Wyrok IC 334/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 marca 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 334/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 marca 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bochyńska - Jarczyk Protokolant: Gabriela Wolny po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2013r. w Katowicach sprawy z powództwa A. U. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w S. o zapłatę 1. powództwo oddala; 2. nie obciąża powoda kosztami procesu; 3. przyznaje adwokatowi M. G. od Skarbu Państwa – Sadu Okręgowego w Katowicach kwotę 147,60zł (sto czterdzieści siedem złotych sześćdziesiąt groszy), a w niej kwotę 27,60zł (dwadzieścia siedem złotych sześćdziesiąt groszy) podatku VAT – tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. --- STRONA 2 --- S.. akt I C 334/12 UZASADNIENIE Powód A. U. pozwem z dnia 4 maja 2012r., sprecyzowanym pismem procesowym z dnia 4 września 2012r. (k.- 95 - 96) wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Aresztu Śledczego w S. kwoty 250.000zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu i kosztów procesu, a także o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu swego żądania powód podał, że w Areszcie Śledczym w S. przebywał od 10 sierpnia 2010r. do 12 grudnia 2010r. W okresie tym, pozwany nie zapewnił mu warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie pozbawionej wolności. Tym samym naruszył dobra osobiste powoda w postaci godności osobistej albowiem w placówce tej panowało nadmierne przeludnione. Cela nie miała należytego wyposażenia. Nie było w niej warunków do utrzymania higieny osobistej. Zlew był poza kącikiem sanitarnym. W celi nie było ciepłej wody. Łaźnia była raz w tygodniu z ograniczeniem czasowym do 10 minut. Oświetlenie celi nie spełniało warunków unijnych, gdyż były to żarówki jarzeniowe. Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu Śledczego w S. w odpowiedzi na pozew z dnia 29 czerwca 2012r. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (k.- 67 - 68). W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany zakwestionował powództwo tak co do zasady jak i co do wysokości oraz zaprzeczył wszelkim twierdzeniom powoda. Podał, że cele mieszkalne, w których był osadzony powód spełniały wszelkie normy prawem przewidziane, w tym normy powierzchniowe. Podniósł, że powód swoje roszczenie wiąże z pobytem w Areszcie Śledczym w S. w okresie od 10 sierpnia 2010r. do 12 grudnia 2010r., a zatem z pobytem, który miał miejsce po nowelizacji kodeksu karnego wykonawczego ustawą z dnia 9 października 2009r. Jeśli więc powód zostałby osadzony w celach mieszkalnych, w których powierzchnia na jednego osadzonego nie przekraczałaby 3m 2 , otrzymałby decyzję, o której mowa w art.110§2a kkw. Wobec powoda takie decyzje nie były wydawane. Ograniczenia wolności i praw, na które uskarża się powód, wynikają z kary pozbawienia wolności. Żarówki jarzeniowe (tzw. świetlówki) nie tylko spełniają wymogi unijne, ale jako ekologiczne są przez Unię Europejską promowane. Dobra osobiste powoda nie zostały naruszone, zwłaszcza w sposób niezgodny z prawem. Pełnomocnik powoda z urzędu w piśmie z dnia 4 września 2012r. wniósł także o zasądzenie na rzecz powoda kosztów zastępstwa adwokackiego, a w razie oddalenia powództwa o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, które to koszty nie zostały pokryte w całości ani w części (k.- 95 – 96). Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód A. U. liczy obecnie 59 lat. Jest recydywistą penitencjarnym. W Areszcie Śledczym w S. przebywał od 10 sierpnia 2010r. do 12 grudnia 2010r. W tym okresie był osadzony w następujących celach: • nr 36/III trzyosobowej, w której były trzy osoby; • nr 46/IV dziesięcioosobowej, w której okresowo było od 7 do 10 osób; • nr 10/II czteroosobowej, w której były cztery osoby; --- STRONA 3 --- • nr 16/II pięcioosobowej, w której okresowo było od 3 do 5 osób. (k.- 71, 199 i zeznania powoda k.