczym w zakładach karnych oraz aresztach śledczych panowało permanentne przeludnienie. Brak było miejsc do odbywania kary pozbawienia wolności i przetrzymywania tymczasowo aresztowanych. 40 tysięcy skazanych oczekiwało na odbycie kary pozbawienia wolności. Można, więc uznać, że miał miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, o jakim mowa w art. 248§1kkw. Kolejne dwie przesłanki zagęszczenia osadzonych nie zostały jednak spełnione. Wspomniany przepis wymaga, bowiem aby umieszczenie osadzonych w warunkach przeludnienia w celi nastąpiło na czas określony i aby niezwłocznie został o tym powiadomiony sędzia penitencjarny. Pozwany nie wypełnił tego obowiązku. Mimo permanentnego przeludnienia nie informował sędziego, na jaki okres umieszcza powoda w przeludnionej celi. Ograniczył się do przesłania sędziemu penitencjarnemu zbiorczych informacji o tym, w których celach (a dotyczyło to większości cel) nie spełniony jest normatyw wynikający z art.110kkw. W istocie, więc powód osadzony był w warunkach przeludnienia na czas nieokreślony. Stwierdzenia tego nie podważa okoliczność, że w oparciu o dane ewidencyjne można ustalić, jaką ilość dni powód był zakwaterowany w celach, w których do dyspozycji osadzonych było mniej niż 3m² na osobę. Pozwany jednak nawet takiego wykazu nie przedstawił. Przetrzymywanie powoda na takich zasadach, w takich warunkach przez ponad cztery lata musi być uznane jako bezprawne naruszenie jego dóbr osobistych w postaci godności. Za bezprawne, bo sprzeczne z art.110§2kkw należy także uznać działanie pozwanego polegające na osadzeniu powoda w celach, w których nie było odpowiednich warunków higienicznych (brak właściwego oddzielenia toalety i węzła sanitarnego od reszty pomieszczenia przeznaczonej do spania, odpoczynku i spożywania posiłków). Zdaniem Sądu, powyższe spowodowało, że cierpienie i upokorzenie powoda przekroczyło nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, a zatem stanowiło też naruszenie przepisu art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (np. orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29 kwietnia 2003r. nr 38812/97 i z tej samej daty nr 50390/99). A wszystko to uzasadnia odpowiedzialność pozwanego przewidzianą w przepisie art.24kc (por. wyrok SN z dnia 2 października 2007r. syg. akt II CSK 269/07). Wbrew twierdzeniom pozwanego dla uwzględnienia roszczenia o zapłatę przez Skarb Państwa zadośćuczynienia, o jakim mowa w art.448kc nie jest niezbędne wykazanie winy. Dotychczasowe poglądy doktryny i judykatury sprowadzające się do stwierdzenia, że przesłanką odpowiedzialności w oparciu o 10 --- STRONA 11 --- przepis art.448kc jest wykazanie winy naruszającego dobra osobiste nie są aktualne. Od 1 września 2004r. obowiązuje nowe brzmienie przepisu art.417kc zgodnie, z którym przesłanką odpowiedzialności deliktowej Skarbu Państwa za szkodę przy wykonywaniu władzy publicznej jest niezgodność z prawem określonego działania lub zaniechania. Przepis ten nie wymaga wykazania winy wyrządzającego szkodę. Wymogu takiego nie zawiera też przepis art.448kc. Zgodnie z treścią art. 448kc: w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (...). Na podstawie powyższej normy powód pierwotnie domagał się kwoty 150.000zł, którą jednak na rozprawie w dniu 28 stycznia 2010r. ograniczył do kwoty 120.000zł. Dlatego też na mocy art.355kpc postępowanie w sprawie ponad kwotę 120.000zł umorzono. Wobec faktu, że żądanie zadośćuczynienia na podstawie art.448kc podlega badaniu w ramach reżimu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, za słuszny należało uznać podniesiony przez pozwanego na podstawie art.442§1 zd.1kc w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 sierpnia 2007r. zarzut