Wyrok IC 218/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 czerwca 2011 roku Sąd Okręgowy w Katowica

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 218/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 czerwca 2011 roku Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodnicząca: SSO Wacława Walencka Protokolant: st. sekr. sądowy Joanna Stec po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2011 roku w Katowicach sprawy z powództwa T. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w S. o zapłatę 1. powództwo oddala; 2. odstępuje od obciążenia powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanego. Sygn. akt I C 218/11 UZASADNIENIE Powód T. B. pozwem z dnia 22 marca 2011 r. domagał się zasądzenia od pozwanego na swoją rzecz kwoty 200.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty z tytułu naruszenia dóbr osobistych w postaci godności, intymności oraz prawa osób pozbawionych wolności do humanitarnego traktowania przez organy państwa. Nadto wniósł o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu. Na uzasadnienie swoich żądań powód podał, iż w Areszcie Śledczym w S. przebywał od 20 czerwca 2008 r. w trudnych warunkach bytowych, przejawiających się w umieszczeniu go w celi o powierzchni niespełna 1,5 m2 na jednego osadzonego, w celi dla więźniów niebezpiecznych, w celi wilgotnej, dusznej, pozbawionej wentylacji z nie oddzielonym od reszty pomieszczenia kącikiem sanitarnym, braku odpowiedniego wyposażenia cel. Powód powołał się na przepisy Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, Kodeksu cywilnego, Europejskiej Konwencji o Ochronie --- STRONA 2 --- Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz na orzecznictwo Sądu najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (pozew – k. 2-5). Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu śledczego w S. reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Na poparcie swojego stanowiska w sprawie pozwany podał, iż powód przebywał w Areszcie śledczym w S. w okresie od 20 czerwca 2008 r. do 15 listopada 2010 r. W jego ocenie przedmiotowe powództwo jest nieuzasadnione, a powód nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na zaistnienie naruszenia jego dóbr osobistych. Powołując się na orzecznictwo sądowe, podniósł, iż samo twierdzenie strony nie jest dowodem, a twierdzenie dotyczące istotnej dla sprawy okoliczności powinno być udowodnione przez stronę zgłaszającą to twierdzenie. Tymczasem powód nie wykazał żadnej z przesłanek warunkujących przyznanie mu zadośćuczynienia. Dodał, iż zarzut naruszenia art. 110 § 2 k.k.w. jest bezpodstawny, albowiem działanie takie nie jest bezprawne. W ocenie pozwanego szczególną okolicznością uzasadniającą fakt zastosowania art. 248 k.k.w. jest sam fakt występowania znacznego przeludnienia w jednostkach penitencjarnych skali kraju, który to fakt ma charakter obiektywny, nadto na jego wystąpienie dyrektor Aresztu Śledczego w S. nie miał i nie ma żadnego wpływu. Dodał, iż o fakcie przeludnienia informowano na bieżąco właściwy sąd penitencjarny. Wskazał nadto, że powód przebywał w pozwanej jednostce także po dniu 6 grudnia 2009 r., tj. po dniu, w którym zgodnie z wyrokiem Trybunału konstytucyjnego art. 248 § 1 k.k.w. utracił moc obowiązującą, a administracja Aresztu śledczego w (...) w przypadku przeludnienia postępuje zgodnie ze znowelizowanym art. 110 k.k.w. i wobec powoda wydana była zgodnie z art. 110 § 2d k.k.w. stosowna decyzja o umieszczeniu go na czas określony w celi, w której nie zachowania była norma 3m2 na jednego osadzonego. Działanie administracji Aresztu Śledczego w S. w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. Pozwany zaprzeczył twierdzeniom powoda, jakoby wyposażenie cel był niewłaściwe. Wskazał także, że wyżywienie odpowiada