Orzeczenie IC 453/16 W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 lutego 2017r. Sąd Rejonowy w Lublińcu I Wydział

--- STRONA 1 --- PINAGŁOWLEN E 23 PLALĘ N-DODWEGTNĘ | powiką. SD. młot Sygn. akt IC 453/16 W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 lutego 2017r. Sąd Rejonowy w Lublińcu I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący : SSR Marta Brick Protokolant : sekr. sądowy Maciej Trzepizur ' po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2017 roku w Lublińcu sprawy z powództwa S. P. "przeciwko Skarbowi Państwa - D. (...)w S. o zapłatę : 1) zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - D. (..)w S. na rzecz powoda kwotę 1.863,40 zł (tysiąc osiemset sześćdziesiąt trzy złote czterdzieści groszy); 2) w pozostałej części powództwo oddała; 3) odstępuje od obciążania powoda kosztarni procesu poniesionymi przez stronę pozwaną. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I C 453/16 Pozwem z dnia 28 września 2016 roku powód S. P. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa — D. (...)w S. kwoty 75.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych polegających na braku dodatkowej racji żywnościowej dla skazanych pracujących poza terenem zakładu karnego, co wiązało się z dużymi wydatkami rodziny skazanego na zapewnienie mu wystarczającej ilości żywności oraz na zobowiązaniu do nieodpłatnej pracy znacznie przekraczającej ustawowy limit 90 godzin miesięcznie, W uzasadnieniu powód wskazał, iż w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w S., od lipca 2016 roku był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślił, iż nieodpłatna praca nie powinna przekraczać 90 godzin miesięcznie, on natomiast pracował po około 200 godzin miesięcznie. Ponadto, skazani zatrudnieni poza zakładem kamym powinni, w jego ocenie otrzymywać dodatkowe racje żywnościowe, a takich nie otrzymywali. Podkreślił, że z tej przyczyny znacznie stracił na wadze, a także zwiększyły się koszty jego utrzymania przez rodzinę, która musiała zakupywać mu dodatkową żywność. Od lipca do września 2016 roku był to koszt około 200 zł, 'W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu wskazał, że S. P. przebywał w Zakładzie Karnym w S. od 8 czerwca 2016 roku do 19 grudnia 2016 roku. W okresie od 25 lipca 2016 roku do 9 listopada 2016 roku był zatrudniony nieodpłatnie i świadczył pracę na rzecz Gminy L. na podstawie umowy zawartej pomiędzy pozwanym a Gminą. Skierowanie powoda do pracy odbyło się na podstawie art. 123a $ 2 k.k.w., po wyrażeniu przez niego zgody na zatrudnienie nieodpłatne na rzecz organu administracji publicznej w wymiarze powyżej 90 godzin miesięcznie. 'W ocenie pozwanego, powód mógł być zatrudniony nieodpłatnie powyżej normy 90 godzin w miesiącu, albowiem wyraził na to zgodę, a zatrudnienie tego rodzaju nie przewiduje miesięcznej normy czasu pracy. Przy czym brak tej normy nie spowodował, iż praca powoda była wykonywana w takim wymiarze, że mogła doprowadzić do naruszenia jego dóbr osobistych. Zaznaczył, że efektywny czas pracy wykonywanej przez powoda był znacznie niższy niż to zostało wskazane w kartach pracy. Poza tym skazany mógł w każdym czasie zrezygnować z tego zatrudnienia. Nie składał on też żadnych skarg do przełożonych w trakcie zatrudnienia. Odnośnie z kolei zarzutu braku dodatkowej racji żywnościowej z tytułu pracy poza zakładem karnym, to takiego uprawnienia nie przewidują przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, przy czym w umowie o zatrudnienie nieodpłatne skazanych, w $ 11 ust. 7 przewidziano obowiązek zatrudniającego zapewnienia profilaktycznych posiłków i napoi, których przyznanie uzależnione było od warunków klimatycznych i wysiłku energetycznego związanego z pracą. Sąd Rejonowy ustalił i zważył, co następuje: S. P. przebywał w Zakładzie Karnym w S. od 8 czerwca 2016 roku do 19 grudnia 2016 roku. W okresie od 25 lipca 2016 roku do 9 listopada 2016 roku był zatrudniony nieodpłatnie na rzecz Gminy L. na podstawie umowy zawartej pomiędzy