Wyrok IC 189/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 marca 2011r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 189/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 marca 2011r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bochyńska - Jarczyk Protokolant: Gabriela Wolny po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2011r. w Katowicach sprawy z powództwa F. K. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w M., Dyrektorowi Aresztu Śledczego w T. i Dyrektorowi Zakładu Karnego w S. o zapłatę 1. powództwo oddala; 2. zasądza od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3.600zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego; 3. przyznaje rady prawnemu M. P. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Katowicach kwotę 4.392zł (cztery tysiące trzysta dziewięćdziesiąt dwa złote), a w niej kwotę 792zł (siedemset dziewięćdziesiąt dwa złote) podatku VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Sygn. akt I C 189/10 UZASADNIENIE Powód F. K. pozwem z dnia 17 marca 2010r., doprecyzowanym pismami z dni 7 i 22 czerwca 2010r. (k. 105-106 i 110-111) wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa Dyrektora Aresztu Śledczego w T. kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia, od pozwanego Skarbu Państwa Dyrektora Aresztu Śledczego w M. kwoty 40 000 zł tytułem zadośćuczynienia oraz od pozwanego Skarbu Państwa Dyrektora Zakładu Karnego w S. kwoty 50 000 zł tytułem zadośćuczynienia. Nadto wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. W uzasadnieniu swego żądania powód zarzucił pozwanym placówkom penitencjarnym nadmierne przeludnienie celach mieszkalnych oraz brak odpowiednich warunków sanitarnych przez nie zapewnienie minimum prywatności i intymności. Powód powołał się przy tym na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz na Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, jak i Konstytucję RP. --- STRONA 2 --- Odnosząc się do pobytu w okresie od miesiąca sierpnia 2006r. do dnia złożenia pozwu w Zakładzie Karnym w S. stwierdził, iż przebywał w celach o powierzchni 25 m 2 w dziesięć osób. Nie było doprowadzonej do celi ciepłej wody. Brakowało drabinek prowadzących na górne łóżka. Był wyłączony prąd w godzinach 8:30-11:30, co uniemożliwiało przygotowanie ciepłego posiłku. Odnosząc się do pobytu w okresie od 24 sierpnia 2005r. do miesiąca sierpnia 2006r. w Areszcie Śledczym w M. podał, iż przebywał w celach o powierzchni 8 m 2 w cztery osoby. Brakowało odpowiedniego dopływu powietrza, gdyż wewnętrzna krata oraz zewnętrzna szyba zbrojeniowa uniemożliwiały pełne otwarcie okna. Cele były zagrzybione i wszędzie obecne były karaluchy. Ubikacje nie były zabudowane, a jedynie zasłonięte były prześcieradłami. Nie było doprowadzonej ciepłej wody do cel oraz brakowało drabinek prowadzących na górne łóżka. W godzinach 0:00-6:00 był wyłączony prąd, co utrudniało skorzystanie z WC. Odnosząc się do pobytu w okresie od 16 listopada 2003r. do 14 kwietnia 2005r. w Areszcie Śledczym w T. podniósł, iż przebywał w celach o powierzchni 8 m 2 w cztery osoby oraz w celach o powierzchni 20 m 2 w dziesięć osób. Ubikacje zasłonięte były prześcieradłami. Brak było drabinek na górne łóżka. Nie było ciepłej wody doprowadzonej do cel, co doprowadziło do choroby skóry u powoda. Wyłączano programy telewizyjne w godzinach 23:00-6:00. Spacery odbywały się na przestrzeni powierzchni 30m 2 przy udziale 30 osób co uniemożliwiało swobodne poruszanie się. Pozwany Skarb Państwa: - Dyrektor Aresztu Śledczego w M., - Dyrektor Aresztu Śledczego w T., - Dyrektor Zakładu Karnego w S. zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w odpowiedzi na pozew z dnia 7 czerwca 2010r. wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej (k.