wymaganym standardom, cele można wietrzyć, gdyż okna są nowe i otwierają się, kąciki sanitarne zapewniają odpowiednie warunki do utrzymania higieny osobistej, gdyż są zabudowane, osadzeni otrzymują środki higieny osobistej. Pozwany dodał, iż remonty bieżące cel są wykonywane co roku zgodnie z planem ich remontowania (w 2005 r. wyremontowano 17 cel, w 2006 r. wyremontowano 31 cel, w latach 2007 i 2008 wyremontowano 48 cel, w 2009 r. wyremontowano 22 cele, a w roku 2010 wyremontowano 35 cel). Nadto jednostka ta jest kontrolowana przez Powiatowego Inspektora Sanitarnego w S.. Wobec powyższego w ocenie pozwanego roszczenia powoda nie zasługują na uwzględnienie (odpowiedź na pozew – k. 22-35). Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód T. B. był osadzony w Areszcie Śledczym w S. od dnia 20 czerwca 2008 r. do dnia 15 listopada 2010 r. W 2008 r. Dyrektor Aresztu Śledczego w S. informował sędziów penitencjarnych w Sądzie Okręgowym w Katowicach, iż w związku z zaludnieniem przekraczającym 100% pojemności normowanej w pomieszczeniach mieszkalnych czasowo przebywało więcej osób skazanych i tymczasowo aresztowanych. Natomiast w 2009 r. Dyrektor Aresztu Śledczego w S. w związku z zaistnieniem sytuacji, w której liczba osadzonych zakwaterowanych w zakładach karnych i aresztach śledczych oraz podległych im oddziałach zewnętrznych przekroczyła w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów oraz w związku z wykorzystaniem miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych, podejmował decyzje o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną --- STRONA 3 --- osobę wynosi mniej niż 3m2 na czas określony, tj. trzech miesięcy. O podejmowaniu takich decyzji zawiadamiano sędziów penitencjarnych w Sądzie Okręgowym w Katowicach. Dowód: informacje przekazywane przez Dyrektora Aresztu Śledczego w S. sędziom penitencjarnym w Sądzie Okręgowym w Katowicach w roku 2009 o podjęciu decyzji o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia wynosiła mniej niż 3m2 na czas określony – k. 36-38; informacje przekazywane przez Dyrektora Aresztu Śledczego w S. sędziom penitencjarnym w Sądzie Okręgowym w Katowicach w roku 2008, że zaludnienie Aresztu przekracza 100% pojemności – k. 39-41. W dniu 6 stycznia 2010 r. Dyrektor Aresztu Śledczego w S. na podstawie art. 110 § 2b pkt 7 i § 2c i 2e k.k.w. wydał wobec powoda decyzję indywidualną, na mocy której z dniem 7 stycznia 2010 r. na okres 14 dni, tj. do dnia 21 stycznia 2010 r. umieszczono go w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła poniżej 3m2. Dowód: decyzja nr (...) z 6 stycznia 2010 r. o umieszczeniu powoda na okres 14 dni w celi, w której powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła poniżej 3m2 – k. 42. W Areszcie Śledczym w S. cele wyposażone są w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający każdemu osadzonemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza, oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy i odpowiednią do pory roku temperaturę. Wyżywienie jest zgodne z obowiązującymi przepisami. W celach znajdują się dwa lub jedno okno, które spełniają rolę wentylacji naturalnej. Osadzeni mogą swobodnie otwierać okna, które codziennie są otwierane podczas godzinnego spaceru osadzonych. Nadto cele są wyposażone w sprzęt do sprzątania, a nadto wydawane są środki czystości dwa razy w miesiącu lub częściej według potrzeb. Kąciki sanitarne w około 50% celach są zabudowane murkiem o wysokości 140 cm, posiadają również drzwi. W kilku celach kąciki sanitarne zabudowane są ściankami z płyt, a zamiast drzwi posiadają zasłonę. Osadzeni zgodnie z harmonogramem korzystają z ciepłych kąpieli, natomiast w celach mają dostęp do wody zimnej. Ponadto otrzymują środki do utrzymania higieny osobistej. Zapewnia