pozwanym a Gminą o zairudnienie nieodpłatne skazanych. Przed rozpoczęciem zatrudnienia powód był opiniowany przez funkcjonariuszy poszczególnych działów zakładu karnego oraz badany przez lekarza, który nie stwierdził przeciwwskazań do wykonywania przez S. P. pracy jako pracownika ogólnogospodarczego i ogólnobudowlanego. Podjęcie pracy było też poprzedzone przeszkoleniem w zakresie bezpieczeństwa i i higieny pracy. Powód podjął zatrudnienie na swój wniosek, z którym zwrócił się do wychowawcy, : W dniu 19 lipca 2016 roku wyraził ponadto pisemnie zgodę na nieodpłatne wykonywanie prac porządkowych i pomocniczych przy pracach publicznych na rzecz organów administracji publicznej powyżej 90 godzin miesięcznie, S. P. od 25 lipca 2016 roku do połowy sierpnia 2016 roku pracował przy kładzeniu kostki brukowej, następnie w szkole w P. jako pracownik ogólnobudowlany przy wyburzaniu ścian, pracach porządkowych przy remoncie. --- STRONA 3 --- Skazani zatrudnieniu w Gminie L. pracowali przez 8 godzin dziennie, od 7 do 15. Z tym, że w godziny pracy wliczona była podróż do pracy i z pracy. Faktycznie pracę rozpoczynali przed 8 rano, po wypiciu kawy. Następnie, około godziny 12:00 była przerwa śniadaniowa przez około 20/30 minut. Zakończenie pracy następowało około 14:15, 14:20, skazani przebierali się z ubrań roboczych i wracali do zakładu karnego. W trakcie wykonywania pracy, powód nie skarżył się na czas i rodzaj pracy ani administracji zakładu karnego, ani też pracownikowi Gminy L., który współpracował ze skazanymi - R. K.. Powód był zadowolony z faktu zatrudnienia. W Zakładzie Karnym w S. Ś. skazani spożywają trzy posiłki dziennie. Śniadanie jest pomiędzy 6:15 a 7:00, obiad pomiędzy 12:30 a 14:00, z tym, że skazani zatrudnieni poza zakładem karnym otrzymują obiad zaraz po powrocie z pracy, kolacja jest o 17:00. Skazani zatrudnieni poza zakładem karnym nie otrzymują prowiantu do pracy z zakładu karnego. " Zgodnie z $ 11 pkt 7 umowy o zatrudnienie nieodpłatne skazanych zawartej pomiędzy Zakładem Karnym w $. a Gminą L., zatrudniający zobowiązał się zapewnić, zgodnie z obowiązującymi przepisami, profilaktyczne posiłki i napoje, których otrzymanie uzależnione było jest od warunków klimatycznych i wysiłku energetycznego związanego z wykonywaną pracą. Gmina L. zapewniała skazanym kawę, herbatę i napoje chłodzące bez żadnych ograniczeń. Posiłków nie zapewniała. Skazani zatrudnieni nieodpłatnie mogli w każdym czasie zrezygnować z zatrudnienia. (dowód: karty pracy osadzonego k. 4-4a, 52-55, informacja o pobytach i orzeczeniach k. 35-38, umowa o zatrudnienie nieodpłatne skazanych k. 38-45, aneks do umowy k. 46, przebieg zatrudnienia powoda k. 47, zgody powoda na zatrudnienie k. 48, wniosek o zatrudnienie k. 49, orzeczenie lekarskie k. 50, karta szkolenia wstępnego k. 51, zeznania świadków: K. C. k. 59-59v, M. T. k. 59v-60, R. K.k. 60, zeznania powoda S. P. k. 60-60v). Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, których wiarygodności nie kwestionowała żadna ze stron. Sąd oparł się także na zeznaniach świadków: M. T., R. K. i K. C.. Brak było podstaw aby odmówić wiary również i tym dowodom. Sąd oparł się również na przesłuchaniu powoda, przedstawiony przez niego opis zatrudnienia był w zasadzie spójny z opisanym przez świadków. Powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie. Powód dochodził w niniejszym postępowaniu zapłaty kwoty 75.000 zł tytułem zadośćuczynienia za wyrządzoną mu przez pozwanego szkodę niemajątkową (krzywdę), wynikającą z naruszenia dobra osobistego w postaci nieodpłatnego zatrudnienia go ponad ustawowy wymiar 90 godzin miesięcznie oraz braku odpowiedniej racji żywnościowej dla skazanych zatrudnionych poza zakładem karnym. Przepis art. 24 $ 1 k.c. stanowi, że ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne; w razie dokonanego naruszenia może żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie; wreszcie na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego. Z kolei art. 448 