- 37 – 48). Pozwany podniósł zarzut przedawnienia odnośnie roszczeń przeciwko Dyrektorowi Aresztu Śledczego w T. i Dyrektorowi Aresztu Śledczego w M. z uwagi na upływ trzyletniego okresu przedawnienia od dnia w którym powód dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany podniósł, że to na powodzie spoczywa ciężar dowodu, ten zaś wnosi o przeprowadzenie dowodów z dokumentów i rejestrów osadzenia próbując przesunąć ciężar dowodu na pozwanego. Nadto powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności w związku z naruszeniem dóbr osobistych powoda. W okresie osadzenia powoda w latach 2003-2010 obowiązywał do dnia 6 grudnia 2009r. art. 248 k.k.w. Zarzut naruszenia art.110 § 2 k.k.w. to jest osadzenia powoda w celi o powierzchni mniejszej niż 3m 2 na jednego osadzonego jest całkowicie bezzasadny albowiem działanie takie nie nosi w żadnym przypadku znamion bezprawności. W świetle, bowiem art. 248 § 1 k.k.w. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459) działanie administracji penitencjarnej w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2008r. sygn. SK 25/07, który spowodował utratę mocy obowiązującej art. 248 k.k.w. nie może być podstawą roszczeń odszkodowawczych, gdyż wywołał on jedynie skutki na przyszłość. Pozwane jednostki penitencjarne podlegały regularnym kontrolom sędziego penitencjarnego i nie stwierdzono żadnych uchybień, a o fakcie przeludnienia w Aresztach i Zakładzie Karnym był regularnie informowany Sąd Penitencjarny. W odniesieniu do pobytu powoda w Areszcie Śledczym w M. poza zarzutem przedawnienia z ostrożności procesowej wskazano że powód mógł czasowo przebywać w warunkach przeludnienia ale decyzja Dyrektora Aresztu była zgodna z wyżej wymienionym przepisami, a administracja tej jednostki penitencjarnej miała obowiązek przyjmowania kierowanych do nich osób bez względu na istniejące przeludnienie. Cele wyposażone były są w sprzęt kwaterunkowy --- STRONA 3 --- zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, a sprzęt ten spełnia warunki techniczne. Łóżka w celach były odpowiednich rozmiarów oraz miały zapewniony dostęp do wewnętrznych krat koszowych umożliwiając odpowiedni wypoczynek. Powód miał możliwość posiadania i korzystania z wentylatora elektrycznego, a cele były każdorazowo podczas spaceru wietrzone. Zawieszone za oknami osłony wykonane były w sposób nie utrudniający prawidłowego dopływu powietrza do celi. W Areszcie tym były profilaktycznie przeprowadzane zabiegi dezynsekcji i deratyzacji przez wyspecjalizowane przedsiębiorstwo. Kąciki sanitarne oddzielone były od reszty celi parawanem z płótna bądź płytami (...). Do cel doprowadzona była zimna woda bieżąca, a raz w tygodniu osadzeni korzystali z ciepłej kąpieli, co pozostawało w zgodzie z § 30 ust. 3 regulaminu organizacyjno – prorządowego wykonywania kary pozbawienia wolności. Powód nie składał nigdy skarg formalnych podczas pobytu w Areszcie Śledczym w M.. W odniesieniu do pobytu powoda w Zakładzie Karnym w S. pozwany stwierdził, iż zachodziło przeludnienie, jednakże sędzia penitencjarny był informowanych cotygodniowymi meldunkami o ilości skazanych osadzonych w tej jednostce. Powód był osadzony w warunkach przeludnienia w okresie od 17 października 2008r. do 20 marca 2009r. o czym został poinformowany na piśmie, a decyzję o osadzeniu w tych warunkach potwierdził własnoręcznym podpisem. Natomiast sędzia penitencjarny został poinformowany o osadzeniu powoda w warunkach przeludnienia. W okresie od 25 marca 2009r. do 26 lutego 2010r. powód nie przebywał w warunkach przeludnienia. Odnośnie pozostałych zarzutów wobec powyższej placówki pozwany stwierdził, iż wszystkie kąciki sanitarne posiadały stałą zabudowę, oddzielającą od reszty pomieszczenia. Środki higieny wydawane były powodowi zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Brak drabinek prowadzących na górne łóżko nie pozostaje w sprzeczności z powyższym rozporządzeniem. Brak ciągłego dostarczania energii elektrycznej do cel nie stanowił naruszenia prawa, gdyż możliwość użytkowania w celach urządzeń elektrycznych nie stanowi niezbywalnego prawa osadzonych. Nadto powód nigdy nie składał skarg w okresie pobytu w tej placówce. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód F. K. liczy obecnie 26 lat. W Areszcie Śledczym w T. powód przebywał w okresie od dnia 16 listopada 2003r. do dnia 14 kwietnia 2005r. Następnie w Areszcie Śledczym w M. przebywał on w okresie od 24 sierpnia 2005r. do sierpnia 2006r. W Zakładzie Karnym w S. przebywał on do dnia 18 sierpnia 2006r. do 26 lutego 2010r., odbywając karę pozbawienia wolności za popełnienie przestępstw z art. 279 § 1 k.k. i art. 59 ust. 1 i 2 ustawy o zapobieganiu i przeciwdziałaniu narkomanii (dowody: zeznania powoda k. 193-195, notatka służbowa Kierownika D. Penitencjarnego Z.K. w S. Op. k. 188). W dniach od 27-28 lipca 2009r. Sędzia Sądu Okręgowego w Opolu przeprowadził wizytację Zakładu Karnego nr 1 w S. obejmującą okres od 1 sierpnia 2008r. do 15 lipca 2009r. funkcjonowania tej jednostki. Przedmiotem wizytacji były między innymi warunki bytowe, opieka medyczna, stan sanitarny oraz organizowania czasu wolnego skazanym. Podczas wizytacji nie stwierdzono by w okresie objętym kontrolą przekroczono normę 3 m 2 na jednego osadzonego. Nadto stwierdzono, że wszystkie cele mieszkalne mają doprowadzoną wodę, są wyposażone w umywalki oraz WC. Kąciki sanitarne są oddzielone od reszty pomieszczenia i są zamknięte. Malowanie cel i innych pomieszczeń odbywa się na bieżąco, według potrzeb ale w miarę posiadanych środków. Osadzeni otrzymują odpowiednią do pory roku odzież, bieliznę osobistą, obuwie, pościel i środki higieny osobistej. Osadzeni korzystają z cotygodniowej ciepłej kąpieli, a zatrudnieni mogą kąpać się częściej. Zalecenia powizytacyjne ogólne dotyczyły systematycznego odnawiania cel w zakresie malowania i wymiany podłóg oraz działań mających na celu utrzymanie stanu zaludnienia tak by norma 3m 2 na osadzonego nie została przekroczona (dowód – sprawozdanie z wizytacji ZK nr 1 w S. Op. 27-28.07.2009r k. 180-187). --- STRONA 4 --- Powód podczas osadzenia w Zakładzie Karnym w S. jedynie w okresie od dnia 17 października 2008r. do dnia 20 marca 2009r. przebywał w celi, przy braku zachowania normy 3 m 2 na jednego osadzonego. Zachowanie powoda ocenione zostało przez personel Zakładu jako zmienne, okresy pozytywnych postaw przeplatały się z okresami negatywnego zachowania wyrażanego łamaniem ustalonego w tej jednostce porządku wewnętrznego. Był on w sumie sześciokrotnie karany dyscyplinarnie i szesnaście razy nagradzany regulaminowo (dowód – notatka służbowa Kierownika D. Penitencjarnego Z.K. w S. Op. A. D. z 25.05.2010r. k. 188). W okresie od sierpnia 2006r. do października 2008r. Dyrektor Zakładu Karnego nr 1 w S., dwukrotnie w każdym miesiącu informował Sąd Okręgowy w Opolu Wydział Penitencjarny o ilości osób osadzonych. W okresie od marca 2007r. do października 2008r. podejmował on kolejne decyzje o umieszczeniu osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 , informując o tym sędziego penitencjarnego (dowody: informacje Dyrektora ZK nr 1 w S. o zaludnieniu kierowane do Sądu Okręgowego w Opolu – Wydziału Penitencjarnego, k. 51-99). W październiku 2008r. Dyrektor Zakładu Karnego w S. wydał zarządzenie wobec imiennie oznaczonego powoda o umieszczeniu go na okres sześciu miesięcy w warunkach w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , przesyłając odpis zarządzenia Sądowi Okręgowemu w Opolu Wydziałowi Penitencjarnemu. Zarządzenie to przedstawiono powodowi, który własnoręcznym podpisem potwierdził zapoznanie się z nim. W dniu 20 marca 2009r. anulowano powyższe zarządzenie (dowód - zawiadomienie Dyrektora ZK w S. Op. do S.O. w O. Wydziału Penitencjarnego z 3.11.2008r. wraz z zarządzeniem z października 2008r. k. 49-50). W dniach 25-27 października 2004r. Sędzia Sądu Okręgowego w Gliwicach przeprowadził wizytację Aresztu Śledczego w T.. Stwierdził on utrzymujące się w tym Areszcie przeludnienie osadzonych, które w dniu wizytacji wynosiło 107 % ustalonej jego pojemności. Ponadto stwierdził, iż zachowana jest legalność wykonywania orzeczonych kar i tymczasowego aresztowania. Wizytator nie dostrzegł żadnych uchybień w działalności kontrolowanej jednostki, a prawa osób pozbawionych wolności są należycie respektowane (dowód – sprawozdanie z wizytacji Aresztu Śledczego w T. z 25-27.10.2004r. k. 133-136). W okresie od marca 2004r. do kwietnia 2005r. Dyrektor Aresztu Śledczego w T. w wykonaniu obowiązku wynikającego z art. 248 § 1 k.k.w. zawiadamiał Przewodniczącego Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Gliwicach o braku możliwości zachowania normy 3 m 2 na osadzonego, przesyłając wykaz cel w których to występuje (dowody: pisma Dyrektora A.