się im również możliwość otrzymania czystych ubrań skarbowych. Remonty bieżące cel mieszkalnych cel są wykonywane co roku zgodnie z planem ich remontowania - w 2005 r. wyremontowano 17 cel, w 2006 r. wyremontowano 31 cel, w latach 2007 i 2008 wyremontowano 48 cel, w 2009 r. wyremontowano 22 cele, a w roku 2010 wyremontowano 35 cel. Nadto w Areszcie Śledczym dokonywane są wizytacje cel mieszkalnych przez kierownictwo jednostki, cele są dezynfekowane, a nadto jednostka ta jest kontrolowana przez Powiatowego Inspektora Sanitarnego w S.. Kontrole te nie wykazały nieprawidłowości. W celach przeznaczonych dla więźniów niebezpiecznych warunki bytowe są takie same jak w innych celach, tj. jak opisane powyżej, z tym że w celach tych kąciki sanitarne są zabudowane do sufitu, wszystkie sprzęty są przymocowane na stałe do podłoża, a nadto oddzielone są od drzwi wejściowych kratą. Są to cele dwu- lub trzyosobowe, w których nie umieszcza się większej liczby osób. W Areszcie śledczym w S. funkcjonuje biblioteka i świetlice, osadzeni mogą korzystać także z zajęć kulturalnych i sportowych na boisku, grać w ping-ponga. Dowód: notatka służbowa z dnia 4 maja 2011 r. sporządzona przez Kierownika D. Kwatermistrzowskiego K. M. – k. 43-45; zeznania świadka K. M. – k. 58-59; zeznania świadka T. G. – k. 58. Powyższy stan faktyczny sąd ustalił w oparciu o wskazane powyżej dowody, których żadna ze stron nie kwestionowała. --- STRONA 4 --- Sąd zważył, co następuje: Powód jako osoba skazana na karę pozbawienia wolności ma zagwarantowane przez prawo warunki odbywania tej kary. Określone są one szczegółowo w przepisach Kodeksu karnego wykonawczego i rozporządzeń wykonawczych, a przede wszystkim wypływają wprost z normy ustawy zasadniczej i wiążących Polskę norm prawa międzynarodowego, zwłaszcza art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Nie oznacza to jednak braku dolegliwości wynikających z przebywaniem w warunkach izolacyjnych związanych z istotą kary pozbawienia wolności. W świetle poczynionych ustaleń faktycznych i zgromadzonych dowodów stwierdzić należało, iż powód okresowo przebywał w celi przeludnionej. W ocenie sądu twierdzenie pozwanego jakoby umieszczenie powoda w takich warunkach nie było bezprawne nie zasługiwało na podzielenie. Jednakże należało mieć na względzie, iż sama bezprawność działania pozwanego nie może przemawiać za przyznaniem zadośćuczynienia. Przepis art. 24 k.c. konstruuje co prawda domniemanie bezprawności zachowania sprawcy, lecz do powstania roszczeń w nim określonych koniecznym jest, aby takie działanie sprawcy wywołało skutek w postaci naruszenia dobra osobistego i to w stopniu uzasadniającym przyznanie zadośćuczynienia. Sąd orzekający podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie, zgodnie z którym prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie, a działania naruszające te dobra mogą rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 k.c. i art. 448 k.c., a nadmierne zagęszczenie celi może być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne – jednakże to powód musi wykazać, że bezprawne działanie pozwanego naruszyło jego dobra osobiste i jakie. Samo bowiem osadzenie w przeludnionej celi nie jest wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zadośćuczynienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r., sygn. akt II CSK 486/09, niepubl.; wyrok Sądu apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 499/07, opubl. OSAW 2009, nr 2, poz. 128; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt I ACa 154/11). Należało przy tym mieć na uwadze, że o doznaniu krzywdy można mówić tylko wówczas, gdy wykonywanie kary pozbawienia wolności prowadzi do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka, natomiast oczywistym jest, że każde pozbawienie