przedawnienia roszczeń powoda wynikających ze zdarzeń, z którymi wiąże on powstanie szkody, a które miały miejsce przed sierpniem 2006r. Zgodnie z tą normą: roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Skoro szkodą powoda jest naruszenie przez pozwanego jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności, to niewątpliwym jest, że musiał o niej wiedzieć przez cały okres pobytu w Areszcie Śledczym. Tym samym musiał też wiedzieć, kto jest naruszycielem jego dóbr osobistych, a zatem kto jest osobą obowiązaną do naprawienia szkody. W tym stanie rzeczy wniesienie pozwu dopiero w dniu 17 sierpnia 2009r. spowodowało, że jego roszczenia wynikające ze zdarzeń mających miejsce przed dniem 17 sierpnia 2006r. uległy przedawnieniu i dlatego w tej części powództwo oddalono. Do rozpoznania pozostały, więc roszczenia powoda za okres nieprzedawnionym, który obejmuje jego pobyt w Areszcie Śledczym w okresach od 17 sierpnia 2006r. do 27 lutego 2007r. i od 28 czerwca 2007r. do 13 października 2008r. (około 685 dni). Przyznanie poszkodowanemu pieniężnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę zależy od oceny i uznania sądu, opartego na wszystkich okolicznościach konkretnej sprawy. Oczywiście w tej kwestii nie może być dowolności w działaniu Sądu, bowiem o rozstrzygnięciu decydują zawsze wyniki przeprowadzonego postępowania. Kodeks cywilny (art.448kc) nie wskazuje żadnych kryteriów, którymi należy się kierować przy określeniu wysokości zadośćuczynienia, jednakże judykatura w tym przedmiocie została wypracowana i przyjmuje ona, że zadośćuczynienie ma przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość. Z drugiej strony wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być „odpowiednia” to znaczy utrzymana w odpowiednich granicach. Wysokość sumy pieniężnej, stanowiącej zadośćuczynienie za krzywdę, powinna być ustalona po uwzględnieniu wszelkich zachodzących okoliczności, 11 --- STRONA 12 --- zwłaszcza mających wpływ na rozmiar doznanej krzywdy. Określenie wysokości zadośćuczynienia powinno być, więc dokonane z uwzględnieniem wszystkich zachodzących okoliczności danego przypadku. Choć wielkość doznanej przez poszkodowanego krzywdy jest niewymierna i nie ma możliwości określenia w sposób dokładnie odpowiadający rzeczywistości zadośćuczynienia, to jednak jego wysokość nie może stanowić sumy symbolicznej, lecz musi przedstawiać wartość odczuwalną ekonomicznie, musi też odpowiadać aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Biorąc pod uwagę powyższe wskazówki, rozmiar i intensywność doznanej przez powoda krzywdy, zakres i stopień negatywnych dla niego konsekwencji wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, oraz to, że powód w okresie nieprzedawnionym w Areszcie Śledczym przebywał przez prawie dwa lata, w tym z reguły w celach nie spełniających warunków 3m² na jednego osadzonego Sąd uznał, iż zadośćuczynienie pieniężne w kwocie 120.000zł za krzywdy doznane przez cały okres pobytu w areszcie, w tym także za okres przedawniony jest zdecydowanie wygórowane i dlatego powództwo ponad kwotę 3.000zł oddalił. Sąd zasądził od pozwanego taką kwotę, gdyż nie może być ona symboliczna, musi mieć kompensacyjny charakter oraz spełniać funkcję represyjną wobec sprawcy naruszenia. Jej wysokość musi mieć charakter indywidualny, niedopuszczalne jest stosowanie jakiś przeciętnych kwot czy taryf. Zdaniem Sądu zasądzona kwota utrzymuje się w rozsądnych granicach, gdyż jest adekwatna do rozmiaru i intensywności krzywdy doznanej przez powoda, odpowiada aktualnym warunkom oraz przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia przepis art. 102kpc i art.113 ust.4 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167 poz.1398 ze zmianami). 12