Ś. w T. do S.O. w G. z okresu 2004-2005 k. 137-141). Powód podczas pobytu w Areszcie Śledczym w T. przebywał w dziesięciu różnych celach. Były to cele o powierzchni od 6,79 m 2 do 45,32 m 2 . Administracja Aresztu nie ewidencjonowała danych dotyczących ilości osób które przebywały w poszczególnych celach w danych okresach (dowód – notatka urzędowa Kierownika D. Ewidencji A.Ś. w T. R. G. z dnia 26.05.2010 k. 142). Powód miał zapewnioną opiekę medyczną stosownie do zgłaszanych dolegliwości w Areszcie Śledczym w T.. Był on 59 razy na konsultacji lekarskiej ogólnej, a 4 razy na konsultacji dermatologicznej. Był również dwukrotnie izolowany z powodu podejrzenia świerzbu (dowody: notatka służbowa Starszego Pielęgniarza A.Ś. w T. R. K. z 26.05.2010r. k. 144, odpis książeczki zdrowia powoda k. 145-157). Areszt Śledczy w T. dysponuje sześcioma placami spacerowymi o powierzchniach od 25,2 m 2 do 53,3 m 2 . Liczebność grup odbywających spacery jest różna. Plan spacerów zatwierdza dyrektor lub upoważniony przez niego pracownik tak by osadzeni mieli swobodę poruszania się. Wyłączanie sygnału telewizyjnego miedzy godzinami 23:00-6:00 miało na celu zapewnienie porządku i spokoju podczas ciszy nocnej, aby nie dochodziło do konfliktów pomiędzy osadzonymi, którzy udali się na spoczynek, a chcącymi oglądać telewizję (dowód – notatka służbowa Kierownika D. Ochrony A.Ś. w (...) Górach A. Maniaka z 26.05.2010r. k. 158). --- STRONA 5 --- W okresie od stycznia do sierpnia 2006r. Dyrektor Aresztu Śledczego w M., w związku z koniecznością o umieszczenia osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 informował Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Katowicach (dowody: zawiadomienia SO w Katowicach – Wydziału Penitencjarnego k.160-164). W dniu 19 października 2006r. Areszt Śledczy w M. został poddany kompleksowej kontroli Państwowego Powiatowego Inspektoratu Sanitarnego w K.. Podczas kontroli nie stwierdzono żadnych uchybień i nie wydano żadnych zaleceń (dowód- protokół kontroli sanitarnej z 26.10.2005r. k. 165-169). W okresie od sierpnia 2005r. do czerwca 2006r. na terenie Aresztu Śledczego w M. profilaktycznie przeprowadzane były cyklicznie średnio, co dwa miesiące przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną Zakład Usługowy (...) zabiegi dezynsekcji i deratyzacji (dowody: faktury VAT za usługi deratyzacji i dezynsekcji pomieszczeń k. 170-175). Każda z cel A.Ś. w M. wyposażona jest w drewniane okna, które są całkowicie otwierane. Cele wyposażone są w kratki wentylacyjne, a zastosowana jest wentylacja grawitacyjna. Kratki wentylacyjne podłączone są do przewodu kominowego, a sytuowane są one nad tzw. kącikiem sanitarnym. Dodatkowo cele posiadają wentylację do wewnątrz budynku. Na wyposażeniu cel znajdują się: łóżko, taboret, stoły mały i duży, szafki mała i duża, półka na środki czystości i półka pod telewizor. Sprzęt ten spełnia warunki techniczne. Cele są remontowane i odświeżane na bieżąco. Łóżka wielopoziomowe umieszczane są w odległości 10-20 cm od wewnętrznych krat koszowych tak, że ich usytuowanie zapewnia swobodny wypoczynek (dowód – notatka służbowa Kierownika D. Kwatermistrzowskiego W. C. z dnia 26.05.2010r. k. 177-179). Areszt Śledczy w M. mieści się w centrum miasta. Teren wokół jednostki jest zabudowany. Część w której umieszczeni są osadzeni znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Sprzyja to niedozwolonym kontaktom osadzonych z osobami przebywającymi na zewnątrz. Celem zapobieżenia takim kontaktom stosowane są przesłony okienne umieszczone na zewnątrz pawilonu mieszkalnego oraz wewnętrzne kraty koszowe instalowane za drzwiami wejściowymi i przed otworami okiennymi (dowód – notatka służbowa Kierownika D. Ochrony P. S. k. 176). Ustalając powyższy stan faktyczny, Sąd oparł się na dowodach wskazanych wyżej. Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły dokumenty w tym dokumenty urzędowe, które pod względem treści i formy nie budziły wątpliwości Sądu. Uzupełniająco podstawę ustaleń faktycznych stanowiły zeznania powoda oraz Dyrektora Zakładu Karnego w S.. Zeznania powoda stanowiły zasadniczo powtórzenie twierdzeń pozwu, a zatem w zakresie w jakim pozostawały w sprzeczności ze zgromadzoną dokumentacją nie mogły stanowić podstawy ustaleń faktycznych, albowiem w przeciwieństwie do dokumentów były subiektywne, a powód miał interes procesowy w uzyskaniu korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Sąd zważył, co następuje: Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, w której są zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów o wolności, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art. 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007r. II CSK 269/07 LEX nr 315849). --- STRONA 6 --- Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989r., I CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007r. V CSK 431/06 (LEX nr 255593) stwierdził, że zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust.1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art.3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r. ratyfikowanej przez Polskę w 1993r. (Dz.U. z 1993r. Nr 61 poz.284 ze zmianami) stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nie naruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust.1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności, uznał za obowiązek państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga (...), i z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga (...)). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, Trybunał uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m 2 , przypadającą na osadzonego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006r. (skarga nr (...)). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001r. (skarga nr (...)) stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W orzeczeniu z dnia 6 marca 2001r. (skarga nr (...)) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą liczbą łóżek i brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. Należy, zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z oddzieloną w sposób niewystarczający toaletą i węzłem sanitarnym może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art. 24 § 1 k.c., które muszą być spełnione łącznie są: - istnienie dobra osobistego, - jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, --- STRONA 7 --- - bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6 k.c. i art. 232 k.c.). Biorąc pod uwagę czas, w którym powód przebywał Aresztach Śledczych w T. i M. oraz Zakładzie Karnym nr 1 w S. należało rozważyć podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia. Wobec faktu, że żądanie zadośćuczynienia na podstawie art.448kc podlega badaniu w ramach reżimu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (art.417kc), za słuszny należało uznać podniesiony przez pozwanego na podstawie art.442 1 §1kc zarzut przedawnienia roszczeń powoda wynikających ze zdarzeń, z którymi wiąże on powstanie szkody, a które miały miejsce przed 17 marca 2007r. Zgodnie z tą normą: roszczenie o naprawienie szkody (odpowiednio krzywdy) wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Skoro krzywdą powoda jest naruszenie przez pozwanego jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności, to niewątpliwym jest, że musiał o niej wiedzieć przez cały okres pobytu w Areszcie Śledczym w M.. Tym samym musiał też wiedzieć, kto jest naruszycielem jego dóbr osobistych, a zatem kto jest osobą obowiązaną do naprawienia szkody. W tym stanie rzeczy wniesienie pozwu dopiero w dniu 17 marca 2010r. spowodowało, że jego roszczenia wynikające ze zdarzeń mających miejsce przed dniem 17 marca 2007r. uległy przedawnieniu i dlatego w tej części powództwo oddalono. Wszelkie zatem roszczenia powoda w dotyczące warunków pobytu w Aresztach Śledczych w T. i M. zostały oddalone. Podlegały również oddaleniu roszczenia