k.c. przewiduje, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przy określeniu zasady odpowiedzialności odszkodowawczej organu władzy publicznej podstawowe znaczenie ma treść art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którą odpowiedzialność za niezgodne z prawem działania organów władzy publicznej nie wymaga zawinienia sprawcy szkody. Tę regułę przejął przepis art. 417 k.e., który również uniezależnia od winy władz publicznych przypisanie im obowiązku naprawienia szkody. Jeżeli niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej wyrządziło uszczerbek w dobrach osobistych, nie jest konieczne ustalenie winy podmiotu, dla przypisania mu odpowiedzialności na podstawie art. 417 w zw. z art. 448 k.e. Przeciwne stanowisko, uwzględniające przesłankę winy nie zapewnia minimalnego standardu ochrony określonego w art.. 77 --- STRONA 4 --- ust. 1 Konstytucji RP, który wskazuje jedynie przesłankę bezprawności i nie różnicuje postaci szkody. Wynikająca z art. 417 k.c. oraz. z art. 77 Konstytucji RP odpowiedzialność Skarbu Państwa jest odpowiedzialnością za sarno naruszenie prawa przy wykonywaniu władzy publicznej, jest oderwana od zawinienia. Również przepisy art. 24 k.c. i 448 k.e, stanowiące podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymagają dla obciążenia sprawcy tego naruszenia wykazania po jego stronie winy oraz przewidują domniemanie bezprawności jego działania (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18.10.2011 roku, III CZP 25/11). Domniemanie to podlega obaleniu przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Kto zatem twierdzi, że naruszono jego dobro osobiste, nie musi wykazywać bezprawności, obciążony jest jednak obowiązkiem wykazania faktu naruszenia jego dobra osobistego. Powód, po pierwsze, zarzucił pozwanemu, że w ramach odbywania kary pozbawienia wolności świadczył nieodpłatnie pracę poza zakładem karnym ponad ustawowy limit czasowy 90 godzin miesięcznie. Zgodnie z art. 121 $ 1 k-k.w., skazanemu zapewnia się w miarę możliwości świadczenie pracy. W myśl art. 123 $ 1 kk.w., praca skazanego jest odpłatna, z zastrzeżeniem art. 123a. Zasady wynagradzania za pracę ustala się w porozumieniu zawieranym przez dyrektora zakładu karnego lub w umowie zawieranej przez skazanego. Przy skierowaniu skazanego do prac administracyjno- porządkowych na terenie zakładu karnego, wynagrodzenie za pracę ustala dyrektor tego zakładu. Wynagrodzenie przysługujące skazanemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy ustala się w sposób zapewniający osiągnięcie kwoty co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego na podstawie odrębnych przepisów, przy przepracowaniu pełnego miesięcznego wymiaru czasu pracy lub wykonaniu pełnej miesięcznej normy pracy. W wypadku przepracowania niepełnej miesięcznej normy czasu pracy lub niewykonania pełnej miesięcznej normy pracy wynagrodzenie wypłaca się proporcjonalnie do ilości czasu pracy lub wykonanej normy pracy. W razie zatrudnienia skazanego w niepełnym wymiarze czasu pracy najniższe wynagrodzenie ustala się w kwocie proporcjonalnej do liczby godzin zatrudnienia, biorąc za podstawę kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę ($ 2). Zgodnie z kolei z art. 123a $ I k.k.w., za prace porządkowe oaz pomocnicze wykonywane na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej lub za prace porządkowe na rzecz samorządu terytorialnego, w wymiarze nieprzekraczającym 90 godzin miesięcznie, wynagrodzenie skazanemu nie przysługuje. Analiza wskazanych przepisów prowadzi do wniosku, iż zasadą jest odpłatne zatrudnianie skazanych. Przepisy przewidują jednak możliwość nieodpłatnego zatrudnienia jednakże w wymiarze do 90 godzin miesięcznie. W przypadku, gdy wymiar prac porządkowych oraz pomocniczych na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej lub prac porządkowych na rzecz samorządu terytorialnego przekroczył 90 godzin miesięcznie, skazanemu przysługuje wynagrodzenie. Takie stanowisko jest jednolicie przyjęte w doktrynie. Wyrazili je m.in. Z H. i K. P., czyli twórcy polskiego Kodeksu karnego wykonawczego (Kodeks karmy wykonawczy - K., s. 454), podkreślając, iż praca nieodpłatna, jako wyjątek od zasady wyrażonej w art. 102 pkt 4 i art. 123 $ Lckw,, nie może być nadużywana, a reguły jej wykonywania muszą być rygorystycznie przestrzegane. Podobnie wypowiedział się Lachowski w Komentarzu do Kodeksu karnego wykonawczego, legalis 2016r., wskazując, iż w przypadku przekroczenia limitu 90 godzin miesięcznie skazanemu przysługuje wynagrodzenie za czas przepracowany powyżej tego limitu. Mając na uwadze powyższe i uznając roszczenie pozwu w tej części za uzasadnione co do zasady, Sąd zasadził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.863,40 zł. Ustalając wysokość zadośćuczynienia Sąd miał na uwadze, iż minimalne wynagrodzenie brutto w 2016 roku wynosiło 1.850 zł miesięcznie. Należało brać pod uwagę wynagrodzenie brutto, albowiem w myśl przepisów Kodeksu karnego wykonawczego, wynagrodzenie skazanych podlega opodatkowaniu i są od niego odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Za jeden dzień pracy, przyjmując, że 1 miesiąc to 30 dni, wynagrodzenie winno wynosić 61,66 zł. Jedna godzina pracy podlegała natomiast wynagrodzeniu w kwocie 7,70 zł. W okresie zatrudnienia od 25 lipca do 9 listopada 2016 roku powód przepracował ponad ustawowy miesięczny limit godzin - 242 godziny. W sierpniu pracował bowiem 208 godzin, tj. o 118 godzin więc, we wrześniu 200 godzin, tj. 110 więcej, w październiku 104, tj. 14 gódzin więcej. Mnożąc 242 godziny przez 7,70 zł, należne powodowi zadośćuczynienie winno wynieść 1.863,40 zł. . Zaznaczenia wymagało, iż w ocenie Sądu zasądzenie tywułem zadośćuczynienia wyższej kwoty, wykraczałoby ponad krzywdę poniesioną przez powoda. Powód, jak sam zresztą przyznał przesłuchiwany przez Sąd, był zadowolony z pracy, szybciej płynął mu czas w zakładzie karnym. Ponadto, co zostało potwierdzone zeznaniami świadków oraz zgromadzonymi dokumentami, w trakcie zatrudnienia, nie zgłaszał przełożonym żadnych uwag do zatrudnienia, nie składał skarg, --- STRONA 5 --- Za bezzasadne uznać należało natomiast powództwo w części dotyczącej zarzutów powoda odnośnie braku dodatkowej racji żywnościowej dla skazanych zatrudnionych poza zakładem karnym. Art. 109 $ 1 k.k.w., wskazuje, że skazany przebywający w zakładzie karnym lub areszcie śledczym otrzymuje trzy razy dziennie napój i posiłki o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden posiłek gorący, z uwzględnieniem rodzaju wykonywanej pracy i wieku skazanego, a w miarę możliwości także wymogów religijnych i kulturowych. Skazany, którego stan zdrowia tego wymaga, otrzymuje wyżywienie według wskazań Jekarza. Zgodnie z $ 2, skazany przebywający poza zakładem karnym lub aresztem śledczym, który bierze udział w szczególności w czynnościach procesowych lub innych czynnościach wymagających konwojowania, a któremu ze względów technicznych lub organizacyjnych nie można wydać gorącego posiłku, a zwłaszcza w przypadku braku możliwości wydania posiłku w godzinach ustalonych w porządku wewnętrznym obowiązującym w zakładzie karnym lub areszcie śledczym, otrzymuje wyżywienie w postaci suchego prowiantu o odpowiedniej wartości odżywczej i napój, z uwzględnieniem wieku skazanego, a w miarę możliwości także wymogów religijnych i kulturowych. Skazany, którego stan zdrowia tego wymaga, otrzymuje wyżywienie w. postaci suchego prowiantu według wskazań lekarza. Niezależnie od obowiązków administracji zakładu karnego co do zapewnienia skazanemu posiłków na podstawie obowiązujących norm, skazany ma prawo korzystania z dodatkowego wyżywienia poprzez dokonywanie zakupów i otrzymywanie paczek żywnościowych. Ilość i jakość posiłków oraz sposób ich przyrządzana i wydawania są kontrolowane przez pracownika służby kwatermistrzowskiej i lekarza lub innego upoważnionego pracownika służby zdrowia zakładu ($ 34 regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności). Na podstawie art. 10 $ 2 k.k.w. wydane zostało rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lutego 2016 roku w sprawie wyżywienia osadzonych w zakałach karnych i aresztach śledczych. W myśl $ 2 powołanego rozporządzenia ustala się następujące rodzaje posiłków wydawanych osobom osadzonym w zakładach karnych i aresztach śledczych: 1) posiłki przygotowane dla osadzonych w wieku powyżej 18-go roku życia - zwane dalej „posiłkami podstawowymi - P"; 2) posiłki przygotowane dla osadzonych w wieku do ukończenia 18-go roku życia - zwane dalej „posiłkami dla małoletnich - M”; 3) posiłki lecznicze: a) Jekkostrawne - zwane dalej „posiłkami lekkostrawnymi - L”, b) cukrzycowe - zwane dalej „posiłkami cukrzycowymi - Le”, ©) indywidualne - zwane dalej „posiłkami indywidualnymi - Li”; 4) posiłki przygotowane dla osadzonych wykonujących pracę w warunkach szczególnie uciążliwych, zwane dalej „posiłkami dodatkowymi - P£”; 5) posiłki przygotowane z uwzględnieniem wymogów religijnych i kulturowych. Do każdego wydanego posiłku wydaje się napój, w szczególności w postaci wody zdatnej do picia, herbaty lub kawy zbożowej. Posiłki, o których mowa w pkt 1-3 i 5, mogą być wydawane w postaci suchego prowiantu. Posiłek dodatkowy - Pf wydaje się w dniach wykonywania przez osadzonych pracy w warunkach szczególnie uciążliwych. Posiłki, o których mowa w pkt 1-3, mogą być przygotowane z uwzględnieniem wymogów religijnych i kulturowych. ' Rozporządzenie nie zawiera definicji ustawowej określenia „pracy w warunkach szczególnie uciążliwych”. Należało zatem poszukiwać tej definicji w przepisach z zakresu ubezpieczenia społecznego. Pojęcie „praca w warunkach szczególnie uciążliwych" pojawia się w wielu przepisach ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy jak i w aktach wykonawczych, żaden przepis prawa pracy nie określa jak w sposób uniwersalny pojęcie to powinno być --- STRONA 6 --- /. W piśmiennictwie uciążliwość pracy definiuje się jako subiektywnie odczuwaną lub dającą się stwierdzić obiektywnie reakcję organizmu na wykonywanie pracy, której intensywność przekracza granice obciążenia optymalnego lub też reakcję na wykonywanie pracy o optymalnej intensywności, ale w warunkach środowiska pracy, których nie można uznać za optymalne. Powszechnie akceptowany jest pogląd, iż o uznaniu danej pracy za uciążliwą nie mogą przesądzać kwestie o charakterze osobniczym, dotyczące konkretnej osoby. „Pracą w szczególnie uciążliwych warunkach" należy rozumieć „pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze" taki osąd zawiera odpowiedź Ministra Pracy i Polityki Społecznej na interpelację nr (...) w sprawie problemu uzyskiwania zaświadczeń o pracy w szczególnie uciążliwych warunkach przez osoby wykonujące swoje obowiązki w ramach delegacji, W., dnia 17 lipca 2009 r. Z dniem 1 stycznia 2009 r. weszła w życie ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656) - dałej u.e.p., zawierająca nowe definicje zarówno pracy w szczególnych warunkach, jak i pracy o szczególnym charakterze, Zgodnie z art. 3 ust, I u.e.p prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich prace na dotychczasowym stanowisku; wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy. Ustawa zawiera również wykaz prac o szczególnym charakterze. . Praca wykonywana przez powoda (kładzenie kostki brukowej i inne prace ogólnobudowlane, w tym przy wyburzaniu ścian) nie mieszczą się w tych wykazach. Powodowi należały się zatem posiłki tzw. podstawowe, tzn. trzy posiłki dziennie. Mając na uwadze powyższe, zważyć należało, iż Zakład Karny w S., wydając powodowi trzy posiłki dziennie, co było w sprawie bezsporne, działał zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa; a co za tym idzie roszczenie o zadośćuczynienie z tego tytułu jako bezzasadne w całości podlegało oddaleniu. Orzeczono jak w sentencji, na podstawie przepisów powołanych w treści uzasadnienia. Sąd odstąpił ponadto od częściowego obciążania powoda kosztami procesu poniesionymi przez pozwanego, z uwagi na jego złą sytuację finansową, zgodnie z art., 102 k.p.c.