Wyrok IC 192/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2010 roku Sąd Okręgowy w Katowica

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 192/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2010 roku Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodnicząca: SSO Wacława Walencka Protokolant: st. sekr. sądowy Joanna Wałach po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 roku w Katowicach sprawy z powództwa S. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w …., - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w …., - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w …., - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w ….., - Dyrektorowi Zakładu Karnego w ….., - Dyrektorowi Zakładu Karnego w ……, - Dyrektorowi Zakładu Karnego w …., - Dyrektorowi Zakładu Karnego w ……. o zapłatę 1. zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w …na rzecz powoda kwotę 1 000 zł ( jeden tysiąc złotych ); 2. w pozostałej części powództwo oddala; 3. odstępuje od obowiązku obciążenia powoda zwrotem kosztów procesu na rzecz pozwanego w zakresie oddalonego powództwa. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I C 192/10 Uzasadnienie Powód S. M. pozwem z dnia 11 marca 2010 r. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz kwoty 150.000 zł tytułem zadośćuczynienia od Skarbu Państwa - Dyrektora Aresztu Śledczego w ….., Dyrektora Aresztu Śledczego w ……, Dyrektora Aresztu Śledczego w …….., Dyrektora Aresztu Śledczego w ………., Dyrektora Zakładu Karnego w ………, Dyrektora Zakładu Karnego w ………, Dyrektora Zakładu Karnego w ……… i Dyrektora Zakładu Karnego w ……... Nadto domagał się zwrotu kosztów procesu. Na uzasadnienie swoich roszczeń podał, iż jednostki penitencjarne, z których działalnością związane jest powództwo, nie zapewniły mu jako osadzonemu odpowiednich warunków bytowych, jakie należą się osobie pozbawionej wolności. Wskazał, iż cele, w których przebywał były przeludnione, brudne i zagrzybione, a nadto nie posiadały wentylacji ani zabudowanych kącików sanitarnych. Co więcej, w celach tych panowała wilgoć i były one niedogrzane. Powyższe naruszyło jego dobra osobiste, w tym prawo do godności i intymności (pozew - k. 2). Strona pozwana, reprezentowana przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w odpowiedzi na pozew z dnia 1 lipca 2010 r. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania na rzecz pozwanego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Na poparcie swojego stanowiska w sprawie pozwany podniósł, iż argumentacja powoda nie została poparta żadnymi dowodami, a to powód winien udowodnić zaistnienie szkody bądź krzywdy oraz normalnego związku przyczynowego pomiędzy wyrządzoną szkodą bądź krzywdą, a zachowaniem pozwanego. Same twierdzenia nie są bowiem wystarczające do wykazania odpowiedzialności pozwanego. Nadto pozwany z ostrożności procesowej zaprzeczył, aby w okresie do dnia 5 grudnia 2009 r. powód przebywał w celi przeludnionej. Od dnia 6 grudnia 2009 r., gdy wszedł w życie znowelizowany art. 110 k.k.w. oraz uchylono art. 248 k.k.w. powód nie przebywał w warunkach przeludnienia. To, że w skali całego kraju występowało przeludnienie w jednostkach penitencjarnych, nie świadczy o tym, że został nim dotknięty powód. --- STRONA 3 --- Pozwany z ostrożności procesowej podniósł także zarzut przedawnienia roszczenia pozwu za okres przypadający 3 lata przed dniem złożenia pozwu w administracji Aresztu Śledczego w …….w dniu 11 marca 2010 r., tj. co najmniej za okres sprzed 11 marca 2007 r., gdyż upłynęły 3 lata od momentu, kiedy powód dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Co więcej, pozwany wskazał, iż w europejskiej przestrzeni prawnej nie funkcjonuje pojęcie standardów europejskich w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności, w tym określenia norm powierzchni, mającej przypadać na jednego osadzonego. Każdy kraj Unii Europejskiej sam reguluje te kwestie. Dodał, iż wbrew twierdzeniom powoda z orzecznictwa Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (ETPCz) wynika, iż powierzchnia celi przysługująca osadzonemu nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką oceny, czy doszło do naruszenia praw zagwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. ETPCz wskazuje natomiast na konieczność dokonywania w każdym przypadku tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków. Tymczasem w ocenie pozwanego stan faktyczny niniejszej sprawy nie pozwala na stwierdzenie, że odbywanie przez powoda kary pozbawienia wolności miało miejsce w warunkach naruszających prawa człowieka, a w szczególności jego godność i zasady humanitarnego traktowania. Nadto działaniom organów postępowania wykonawczego, podejmowanym wobec powoda, nie towarzyszył zamiar poniżenia i upokorzenia, a nadto były one dokonywane w ramach ustawowych uprawnień, wobec czego nie doszło do naruszenia obowiązujących przepisów prawa. Pozwany podniósł również, iż dochodzenie przez powoda roszczeń wskazanych w pozwie stanowi nadużycie prawa podmiotowego, albowiem to on naruszył zasady współżycia społecznego poprzez popełnienie przestępstw (odpowiedź na pozew – k. 27-33). Na rozprawach strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód S. M. od 23 października 1995 r. do nadal przebywa w różnych jednostkach penitencjarnych. W Areszcie Śledczym w …. przybywał od 17 lutego 2010 r. do 22 kwietnia 2010 r. Następnie został przetransportowany do Zakładu Karnego w ……. --- STRONA 4 --- W Areszcie Śledczym w …… powód był osadzony w celi numer 15 na Oddziale 3. Sąd z urzędu posiada informację, iż cela ta ma powierzchnię 21,7 m2 i jest siedmioosobowa ( akta tut. Sądu w sprawie o sygn. I C 349/10 ). Z pewnością w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w ……. były okresy, gdy w celi nr 15 było osadzonych 8 osób. W celi tej znajdowało się 8 łóżek, ustawionych piętrowo po dwa, stół i krzesło dla każdego osadzonego. Pomieszczenie to posiadało kącik sanitarny murowany z przerwą przy suficie bez ciągu wentylacyjnego, co powodowało przedostawanie się fetoru do reszty celi. Cela ta nie posiadała żadnej wentylacji, można było otwierać w niej okna. Panowała tam wilgoć. W celi nr 15 był telewizor. W Areszcie Śledczym w …… była dostępna dla osadzonych świetlica, a nadto co dwa tygodnie można było wypożyczyć książki z biblioteki. Osadzeni codziennie wychodzili z budynku na spacer. Posiłki w pozwanej jednostce były dowożone przez firmę zewnętrzną. Dowód: zeznania świadka J. S. – k. 93-94; zeznania świadka A. A. – k. 94; zeznania świadka J. W. – k. 94. W stosunku do powoda wychowawcy z Aresztu Śledczego w …..kierowali zarówno wnioski o przyznanie nagród, jak i o wymierzenie kar dyscyplinarnych, między innymi za niszczenie sprzętu znajdującego się w celi. Dowód: akta osobowe powoda. Co do okoliczności odbywania kary pozbawienia wolności przez powoda w Zakładzie Karnym w …… stwierdzić należy, iż powód nie powołał żadnych dowodów w celu ich wykazania. Sąd zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż pozwany skutecznie podniósł zarzut przedawnienia co do okresów przebywania powoda w jednostkach penitencjarnych przed dniem 11 marca 2007 r. Znajduje on uzasadnienie w treści art. 442(1) §1 k.c., który stanowi, iż roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulegają przedawnieniu z upływem lat 3 od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Pozew powoda został natomiast wniesiony w dniu 11 marca 2010 r. Wobec tego w tym zakresie Sąd oddalił powództwo. --- STRONA 5 --- Dobra osobiste człowieka chronione są przez Konstytucję RP. Zgodnie z treścią art. 30 tego aktu przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. „Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt II CSK 269/07, LEX nr 315849, M.Prawn. 2007/21/1172). Godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1989 r., sygn. akt I CR 143/89, OSPiKA 1990, poz. 330). Przedmiotowa sprawa dotyczyła kwestii poszanowania godności osobistej w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności, w związku z czym Sąd miał na względzie, iż zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania takiej kary stanowi jedno z zasadniczych wymagań demokratycznego państwa prawnego, będące przedmiotem uregulowań o charakterze międzynarodowym. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167 i 169), stanowi, iż każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka (art. 10 ust. 1). Natomiast w myśl art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Regulacja ta w połączeniu z art. 8 ust. 1 Konwencji, nakazującym poszanowanie życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, w stosunku do osób pozbawionych wolności oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku (por. wyrok sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 431/06, LEX 255593). Postanowienia powyższe zostały transponowane do polskiego porządku prawnego i zawarte w art. 40, art. 41 i art. 47 Konstytucji RP. --- STRONA 6 --- Obok przytoczonych przepisów należy mieć też na względzie orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) w tym zakresie. Mianowicie ETPCz uznał, iż każde państwo zobligowane jest do systematycznego kontrolowania decyzji podejmowanych w zakładach karnych, dotyczących zapewnienia osobom tam przebywającym, odpowiednich warunków życia z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok ETPCz z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga nr 8224/78, wyrok ETPCz z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga nr 21915/93). Skoro więc, jak wynika z powyższego, przebywanie w przeludnionej celi może w konkretnym przypadku zostać uznane za rodzaj poniżającego traktowania, skutkującego naruszeniem godności osobistej, wobec tego zasadnym może się stać roszczenie zasądzenia na tej podstawie zadośćuczynienia w oparciu o art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. Przyjęcie natomiast odpowiedzialności z art. 24 k.c. uzależnione jest od istnienia dobra osobistego, a następnie jego naruszenia lub zagrożenia bezprawnym działaniem (zaniechaniem) sprawcy, co stanowi przesłanki tej odpowiedzialności. Aby jednak można było przypisać zarzut na tej podstawie, poszkodowany musi udowodnić istnienie dobra prawnego oraz fakt jego naruszenia lub zagrożenia na skutek zachowania się sprawcy. W przeciwnym razie w myśl art. 6 k.c. poniesie ujemne konsekwencje nie wykazania faktów, z których wywodzi skutki prawne. Wobec tego, iż, jak już wyżej wskazano, każdorazowe naruszenie godności człowieka trzeba rozpatrywać z punktu widzenia jego wewnętrznych psychicznych odczuć, poszkodowany winien dokładnie określić, jakie jego odczucia w przewidzianych prawem dobrach osobistych uległy naruszeniu lub zagrożeniu. Nadto koniecznym do przypisania odpowiedzialności z tego tytułu jest bezprawne, a zatem sprzeczne z prawem i zasadami współżycia społecznego, zachowanie się sprawcy. Trzeba mieć na uwadze, iż zgodnie z treścią art. 110 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m2. Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Do dnia 6 grudnia 2009 r. obowiązywał przepis art. 248 § 1 k.k.w., który dopuszczał w --- STRONA 7 --- wyjątkowych wypadkach możliwość osadzenia więźnia w celi wieloosobowej, gdzie przypadałaby na niego powierzchnia mniejsza niż 3 m 2 . Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie, dotyczącym przyznawania zadośćuczynienia w związku z pobytem w jednostkach penitencjarnych (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 7 maja 2009 r., sygn. akt I ACa 247/09, Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 499/07), wskazuje się na konieczność oceny skumulowanego efektu takich warunków jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych i zła wentylacja (por. wyrok ETPCz z dnia 15 lipca 2002 r., skarga nr 47095/99). Dopiero zaistnienie sumy takich warunków, towarzyszących przeludnieniu w celi może prowadzić do stwierdzenia, że dobra osobiste osadzonego zostały naruszone. Samo umieszczenie w przeludnionej celi nie jest bowiem wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Co więcej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie o sygn. akt II PK 245/05 wskazał, iż Sąd nie jest zobligowany do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Przy stosowaniu tej regulacji prawnej Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, iż z okoliczności niewątpliwie wynika, iż w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w ……….panowało tam przeludnienie. W celi, w której przebywał powód, znajdowało się więcej osób niż wynika to z dopuszczalnej liczby osadzonych w celi, co wynika z treści zeznań złożonych przez świadków J. S., A. A.i J. W., którym Sąd dał wiarę z braku dowodów powołanych przez stronę pozwaną, a mogących prowadzić do ustaleń odmiennych niż wskazane powyżej. Dodatkowo nic nie przemawia za przyjęciem, że stan przeludnienia panujący w celi powoda trwał bardzo krótko. Sąd uznał ponadto, że powód w trakcie przebywania w Areszcie Śledczym w Sosnowcu odbywał karę w celi pozbawionej prawidłowej wentylacji, co powodowało problem pojawiającego się w celi fetoru, który utrudniał odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach odpowiednich dla zachowania godności człowieka. Także w trakcie pobytu w areszcie powód przebywał w celi, w której kącik sanitarny nie był w całości zabudowany, co wynika również z treści zeznań w/w świadków, których prawdziwości pozwany nie zaprzeczył. --- STRONA 8 --- Wobec powyższych okoliczności Sąd ostatecznie ustalił, że w czasie pobytu w Areszcie Śledczym w ……. powód musiał przebywać w dusznej i zaludnionej celi, w której kącik sanitarny nie był całkowicie zabudowany i w której panowała wilgoć. Zdaniem Sądu zaistniała kumulacja negatywnych warunków, prowadząca do naruszenia dóbr osobistych powoda. Przy ocenie stopnia tego naruszenia Sąd miał na uwadze między innymi to, że powód wielokrotnie przebywał w warunkach penitencjarnych, wobec czego zdawał on sobie sprawę z warunków panujących w jednostkach penitencjarnych, a tym samym było to dla niego w mniejszym stopniu stresogenne niż dla osoby po raz pierwszy pozbawionej wolności. Skoro powód, pomimo doskonałej znajomości realiów więziennictwa, powracał do popełniania przestępstw, musiał się liczyć z wynikającymi z osadzenia ograniczeniami i niedogodnościami. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że umieszczając powoda w Areszcie Śledczym w ……. w celi nie odpowiadającej normom powierzchni, w celi dusznej, wilgotnej, gdzie występował problem z kącikiem sanitarnym pozwany naruszył jego dobro osobiste w postaci godności i prawa do godnego odbywania kary w stopniu, który uzasadnia przyznanie powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. i 448 k.c. W/w warunki stanowiły przejaw poniżającego traktowania powoda. Sąd wycenił wysokość krzywd, jakich powód doznał poprzez odbywanie kary w w/w warunkach na kwotę 1 000 zł. Sąd jest zdania, iż tak oceniona wysokość zadośćuczynienia stanowi wartość ekonomicznie odczuwalną przez powoda i może stanowić kompensatę doznanych przez niego krzywd w postaci naruszenia dóbr osobistych. Rozmiar krzywdy jednakże nie uzasadnia zadośćuczynienia w takim rozmiarze, którego w pozwie domagał się powód, jest ono, aż nadto wygórowane i nie odpowiada ani rozmiarowi krzywdy ani nie uwzględnia obecnych stosunków majątkowych, dlatego powództwo powoda w pozostałym zakresie zostało oddalone. Zadośćuczynienie wynikające z utrudnionych warunków wykonywania kary pozbawienia wolności nie może być jednak wysokie i mieć charakteru innego niż symboliczny. Odnośnie pobytu w Zakładzie Karnym w …….. w okresie od 22 kwietnia 2010 r. do nadal powód nie przedstawił jakichkolwiek dowodów, z których wynikałoby, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Zgodnie z treścią art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Zatem wobec nie wykazania przez powoda żadnych okoliczności, dotyczących --- STRONA 9 --- odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w ……, Sąd w tym zakresie oddalił powództwo. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 100 i 102 k.p.c., biorąc pod uwagę sytuację życiową oraz materialną powoda, korzystającego ze zwolnienia od kosztów sądowych w całości.