dotyczące osadzenia powoda w Zakładzie Karnym nr 1 w S. w okresie przed dniem 17 marca 2007r. Do rozpoznania pozostały, więc roszczenia powoda za okres nieprzedawniony, który obejmuje wyłącznie jego pobyt w Zakładzie Karnym nr 1 w S. od 17 marca 2007r. do dnia złożenia pozwu tj. 17 marca 2010r. Jak wynikało z ustaleń stanu faktycznego podczas osadzenia w Zakładzie Karnym nr 1 w S., jedynie w okresie od 17 października 2008r. do dnia 20 marca 2009r. przebywał on w celi, gdzie nie był zachowany normatyw 3 m 2 na jednego osadzonego. Według pozwanego, jego działanie w postaci osadzenia powoda w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , było zgodne z prawem albowiem decyzja dyrektora Z.K. o umieszczeniu powoda w takich warunkach miała swoje umocowanie w treści art. 248 k.k.w. oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459), a dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. sygn. SK 25/07, gdyż stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art. 248 § 1 k.k.w. nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego. Odnosząc się do powyższego należy stwierdzić, iż kwestia przetrzymywania powoda w przeludnionych celach w okresie, gdy przepis art. 248 § 1 k.k.w. obowiązywał jest bardziej złożona. Złożoność problemu polega na tym, że przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie zawierają żadnych regulacji normatywnych dotyczących minimalnej powierzchni zakwaterowania przypadającej na jedną osobę pozbawioną wolności lub tymczasowo aresztowaną. Art.3 Konwencji stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w S. wydał szereg orzeczeń --- STRONA 8 --- odnoszących się do rozumienia tej normy. Można rozważać czy przebywanie powoda przez określony okres czasu w przeludnionych celach wypełnia dyspozycje przepisu art.3 Konwencji, które to uregulowanie zgodnie z art. 91 ust.2 Konstytucji RP ma pierwszeństwo przed ustawą na stosowanie. Stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art. 248 § 1 k.k.w. nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego, gdyż określenie późniejszej daty utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie może być tłumaczone inaczej, niż jego pozostawienie przez czas oznaczony w porządku prawnym i utrzymanie w mocy niekonstytucyjnej normy prawnej (por. orzecz. SN z dnia 3 lipca 2003r. sygn. akt III CZP 45/03 – OSNC 2004/9/136 i z dnia 23 czerwca 2005r. sygn. akt III CZP 35/05 – OSNC 2006/5/81). Z powyższego wynika, że w okresie odbywania przez powoda części kary w Zakładzie Karnym w S., kiedy to był on osadzony w warunkach przeludnienia, tj. od 17 października 2008r. do dnia 20 marca 2009r. obowiązywał zarówno art. 3 Konwencji zakazujący torturom oraz nieludzkiego albo poniżającego traktowania oraz przepis art. 248 § 1 k.k.w. pozwalający na umieszczanie osadzonych w celach, w których przypada mniej niż 3m 2 na jednego osadzonego. Zdaniem Sądu dla rozstrzygnięcia sprawy nie zachodziła konieczność ustalenia wzajemnych korelacji między tymi przepisami. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. jako przepis o charakterze szczególnym w stosunku do uregulowania zawartego w art. 110 k.k.w. nie może być wykładany w sposób rozszerzający. Z art. 248 § 1 k.k.w. wynika, że umieszczenie osadzonego w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 może mieć miejsce w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: • musi mieć miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, • umieszczenie osadzonych w celach nie spełniających wymogu wynikającego z art.110kkw może nastąpić na czas określony, • o takim umieszczeniu należy niezwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W ocenie Sądu pozwany wykazał spełnienie wszystkich powyższych przesłanek. Z dokumentów zawartych w aktach sprawy jak i z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. sygn. akt SK 25/07 wynika, że w dacie kiedy powód przebywał w Zakładzie Karnym w S. w zakładach karnych oraz aresztach śledczych panowało permanentne przeludnienie. Brak było miejsc do odbywania kary pozbawienia wolności i przetrzymywania tymczasowo