- 99 verte i 209 verte - 210). Obiekty Aresztu Śledczego w S. pochodzą z początków XX wieku (wybudowane w latach 1905 – 1909 przeznaczone na magazyny kolejowe, a po II wojnie światowej zaadoptowane na potrzeby więziennictwa). Z tych chociażby względów mimo przeprowadzanych sukcesywnie doraźnych remontów postępuje dekapitalizacja budynków, pogarsza się stan techniczny instalacji oraz urządzeń ochronnych, co w efekcie powoduje pogarszanie się warunków socjalno – bytowych osadzonych. Natychmiastowego remontu kapitalnego wymagają wszystkie pawilony penitencjarne, a w szczególności pawilon C (oddział III i IV. Cele mieszkalne nie posiadają jakiejkolwiek wentylacji. Instalacja elektryczna w pawilonie C nie jest dostosowana do aktualnych potrzeb w zakresie poboru energii, co powoduje częste awarie. Instalacja wodnokanalizacyjna jest przestarzała, zakamieniała i silnie skorodowana, co również powoduje częste awarie. Dotyczy to także złego stanu sieci centralnego ogrzewania. W bardzo złym stanie znajdują się też rynny okalające dachy budynków penitencjarnych, co powoduje systematyczne zalewanie ścian tych obiektów. Prowadzi to do zawilgacania pomieszczeń mieszkalnych zajmowanych przez osadzonych. W dniu 10 października 2008r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w S. nakazał usunięcie nieprawidłowości w użytkowanym budynku penitencjarnym – oddział III i IV do dnia 30 czerwca 2009r. Na prośby Dyrektora aresztu termin ten został przesunięty do dnia 30 listopada 2010r., gdyż w 2009r. ze względu na katastrofalny stan budżetu jednostki nie było możliwości przeprowadzenia żadnych prac remontowych systemem zleconym, a prace remontowe systemem gospodarczym ograniczono. W dniu 23 września 2010r. Prezydent Miasta S. wydał decyzję o ustaleniu inwestycji celu publicznego, w której ustalił warunki zabudowy i zagospodarowania terenu dla Aresztu Śledczego w S.. W dniu 12 października 2010r. Dyrektor tej jednostki wystąpił z wnioskiem o pozwolenie na budowę. W 2010r. wszystkie otrzymane z (...) środki celowe przeznaczono na doraźne remonty. Wiele prac wykonano własnymi środkami i siłami, w tym wyremontowano 30 cel mieszkalnych. Mimo trudnych warunków pobytu osadzeni mają zapewnione podstawowe warunki sanitarno – higieniczne. Kąciki sanitarne w celach są obudowane murkiem do sufitu lub do wysokości 140cm. W jednym i drugim przypadku posiadają drzwi. Zlew znajduje się poza tym kącikiem. Do cel doprowadzona jest zimna woda. Osadzeni mogą mieć w celach czajniki elektryczne lub grzałki do podgrzewania wody. Zgodnie z regulaminem ciepła kąpiel przysługuje im raz w tygodniu i trwa około 10 minut. Raz w miesiącu otrzymują oni zgodnie z przydziałem środki do utrzymania higieny osobistej. Każda cela wyposażona jest w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy. W każdej z nich znajduje się sprzęt do sprzątania, a środki czystości wydawane są dwa razy w miesiącu. Brak wentylacji i suszenie odzieży po praniu powoduje, że w celach jest wilgoć (k.- 72 – 73, 199 – 200, 229 - 235 i zeznania świadków D. K. k.- 100, M. F. k.- 100 verte, R. S. k.- 101, B. M. k.- 208 verte – 209, P. S. k.- 254 i powoda k.- 210). W celi nr 46 na oddziale IV powód przebywał od 13 sierpnia 2010r. do 12 października 2010r. Cela ta wymagała remontu. Była zawilgocona i zagrzybiona. Ze ścian odpadał tynk, a na podłodze był zniszczony gumolit. Jej wyposażenie było zdewastowane. Łóżka były starego typu. Płyty pilśniowe pod materacami były połamane i się rozsuwały. Okna w tej celi były zabezpieczone podwójną kratą, która nie przepuszczała powietrza. Latem było w niej bardzo gorąco i panował zaduch. W podobnych warunkach powód przebywał w celi czteroosobowej (nr 10/II) w okresie od 4 listopada 2010r. do 10 listopada 2010r. W celach Aresztu Śledczego w S. jest oświetlenie jarzeniowe. Według powoda, od tego typu oświetlenia bardzo bolały go oczy. Według świadków P. S. i J. H., którzy byli osadzeni z powodem w tych samych celach, ich oświetlenie było właściwe (k.- 71, 199 i zeznania świadków R. S. k.- 101 verte, B. M. k.- 209, P. S. k.- 254, J. H. k.- 295 i powoda k.- 210). Na dzień 10 listopada 2010r. pojemność Aresztu Śledczego w S. wynosiła 351 miejsc. Jego zaludnienie w 2010r. oscylowało w granicach 98%. W celach nie było przeludnienia. Dokonano demontażu wszystkich trzypiętrowych łóżek (k.- 234). Powód w okresie osadzenia w tej jednostce penitencjarnej pozostawał pod opieką psychiatry i pobierał leki z powodu organicznych zaburzeń osobowości (k.- 292). --- STRONA 4 --- W świetle treści sprawozdania z wizytacji Aresztu Śledczego w S. przeprowadzonej w dniu 10 listopada 2010r. przez sędziego Sądu Okręgowego w Katowicach I. F. – wizytatora do spraw penitencjarnych, Sąd nie miał podstaw odmówić wiary zeznaniom przesłuchanych świadków w zakresie warunków bytowo – sanitarnych osadzonych w tym areszcie. Zeznania tych świadków nie potwierdziły jednak, iż powód w tej placówce penitencjarnej przebywał w warunkach przeludnienia. Zeznania świadka R. Ł. dla rozpoznania niniejszej sprawy okazały się całkowicie nieprzydatne (k.- 325). Sąd oddalił wniosek powoda o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka A. D. na okoliczność ustalenia szkodliwości wpływu oświetlenia jarzeniowego w celach na wzrok powoda, gdyż po pierwsze osoba ta nie jest biegłym sądowym lekarzem okulistą, a po drugie na podstawie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy Sądu Okręgowego w Katowicach syg. akt I C 366/07, w której A. D. był powodem ustalono, że pogorszenie ostrości jego wzroku nie miało związku z warunkami panującymi w celi podczas pobytu w Areszcie Śledczym w S. i tym samym nie miało żadnego wpływu na częściowe uwzględnienie powództwa w tej sprawie (k.- 209 verte). Sąd pominął też, zgłoszony z ostrożności procesowej, wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka K. M. – kierownika działu kwatermistrzowskiego albowiem okoliczności dotyczące warunków pobytu powoda w Areszcie Śledczym w S. zostały wykazane pozostałymi dowodami przeprowadzonymi w sprawie (k.- 328). Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Stosownie do przepisów art. 23kc i 24kc poszkodowanemu w przypadku naruszenia jego dobra osobistego służy ochrona cywilnoprawna. Dobra osobiste podlegają ochronie, jeżeli ich naruszenie (zagrożenie) jest bezprawne. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art.24§1kc, które muszą być spełnione równocześnie są: istnienie dobra osobistego, jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia i bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy, oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Poszkodowany nie musi natomiast wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. W polskiej doktrynie cywilistycznej panuje obiektywne pojęcie bezprawności, według którego bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Osoba szukająca ochrony przewidzianej w art.24kc nie musi, zatem wykazywać winy sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Ciężar dowodu braku bezprawności działania (art. 24kc) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego. Musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Przepis art.24§1kc statuuje, bowiem domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Każde, więc naruszenie lub zagrożenie tego dobra należy wstępnie zakwalifikować jako bezprawne. Domniemanie to może sprawca obalić, jeżeli wykaże, że zachodziła jedna z okoliczności wyłączających bezprawność działania. Okolicznościami tymi są: działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa; wykonywanie prawa podmiotowego; zgoda pokrzywdzonego; działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego (wyrok SN z dnia 19 października 1989r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12/377). Dobro osobiste w odniesieniu do osoby fizycznej definiowane jest jako wartość o charakterze niemajątkowym, ściśle związana z jednostką ludzką, decydująca o jej bycie, pozycji