Wyrok IC 529/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 kwietnia 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 529/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 kwietnia 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bochyńska - Jarczyk Protokolant: Gabriela Wolny po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2013r. w Katowicach sprawy z powództwa J. S. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w M. o zapłatę 1. powództwo oddala; 2. nie obciąża powoda kosztami procesu; 3. przyznaje adwokatowi W. L. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Katowicach kwotę 147,60zł (sto czterdzieści siedem złotych sześćdziesiąt groszy), a w niej kwotę 27,60zł (dwadzieścia siedem złotych sześćdziesiąt groszy) podatku VAT - tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. --- STRONA 2 --- S.. akt I C 529/12 UZASADNIENIE Powód J. S. pozwem z dnia 10 lipca 2012r., doprecyzowanym pismem przygotowawczym z dnia 21 listopada 2012r. (k.- 88 – 94) wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w M. kwoty 100.000zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku oraz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu swego żądania powód podał, że w Areszcie Śledczym w M. przebywa od dnia 11 stycznia 2012r. do nadal. Pozwany w powyższym okresie nie zapewnił mu warunków bytowych, jakie w myśl przepisów prawa powinien zapewnić osobie izolowanej. Ponosi, więc w szczególności odpowiedzialność za: • nadmierne przeludnienie (poniżej 3m 2 na osobę) oraz wynikający z tego brak należytego wyposażenia cel; • niezabudowane sanitariaty (brak wentylacji oraz brak miejsca do higieny osobistej); • wilgotne i zagrzybione ściany oraz zalane i odpadające sufity; • brak wentylacji w celach (brak przewodów wentylacyjnych); • nadmierną temperaturę w celach w dni upalne z powodu braku wentylacji i zasłoniętych okien blendami; • brak zajęć i działalności kulturalno – oświatowej oraz ćwiczeń fizycznych (jeden raz w tygodniu); • brak dostępu do aktów prawnych, w szczególności kodeksów prawa karnego z komentarzem; • brak warunków do utrzymania należytej higieny osobistej (prysznic raz w tygodniu); • niewłaściwą jakość i temperaturę posiłków; • brudną łaźnię i niezapewnienie w niej odpowiedniej temperatury w porze zimowej; • zagrożenie bezpieczeństwa osobistego poprzez umieszczanie w jednej celi osób o różnym stopniu demoralizacji; • niewłaściwe funkcjonowanie kantyny (zawyżone ceny towarów); • niewygodny system opieki zdrowotnej. W związku z powyższymi zarzutami powód został poddany przez cały okres izolacji niezgodnemu z prawem nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu poprzez niezapełnienie przez pozwanego humanitarnych warunków izolacji, do czego jest zobowiązany. Na uzasadnienie swych twierdzeń i zarzutów powód przywołał art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art.91 ust.1 Konstytucji RP, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007r. syg. akt V CSK 431/06 wraz z uzasadnieniem i podniósł, że doszło do wyrządzenia mu poważnej krzywdy przez pozwanego oraz szkody, co wymaga zadośćuczynienia, gdyż w myśl art.77 Konstytucji RP każdy ma prawo do wynagrodzenia za szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej. Podał tez powód, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych takich jak cześć, godność, prawo do życia w humanitarnych warunkach, zdrowie, prywatność i prawo do intymności. --- STRONA 3 --- Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu Śledczego w M. w odpowiedzi na pozew z dnia 28 września 2012r. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k.- 25 - 40). W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany zakwestionował roszczenie powoda tak co do zasady, jak i wysokości. Zaprzeczył, aby powód po dniu 5 grudnia 2009r. przebywał w celi przeludnionej. Podał, że podczas pobytu w Areszcie Śledczym w M. był on osadzony w celach, gdzie miał zapewnione odpowiednie warunki socjalno – bytowe, w szczególności zapewniające osadzonym intymność podczas czynności higieniczno – sanitarnych. Cele te były i są wyposażone w adekwatny sprzęt kwaterunkowy we właściwym stanie technicznym. Wentylacja cel oraz oświetlenie były właściwe i zgodne z przepisami prawa. Zajęcia kulturalno – oświatowe i resocjalizacyjne odbywają się zgodnie z ustalonym harmonogramem. Stan faktyczny niniejszej sprawy nie pozwala na stwierdzenie, że odbywanie przez powoda kary pozbawienia wolności miało miejsce w warunkach naruszających prawa człowieka, a w szczególności jego godność i zasady humanitarnego traktowania. W ocenie pozwanego, jest oczywiste, że działaniom organów postępowania wykonawczego podejmowanym w stosunku do powoda nie towarzyszył zamiar poniżenia i upokorzenia. Funkcjonariusze Skarbu Państwa działali wobec powoda w ramach swoich uprawnień ustawowych i ich działaniu nie można w żaden sposób przypisać niezgodności z prawem. Brak zatem w niniejszej sprawie bezprawności ich zachowania, a tym samym Skarbu Państwa.. Ponadto, zdaniem pozwanego realizacja przez powoda roszczeń cywilnoprawnych w takim kształcie jak w przedmiotowej sprawie jest nadużyciem prawa podmiotowego (art.5kc). Pełnomocnik powoda z urzędu w piśmie z dnia 21 listopada 2012r. wniósł także o przyznanie mu, w razie oddalenia powództwa, kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, które to koszty nie zostały pokryte w całości ani w części (k.- 88 - 89). Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód J. S. liczy obecnie 40 lat. Jest recydywistą penitencjarnym. W Areszcie Śledczym w M. przebywał od 11 stycznia 2012r. do 9 października 2012r. Był osadzony w różnych celach mieszkalnych. Każda z nich spełniała normę 3m 2 na jednego osadzonego. W związku tym wobec powoda nie wydawano decyzji o umieszczeniu go na czas określony w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2 (k.- 71 – 78, 110 – 111, 114). Według powoda, cele, w których był zakwaterowany nie spełniały powyższej normy. Z uwagi na ciasnotę nie można było się w nich swobodnie poruszać. Odległość pomiędzy łóżkami wynosiła około 50cm – 70cm. Stan techniczny cel był katastroficzny, na niektórych ścianach był grzyb, a sufity były zalane. W celach nie było wentylacji. Wentylacji nie było też w sanitariatach, które były bardzo małe, osłonięte płytą, która nie zapewniała prywatności. Wyposażenie cel było bardzo zniszczone. Pobyt w takich celach oraz trzykrotny pobyt w celach ochronnych wpłynął na jego psychikę. Stał się bardziej nerwowy i agresywny (zeznania powoda k.- 145 – 146). Według pozwanego: • cele mieszkalne wyposażone są w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, który spełnia warunki techniczne. Każdy osadzony ma do dyspozycji łóżko z materacem i pościelą (k.- 112); • we wszystkich celach aresztu znajdują się kąciki sanitarne zaopatrzone w umywalkę z bieżącą zimną wodą i ubikację, które wyodrębnione są od części mieszkalnej za konstrukcji wykonanych z płyt (...). Tego typu rozwiązanie zapewnia osadzonym poczucie intymności i w żadnym wypadku nie narusza to ich godności osobistej (k.- 112); --- STRONA 4 --- • konstrukcja budynku wraz z jego otoczeniem architektonicznym oraz rozmieszczeniem pomieszczeń zapewnia odpowiednią cyrkulację powietrza, a poprzez to wentylację cel. Drewniane okna zamontowane we wszystkich celach umożliwiają całkowite przewietrzenie pomieszczeń mieszkalnych. Montowane są nowe kratki wentylacyjne. Dokonuje się „przebitek” kanałów na zewnątrz. Za zgoda Dyrektora osadzeni mogą posiadać wentylatory elektryczne (k.- 112); • środki czystości i higieny osobistej oraz środki do utrzymania czystości w celi wydawane są według zasad określonych przepisami prawa (k.- 112 - 113); • wszystkie cele mieszkalne wyposażone są w odpowiednie oświetlenie ogólne oraz dodatkowo w punkt świetlny miejscowy (k.- 113). W okresie pobytu w Areszcie Śledczym w M. powód nie zgłaszał zastrzeżeń, co do warunków socjalno – bytowych. Nie zgłaszał też uwag dotyczących składu osobowego celi mieszkalnej. Uczestniczył w realizowanych w tej placówce zajęciach kulturalno – oświatowych i sportowych. W trakcie jego obserwacji, nie zauważono oznak obniżenia nastroju. Sam swoje samopoczucie określał jako dobre, a nastrój stabilny. W miejscu zakwaterowania czuł się swobodnie. Wykazywał dobre przystosowanie do pobytu w izolacji więziennej. W dniu 7 sierpnia 2012r. został zatrudniony w areszcie nieodpłatnie. Z nałożonych obowiązków wywiązywał się należycie. Z uwagi na cechy swojego charakteru, prosił o skierowanie do zakładu karnego typu zamkniętego, bo uważał, że w takim będzie dobrze funkcjonował.(k.- 79 – 85). Powyższy stan faktyczny zasadniczo ustalono na podstawie dowodów z dokumentów zaoferowanych przez strony. Sąd oddalił wniosek powoda o ponowne przesłuchanie go w charakterze strony, gdyż w jego ocenie wszystkie fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały wyjaśnione. Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Stosownie do przepisów art. 23kc i 24kc poszkodowanemu w przypadku naruszenia jego dobra osobistego służy ochrona cywilnoprawna. Dobra osobiste podlegają ochronie, jeżeli ich naruszenie (zagrożenie) jest bezprawne. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art.24§1kc, które muszą być spełnione równocześnie są: istnienie dobra osobistego, jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia i bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy, oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Poszkodowany nie musi natomiast wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. W polskiej doktrynie cywilistycznej panuje obiektywne pojęcie bezprawności, według którego bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Osoba szukająca ochrony przewidzianej w art.24kc nie musi, zatem wykazywać winy sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Ciężar dowodu braku bezprawności działania (art. 24kc) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego. Musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Przepis art.24§1kc statuuje, bowiem domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Każde, więc naruszenie lub zagrożenie tego dobra należy wstępnie zakwalifikować jako bezprawne. Domniemanie to może sprawca obalić, jeżeli wykaże, że zachodziła jedna z okoliczności wyłączających bezprawność działania. Okolicznościami tymi są: działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa; wykonywanie prawa podmiotowego; zgoda pokrzywdzonego; działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego (wyrok SN z dnia 19.10.1989r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12/377). --- STRONA 5 --- Dobro osobiste w odniesieniu do osoby fizycznej definiowane jest jako wartość o charakterze niemajątkowym, ściśle związana z jednostką ludzką, decydująca o jej bycie, pozycji w społeczeństwie, będąca przejawem odrębności psychicznej i fizycznej danej osoby oraz jej możliwości twórczych, powszechnie uznana w społeczeństwie i akceptowana w danym systemie prawnym. Do najważniejszych dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia art. 23kc należy cześć (dobre imię, dobra sława, reputacja, honor, godność osobista) jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego. Stosownie do treści art.24§1kc w sprawie o ochronę dóbr osobistych Sąd w pierwszym rzędzie ustala jednak, czy do ich naruszenia doszło i dopiero w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie ocenia, czy działanie pozwanego naruszyciela było bezprawne. Godność człowieka jest dobrem osobistym, które podlega ochronie między innymi na podstawie art. 23 i art. 24 k.c., jak również - w stosunku do osób odbywających karę pozbawienia wolności - na podstawie art. 40 i art. 40 ust. 4 Konstytucji, art. 3 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz art. 4 Kodeksu karnego wykonawczego. Przepisy te nakazują wykonywanie kary w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności skazanego oraz zakazują stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego. Ograniczenie praw i wolności skazanego może wynikać jedynie z ustawy i wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Ustawowe ograniczenia praw i wolności osób odbywających karę pozbawienia wolności zamieszczone są między innymi w Kodeksie karnym wykonawczym (rozdział X, oddział 4), regulującym zasady i sposób wykonywania orzeczonych przez sądy kar. Ograniczenia te wynikają również z Regulaminu Wykonywania K. Pozbawienia Wolności oraz wewnętrznych zarządzeń Dyrektora danej jednostki penitencjarnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzone zostało, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych, zawilgoconych i zagrzybionych celach, bez wentylacji z unoszącym się w nich fetorem z węzła sanitarnego może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, co na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24kc w związku z art. 448kc. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie wykazało, aby powód w okresie objętym żądaniem pozwu był osadzony w celach, w których powierzchnia przypadająca na skazanego, wynosiła mniej niż 3 m 2 . Pozwany zaprzeczył, a powód zaoferowanymi środkami dowodowymi nie wykazał (art.6kc), aby stan sanitarno – bytowy i techniczny cel był niewłaściwy i aby warunki izolacji w Areszcie Śledczym w M. negatywnie wpłynęły na jego psychikę. Zdaniem Sądu, pozostałe ograniczenia praw i wolności, na które uskarża się powód są typowe dla osób odbywających karę pozbawienia wolności. Wynikają one bezpośrednio z ustawy oraz z aktów wykonawczych i jako takie nie mogą być rozpatrywane i oceniane jako naruszające jakiekolwiek jego dobra osobiste. Gdyby nawet uznać za prawdziwe gołosłowne twierdzenia powoda, że warunki sanitarno – bytowe i techniczne cel mieszkalnych, w których przebywał były niewłaściwe, to należy stwierdzić, że przyczyną tego jest ogólna trudna sytuacja materialna zakładów karnych, dotykająca większości osób odbywających karę pozbawienia wolności, nie zaś chęć poniżenia czy upokorzenia skazanego. W podobnych warunkach mieszka także część społeczeństwa. Wszystko to sprawia, że, obiektywnie rzecz oceniając, nie można uznać, by ewentualny pobyt powoda w takich warunkach, jako skazanego odbywającego po raz kolejny karę pozbawienia wolności, mógł mieć wpływ na jego poczucie własnej wartości lub na oczekiwanie szacunku od innych ludzi. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy, o naruszeniu dobra osobistego w postaci uchybienia godności osadzonego w zakładzie karnym nie można mówić w przypadku pewnych uciążliwości lub niedogodności związanych z samym pobytem w takim zakładzie, polegających np. na niższym od oczekiwanego standardzie celi czy urządzeń sanitarnych, bowiem dla wielu ludzi nie odbywających kary pozbawienia wolności warunki mieszkaniowe bywają często równie trudne. Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym nie jest naruszona, jeżeli odpowiada uznanym normom poszanowania człowieczeństwa (orzeczenie z dnia 20 grudnia 2010 r. IV CSK 449/10, niepubl.). Podkreślenia wymaga też, że inaczej ocenia się stopień wrażliwości osoby, która dotychczas nie była poddana takim czynnikom stresogennym jak osadzenie w zakładzie karnym, niż osoby, która odbywała już karę pozbawienia wolności. Powód jest recydywistą penitencjarnym, a zatem na stres związany z --- STRONA 6 --- osadzeniem jest niewątpliwie bardziej odporny, gdyż doskonale znane mu są uciążliwości i niedogodności związane z samym pobytem w zakładzie karnym. Mając to na uwadze, w ocenie Sądu ewentualne okresowe osadzenie powoda w celach wymagających remontu nie naruszyło jego dóbr osobistych takich jak cześć, godność, prawo do życia w humanitarnych warunkach, zdrowie, prywatność i prawo do intymności. Z tych wszystkich przyczyn, bez konieczności badania, czy działanie pozwanego było bezprawne oraz istnienia przesłanek warunkujących zasądzenie zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. powództwo oddalono. Orzeczenie o kosztach procesu zawarte w: • pkt 2 wyroku uzasadnia przepis art. 102kpc który wyraża zasadę słuszności w orzekaniu o kosztach, stanowiąc wyjątek od zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Szczególne znaczenie dla możliwości jego zastosowania ma ocena zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Podstawą do takiej oceny może być zachowanie się strony w procesie, jak i jej sytuacja poza procesowa (stan majątkowy, szczególna sytuacja zdrowotna i życiowa). Zdaniem Sądu w rozpatrywanej sprawie tak zasady współżycia społecznego, jak i stan majątkowy oraz szczególna sytuacja życiowa powoda zastosowanie tej zasady w pełni uzasadniają; • pkt 3 wyroku uzasadniają przepisy art.29 ust.1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2009r. Nr 146 poz. 1188 ze zmianami) oraz §11 ust.1 pkt25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163 poz. 1348 ze zmianami).