aresztowanych. Można, więc uznać, że miał miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, o jakim mowa w art. 248 § 1 k.k.w. Kolejne dwie przesłanki zagęszczenia osadzonych również zostały spełnione. Wspomniany przepis wymaga, bowiem aby umieszczenie osadzonych w warunkach przeludnienia w celi nastąpiło na czas określony i aby niezwłocznie został o tym powiadomiony sędzia penitencjarny. Pozwany w ocenie Sądu należycie wypełnił ten obowiązek. Decyzja o umieszczeniu powoda w takich warunkach na okres sześciu miesięcy miała charakter jednorazowy, a Dyrektor Z.K. indywidualnie wobec powoda określonego imiennie podjął tę decyzję, zaś powód własnoręcznym podpisem potwierdził, iż zapoznał się z jej treścią. Odpis zarządzenia Dyrektora Z.K. przesłany został Wydziałowi IV Penitencjarnemu i Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych Sądu Okręgowego w Opolu, zatem wymóg zawiadomienia sędziego penitencjarnego również został zachowany. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania należało przyjąć, iż osadzenie powoda w okresie od 17 października 2008r. do dnia 20 marca 2009r. w warunkach przeludnienia nie nosiło znamion bezprawności, bowiem szczegółowo zastosowano się do przesłanek ówcześnie obowiązującego art. 248 § 1 kkw. W takich okolicznościach powód nie jest uprawniony do domagania się ochrony dóbr osobistych w postaci godności ludzkiej, poprzez osadzenie w przeludnionych celach skoro nie stanowiło ono działania bezprawnego. Pozostałe zarzuty powoda dotyczące warunków bytowych w Zakładzie Karnym w S. nie stanowiły naruszenia jego dóbr osobistych. --- STRONA 9 --- Jak wynikało z ustaleń faktycznych sanitariaty umieszczone w celach Zakładu Karnego w S. posiadały stałą zabudowę odpowiednio odgradzającą je od reszty pomieszczenia. Nie odpowiadający powodowi brak doprowadzenia do cel ciepłej wody bieżącej nie pozostawał w sprzeczności z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Nadto dyspozycja § 30 ust. 3 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności jest zachowana, jeżeli skazany raz w tygodniu korzysta z ciepłej kąpieli, a to powód miał zapewnione. Kwestia braku drabinek przy piętrowych łóżkach w ocenie Sądu nie stanowiła naruszenia dobra osobistego powoda, skoro wszelki sprzęt kwaterunkowy cel był zgodny z wymogami w/w rozporządzenia Ministra sprawiedliwości z 17 października 2003r., a usytuowanie łóżek piętrowych w pobliżu krat umożliwiało swobodny dostęp do górnych części. Nadto warunki bytowe w tym wyposażenie cel, były przedmiotem kontroli w toku wizytacji przez Sędziego Penitencjarnego, ten natomiast nie stwierdził żadnych uchybień w zakresie stanu sprzętu kwaterunkowego. Sędzia Penitencjarny przeprowadzał w dniu 21 sierpnia 2008r. indywidualne rozmowy ze skazanymi, którzy do tego się zgłosili, a jak wynikało ze sprawozdania powód do rozmowy takiej nawet się nie zgłosił. Naruszenie dobra osobistego poprzez brak dostarczenia energii elektrycznej w godzinach porannych do cel powód wiązał z brakiem możliwości przygotowania dla siebie ciepłego napoju czy posiłku. Jednakże działania takiego nie można kwalifikować jako naruszenia dobra osobistego powoda, skoro przygotowanie i dostarczenie do cel trzech posiłków dziennie i tak spoczywało na personelu pozwanej jednostki penitencjarnej, a zatem energia elektryczna w celi nie była powodowi wówczas niezbędna. Podsumowując, wszelkie zarzuty powoda pod adresem warunków osadzenia w Zakładzie Karnym nr 1 w S. były niezasadne i nie dawały podstaw dla stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych powoda, skutkiem czego powództwo w całości zostało oddalone. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. zasądzając od przegrywającego powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, kwotę 3 600 zł, przy zastosowaniu art. 99 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Na mocy art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze oraz § 2 ust 3 i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono o wynagrodzeniu adwokata powoda, uwzględniając jednocześnie podatek od towarów i usług.