w społeczeństwie, będąca przejawem odrębności psychicznej i fizycznej danej osoby oraz jej możliwości twórczych, powszechnie uznana w społeczeństwie i akceptowana w danym systemie prawnym. Do najważniejszych dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia art. 23kc należy cześć (dobre imię, dobra sława, reputacja, honor, godność osobista) jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego. --- STRONA 5 --- Stosownie do treści art.24§1kc w sprawie o ochronę dóbr osobistych Sąd w pierwszym rzędzie ustala jednak, czy do ich naruszenia doszło i dopiero w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie ocenia, czy działanie pozwanego naruszyciela było bezprawne. Godność człowieka jest dobrem osobistym, które podlega ochronie między innymi na podstawie art. 23 i art. 24 k.c., jak również - w stosunku do osób odbywających karę pozbawienia wolności - na podstawie art. 40 i art. 40 ust. 4 Konstytucji, art. 3 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz art. 4 Kodeksu karnego wykonawczego. Przepisy te nakazują wykonywanie kary w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności skazanego oraz zakazują stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego. Ograniczenie praw i wolności skazanego może wynikać jedynie z ustawy i wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Ustawowe ograniczenia praw i wolności osób odbywających karę pozbawienia wolności zamieszczone są między innymi w Kodeksie karnym wykonawczym (rozdział X, oddział 4), regulującym zasady i sposób wykonywania orzeczonych przez sądy kar. Ograniczenia te wynikają również z Regulaminu Wykonywania K. Pozbawienia Wolności oraz wewnętrznych zarządzeń Dyrektora danej jednostki penitencjarnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzone zostało, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych, zawilgoconych i zagrzybionych celach, bez wentylacji z unoszącym się w nich fetorem z węzła sanitarnego może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, co na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24kc w związku z art. 448kc. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe wykazało, że w okresie objętym żądaniem pozwu zjawisko przeludnienia w Areszcie Śledczym w S. w ogóle nie występowało, co oznacza, że powód przez cały czas osadzony był w celach, w których powierzchnia przypadająca na skazanego, wynosiła nie mniej niż 3 m 2 . Wykazało też, że powód okresowo około 2 miesięcy był osadzony w celi nr 46/IV wymagającej remontu oraz potwierdziło, że jego prawa i wolności podczas osadzenia były ograniczone. Pozwany zaprzeczył, a powód zaoferowanymi środkami dowodowymi nie wykazał (art.6kc), aby w celach mieszkalnych było oświetlenie nie spełniające wymogów unijnych i aby wpływało ono niekorzystnie na jego wzrok. W ocenie Sądu, ograniczenia praw i wolności, na które uskarża się powód są typowe dla osób odbywających karę pozbawienia wolności. Wynikają one bezpośrednio z ustawy oraz z aktów wykonawczych i jako takie nie mogą być rozpatrywane i oceniane jako naruszające jakiekolwiek jego dobra osobiste. Inną kwestią są natomiast zarzuty powoda odnoszące się do naruszenia jego godności w wyniku samego osadzenia w Areszcie Śledczym w S., którego budynki i cele wymagają remontów. Zdaniem Sądu, przyczyną tego jest ogólna trudna sytuacja materialna zakładów karnych, dotykająca większości osób odbywających karę pozbawienia wolności, nie zaś chęć poniżenia czy upokorzenia skazanego. Brak należytego dofinansowania więziennictwa nie może być, więc uznany za przejaw złej woli pozwanego, którego świadomym działaniem byłoby stworzenie takich warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które same w sobie (złe warunki sanitarne, bytowe, techniczne) stanowiłyby dodatkową dolegliwość i represję dla osób skazanych, a tym samym przejaw niehumanitarnej polityki penalnej państwa. Nie dofinansowanie więziennictwa, tak jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa, w tym przede wszystkim działań podejmowanych na rzecz osób nie naruszających porządku prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna) jest efektem wieloletnich zaszłości determinowanych poprzednimi warunkami ustrojowymi i odczuwalnymi jeszcze skutkami transformacji systemu społeczno – ekonomicznego. Wszystko to sprawia, że, obiektywnie rzecz oceniając, nie można uznać, by pobyt powoda w takich warunkach, jako recydywisty penitencjarnego, mógł mieć wpływ na jego poczucie własnej wartości lub na oczekiwanie szacunku od innych ludzi. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy, o naruszeniu dobra osobistego w postaci uchybienia godności osadzonego w zakładzie karnym nie można mówić w przypadku pewnych uciążliwości lub niedogodności związanych z samym pobytem w takim zakładzie, polegających np. na niższym od oczekiwanego standardzie celi czy urządzeń sanitarnych, bowiem dla wielu ludzi nie odbywających kary pozbawienia wolności warunki mieszkaniowe bywają często równie trudne. Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym nie jest --- STRONA 6 --- naruszona, jeżeli odpowiada uznanym normom poszanowania człowieczeństwa (orzeczenie z dnia 20 grudnia 2010 r. IV CSK 449/10, niepubl.). Z tych wszystkich przyczyn, a zatem wobec braku łącznego zaistnienia przesłanek, o których mowa w art.24§1kc powództwo oddalono. Gdyby jednak uznać, że samo okresowe osadzenie powoda w celi wymagającej remontu jest wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia, to należy mieć na uwadze, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd zgodnie, z którym sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia na podstawie art.448kc w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Przy stosowaniu tego przepisu sąd bierze, bowiem pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2006r. II PK 245/05, OSNP 2007/7-8/101). W wyroku z dnia 12 grudnia 2002r. V CKN 1581/00 (OSNC 2004/4/53) Sąd Najwyższy wskazał także, iż decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być poprzedzona również zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania tego środka. Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu w okolicznościach tej konkretnej sprawy, gdy katastrofalny stan budżetu Aresztu Śledczego w S. nie pozwala mu przeprowadzenie koniecznego kapitalnego remontu budynków penitencjarnych, to o winie pozwanego, jej stopniu i nasileniu nie może być mowy. Niezależnie od tego podkreślenia wymaga, że inaczej ocenia się stopień wrażliwości osoby, która dotychczas nie była poddana takim czynnikom stresogennym jak osadzenie w zakładzie karnym, niż osoby, która odbywała już karę pozbawienia wolności. Powód jest recydywistą penitencjarnym, a zatem na stres związany z osadzeniem jest niewątpliwie bardziej odporny, gdyż doskonale znane mu są uciążliwości i niedogodności związane z samym pobytem w zakładzie karnym. Tak, więc i z tych przyczyn powództwo o zasądzenie zadośćuczynienia w przypadku uznania, iż doszło jednak do naruszenia dóbr osobistych powoda również byłoby oddalone. Orzeczenie o kosztach procesu zawarte w: • pkt 2 wyroku uzasadnia przepis art. 102kpc który wyraża zasadę słuszności w orzekaniu o kosztach, stanowiąc wyjątek od zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Szczególne znaczenie dla możliwości jego zastosowania ma ocena zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Podstawą do takiej oceny może być zachowanie się strony w procesie, jak i jej sytuacja poza procesowa (stan majątkowy, szczególna sytuacja zdrowotna i życiowa). Zdaniem Sądu w rozpatrywanej sprawie tak zasady współżycia społecznego, jak i stan majątkowy oraz szczególna sytuacja życiowa powoda zastosowanie tej zasady w pełni uzasadniają; • pkt 3 wyroku uzasadniają przepisy art.29 ust.1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2009r. Nr 146 poz. 1188 ze zmianami) oraz §11 ust.1 pkt25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163 poz. 1348 ze zmianami).