wolności łączy się w mniejszym bądź większym stopniu z dolegliwościami wynikającymi z ograniczenia swobody i pewnych konstytucyjnie zagwarantowanych praw, jednakże każdy, kto narusza prawo karne, winien się z tym liczyć. W niniejszej sprawie powód nie udowodnił, iż na skutek osadzenia go w celi przeludnionej doszło do naruszenia jego dóbr osobistych oraz ewentualnego rozmiaru tego naruszenia. Same twierdzenia podnoszone w pozwie nie mogą zastąpić postępowania dowodowego i być wystarczające do uwzględnienia zgłoszonych żądań. Sąd miał na względzie, iż z dokumentów przedłożonych przez stronę pozwaną wynikało, iż jednokrotnie wydano wobec powoda decyzję o umieszczeniu go w takich warunkach, jednakże miało to miejsce jedynie przez 14 dni, co przy uwzględnieniu długości całego jego pobytu w tejże jednostce stanowiło bardzo krótki okres czasu. Nadto okoliczność ta sama w sobie nie mogła jeszcze świadczyć o wyrządzeniu krzywdy, albowiem do jej powstania samo przebywanie w warunkach przeludnienia nie jest wystarczające. Koniecznym bowiem jest wystąpienie innych nieprawidłowości, które dopiero łącznie z przeludnieniem mogą przemawiać za przyjęciem, iż doszło do naruszenia określonych dóbr osobistych i przyznaniem z tego tytułu stosownego zadośćuczynienia pod warunkiem wykazania wyrządzenia takim działaniem krzywdy. Natomiast powód nie wykazał prawdziwości podnoszonych twierdzeń co do tego, iż w istocie doznał krzywdy z powodu przeludnienia oraz co do tego, że w trakcie osadzenia przebywał w celach pozbawionych odpowiedniego wyposażenia, wilgotnych, dusznych, bez wentylacji, w których kąciki sanitarne nie były oddzielone od reszty pomieszczenia. Natomiast z okoliczności przytoczonych przez pozwanego oraz z przedstawionych przez niego dowodów wynikało, że podczas pobytu powoda w Areszcie Śledczym w S. panujące tam warunki sanitarno-bytowe odpowiadały obowiązującym normom, cele były wyposażone we właściwy sprzęt, miały odpowiedni dostęp do światła naturalnego, okna zapewniały dopływ świeżego powietrza, a nadto osadzeni mieli zapewnione codzienne spacery, różnego rodzaju zajęcia, w tym sportowe, przeprowadzane również na świeżym powietrzu. --- STRONA 5 --- Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie, dotyczącym przyznawania zadośćuczynienia w związku z pobytem w jednostkach penitencjarnych (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 7 maja 2009 r., sygn. akt I ACa 247/09, Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 499/07), wskazuje się na konieczność oceny skumulowanego efektu takich warunków jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych i zła wentylacja (por. wyrok ETPCz z dnia 15 lipca 2002 r., skarga nr (...)). Dopiero zaistnienie sumy takich warunków, towarzyszących przeludnieniu w celi może prowadzić do stwierdzenia, że dobra osobiste osadzonego zostały naruszone. Samo umieszczenie w przeludnionej celi nie jest bowiem wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Co więcej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie o sygn. akt II PK 245/05 wskazał, iż sąd nie jest zobligowany do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Przy stosowaniu tej regulacji prawnej sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności. Reasumując, sąd uznał, że powód nie wykazał zgodnie ze spoczywającym na nim ciężarem dowodzenia (art. 6 k.c.), że doznał on krzywdy na skutek bezprawnego działania pozwanego podczas przebywania w Areszcie Śledczym w S., wobec czego sąd na mocy art. 24 § 1 k.c. w związku z art. 448 k.c. na skutek braku przesłanek oddalił powództwo w całości. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c., mając na uwadze sytuację życiową i materialną powoda, w całości zwolnionego od obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie.