Wyrok IC 1198/08 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 marca 2010r Sąd Okręgowy w Nowym Sąc

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 1198/08 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 marca 2010r Sąd Okręgowy w Nowym Sączu Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący : SSO Adam Woźniakiewicz Protokolant: sekr. sąd. Bożena Zaremba po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2010 r w N. sprawy z powództwa M. R. , P. R., M. G., Z. B. przeciwko J. B., Parafii (…) w Z. o ustalenie prawa do grobu I. ustala , iż tak powodowie M. R. , P. R., M. G. i Z. B., jak i pozwani J. B. mają prawo do grobu – grobowca rodzinnego usytuowanego na Cmentarzu w Z. przy ulicy (…) na kwaterze (…), pos. (…) według ewidencji grabów prowadzonej przez Parafię (…) pod wezwaniem (…) w Z. II. oddala powództwo w stosunku do pozwanej Parafii (…) pod wezwaniem (…) w Z. III. zasądza od pozwanej J. B. solidarnie na rzecz powodów M. R. , P. R., M. G., Z. B. kwotę 960,00 zł (dziewięćset sześćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu. Sygn. akt I C 1198/08 UZASADNIENIE do wyroku Sądu z dnia 25 marca 2010r. --- STRONA 2 --- Powodowie M. R., P. R., M. G. oraz Z. B. w ostatecznie sprecyzowanym żądaniu pozwu domagali się ustalenia prawa do grobu - grobowca rodzinnego usytuowanego na Cmentarzu w Z. przy ul. (…) na kwaterze (…) , pos. (…) /według ewidencji grobów prowadzonej przez Parafię (…) / na rzecz ww powodów oraz pozwanej J. B. oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Uzasadniając żądanie pozwu powodowie podali, że stanowią wraz z pozwaną jedną rodzinę. Grobowiec został ufundowany wspólnie przez ich poprzedników prawnych w latach 30-tych XX wieku: F. B. dał na budowę grobowca kamień, natomiast J. B., J. R. oraz S. B. wspólnie finansowali wszystkie prace. Po II wojnie światowej grobowcem rozporządzała H. R. – żona J., a po jej śmierci syn Z. - oboje zostali pochowani w grobowcu. Od 1996r. - po śmierci Z. powód M. R. oraz S. B. rozporządzają grobowcem, w którym pochowana jest ich najbliższa rodzina. Pozwana J. B. wezwała powodów do przeniesienia szczątków zwłok poprzedników prawnych z przedmiotowego grobowca, który powodowie uznawali za swój grobowiec rodzinny i uważali za swoje przyszłe miejsce pochówku. Powodowie nie znają podstawy żądań pozwanej, stąd konieczne było wniesienia przedmiotowego powództwa. Podnieśli, że prawo do grobu jest ich prawem osobistym, którego ochronę przewiduje art.23 i 24 kc. Powodowie pozwali również Parafię (…) pw (…), która prowadzi administrację cmentarza. Pozwana J. B. wniosła o oddalenie powództwa oraz ustalenie, iż to ona jest uprawniona do przedmiotowego grobowca oraz zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Uzasadniała, że to ona jest osobą uprawnioną do dysponowania grobowcem, który został wzniesiony przez dziadka jej męża, tj. J. B. około 1920r. w miejscu grobu ziemnego. Jako pierwszy w grobie został pochowany poprzednik J. – J. B.. Natomiast poprzednikami prawnymi powodów było rodzeństwo J. B.. Za zgodą pozwanych tylko czasowo miały zostać złożone w przedmiotowym grobowcu ciała zstępnych rodzeństwa J. B.. Z tej czasowej zgody w ocenie pozwanej nie powstaje jednak prawo powodów do grobu. Pozwana podniosła, że tylko ona jako żona wnuka J. B.– fundatora grobowca jest uprawniona do tego grobu. J. B. był majętnym człowiekiem, zatem w ocenie pozwanej nielogicznym było, by wznosił grobowiec z rodzeństwem, skoro był w stanie sam go sfinansować. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Na cmentarzu w Z. przy ul. (…) pozostającym w administracji Parafii (…) pw. (…) na kwaterze (…) pos. (…) znajduje się grobowiec rodzinny, na którym widnieje napis (…). /bezsporne/ Grobowiec murowany został wzniesiony w połowie lat 30-tych XX wieku /około 1935r./ na miejscu znajdującego się tam grobu ziemnego. Jako pierwsze zostało tam złożone ciało J. B.. Grobowiec został ufundowany przez część następców prawnych J. B., tj. rodzeństwo: J. B., F. B., S. B.. Udział w budowie grobu miał także J. R. – mąż córki A. B. /G/ H R, czyli siostrzenicy pozostałych fundatorów z rodziny B. F. B. przekazał na budowę grobowca --- STRONA 3 --- rodzinnego kamień w postaci granitu. J. B., który był pierwszym burmistrzem Z., przekazał środki finansowe na wykonanie prac. J. R., będący adwokatem, także przekazał środki pieniężne na budowę grobowca, finansował część, którą miała pokryć A. B. - siostra pozostałych fundatorów z rodziny B.. S. B. partycypował w budowie grobowca przekazując środki finansowe. /dowód: zeznania świadka Z.P. – k.137v, 138, zeznania powoda P. R. – k.191v-192, powódki M. G.– k.192v/ Jeden z fundatorów grobowca J. B. miał dwoje dzieci: W. i M.. W.B. miał 6 dzieci, wśród których był S. B. zmarły w 1995r. i S.B. zmarły w 1991r. Powód Z. B. jest wnukiem fundatora grobowca F.B.: F.B. miał 5 dzieci – jednym z nich był J.B. – ojciec powoda Z.B.. Powodowie M. i P. R. są braćmi - wnukami fundatora J. R.: J. i H. R. mieli troje dzieci - dwóch synów J. i Z. oraz córkę M.. Powodowie P. R. i M. R. są synami J. R.. /dowód: zeznania powoda P. R.- k.191v, powódki M. G. – k.192v, zeznania świadka E. P. – k.119v, odpisy skrócone aktów urodzenia – k.80-81/ Powódka M. G. jest córką H. R. i J. R. - współfundatora grobowca. W grobowcu jest pochowany jej mąż W. G. oraz rodzice i bracia. /dowód: zeznania powódki M. G. – k.192v/ Pozwana J.B. jest żoną S.B. - wnuka fundatora J.B.. /dowód: zeznania pozwanej J.B.- k.194v/ Grobowcem ze strony rodziny R. opiekowała się za życia H. R. zmarła w 1984r. Została pochowana w rodzinnym grobowcu. Po jej śmierci opiekę przejęli jej synowie J. i Z. oraz córka M. G.– powódka. J. i Z. R. także zostali pochowani w przedmiotowym grobowcu rodzinnym. Przy pochówku J. R. powód P. R. powiadomił Z. P. oraz powoda Z. B.. Nie sprzeciwili się oni pochowkowi. /dowód: zeznania świadka E. P. – k.119, powoda P. R. – k.191v/ Ze strony rodziny B. grobem w okresie wojny i w jakiś czas po wojnie opiekowała się Z. P. – córka F.B. Grobowiec miał dwa wejścia. Jedno wejście zostało zamurowane. Jeżeli ktoś zmarł z rodziny o pochówku informowano J.B. oraz H. R., ponieważ oni byli bezpośrednimi fundatorami grobowca. Po śmierci J.B., gdy chciano kogoś pochować w grobowcu mówiono o tym H. R.. Za zgodą H. R. został pochowany w grobowcu w 1940r. J. G.. Pozwana J.B. wypytywała rodzinę pochowanego, czy zamierzają przenieść ciało z grobu. W 1993r. ciało tej osoby zostało przeniesione do innego grobu. Z. P. przekazała ustnie zarząd nad grobowcem pozwanej J.B. Pozwana J.B. zajmowała się grobem, sfinansowała naprawę uszkodzonego pomnika. We wrześniu 2004r. Z. P. spisała oświadczenie, w którym zrzekła się wszelkich praw i obowiązków związanych ze współwłasnością i użytkowaniem rodzinnego grobowca na rzecz kuzyna M. R. - powoda /dowód: zeznania świadka Z. P. – k.138-139, oświadczenie Z. P. z dnia 16.09.2004r. – k.151, zeznania świadka Z. M. – k.170v, częściowo zeznania pozwanej J. B. – k.195v/ --- STRONA 4 --- Członkowie rodziny B. oraz R. wyrażali zgodę na pochowanie w rodzinnym grobowcu członków bliskich zmarłych swoich rodzin, np. J. R. w 1995r., S.B. w 1993r., W. B. w 2002r., W. G. w 2004r. Zgody osób uprawnionych były zbierane przez administrację cmentarza od lat 70-tych. /dowód: oświadczenia - k.148-150, 152, zeznania świadka A. N.– k.180/ Administracją cmentarza parafialnego od listopada 2004r. zajmuje się siostra zakonna A. N.. Wcześniej administracją i prowadzeniem ksiąg cmentarnych zajmowały się inne siostry z tego samego zgromadzenia. Przed wojną księgi cmentarne prowadził grabarz. Nie zachowały się żadne dokumenty z okresu międzywojennego. Jeżeli osoba zwraca się o pochowanie bliskiego w grobowcu, administracja cmentarza prosi, by powiadomiła inne osoby, które mogłyby mieć prawa od tego grobowca, by ewentualnie zgłosiła się do administracji. Prowadzący administrację cmentarza wymaga, by uprawnieni do grobowca składali oświadczenia na piśmie aprobujące pochówek innej osoby. Zgody były umieszczane w osobnej teczce. W 2007r. w grobowcu została pochowana M. B. – matka Z.B. /powoda/. Uiścił on opłatę w kwocie 650,00zł według cennika parafialnego do 2020r., dającą gwarancję, że zwłoki nie zostaną usunięte z grobowca. W stosunku do M.B. administrator nie wymagał oświadczenia na piśmie o uprawnieniu do pochowania zmarłej, ponieważ została uiszczona opłata, ponadto w grobowcu był pochowany ojciec powoda, a mąż M.. Pozwana J. B. zgłaszała pretensje do zarządu cmentarza po pochowaniu w grobowcu M.B. Przedstawiała się jako osoba dysponująca uprawnieniami do grobowca. Wpisy w księdze osób pochowanych w grobowcu B. zostały dokonane na podstawie danych udzielonych przez powoda Z.B.. /dowód: zeznania świadka A. N. – k.179v-180/ Rodziny B. i R. uważały, że grobowiec ma charakter wspólnego rodzinnego miejsca pochówku. Dopiero w 2008r. pozwana J.B. ujawniła swoje roszczenia uważając się za jedyną uprawnioną do dysponowania grobowcem i zażądała przeniesienia ciał z grobowca. Następnie wycofała się z tego żądania twierdząc, że nie jest jej wolą, by powodowie usuwali ciała, ponieważ ma szacunek do zmarłych, ale nie chce, by powodowie jeszcze kogoś tam pochowali. Byłaby skłonna przyjąć do grobowca tylko powódkę M. G. i nikogo więcej. Pozwana chce, by w grobowcu została pochowana ona, jej córki, wnukowie oraz prawnukowie S.B. Chce być jedyną osobą decydującą o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobowcu. /dowód: zeznania powoda P. R. – k.192, częściowo zeznania pozwanej – k.195, 196/ W grobowcu spoczywają: J.B. pochowany w 1920r. /opłata cmentarna do 1970r./, który został przeniesiony z grobu ziemnego, Z.B. pochowany w 1944r., M.B. pochowana w 1945r., F.B. od 1954r., J.B. od 1956r., J.B. zmarły w 1963r., W.B. od 1968r., L. B. od 1969r., H. R. od 1984r., S.B. od 1991r. /mąż pozwanej/, J. R. i S. B. od 1995r., J. R. od 1996r., B. W. od 2002r., W. G. od 2004r i M.B. od 2007r. /dowód: kopia księgi zmarłych dotycząca osób pochowanych w grobowcu – k.40, odpisy skrócone aktów zgonu – k.74-79/ --- STRONA 5 --- W grobowcu znajdują się jeszcze wolne miejsca. /bezsporne/ Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dołączonych do akt dokumentów, których wiarygodność i autentyczność nie zostały podważone, zeznań świadków oraz stron. Sąd uznał za wiarygodne zeznania świadka E. P.. Świadek jest osobą w podeszłym wieku, pamięta żonę J. R. - H.. Zeznała, iż w jej odczuciu przedmiotowy grobowiec należał do rodziny R., ponieważ opiekowała się nim H. R., a następnie jej synowie i córka. Świadek szczerze opisała relacje jakie w jej ocenie panowały w aspekcie osób uprawnionych do grobowca. Oparła się na własnych spostrzeżeniach, na tym, kto zajmował się grobem, był w nim chowany. Istotne są informacje wskazujące na osoby, które zajmowały się grobowcem. Nieprecyzyjne określenia świadka, iż był to grób rodziny R., nie mają znaczenia. Zeznania świadka Sąd ocenił jak zasługujące na danie im wiary. Z. P. jest świadkiem, który posiada bezpośrednie i szczegółowe informacje na temat stosunków związanych z ufundowaniem grobowca oraz opieką nad nim. Była bezpośrednim świadkiem istotnych dla sprawy wydarzeń, opiekowała się grobem. Dlatego zeznaniom tego świadka Sąd w pełni dał wiarę. Z. M. zeznała na okoliczności istotne dla sprawy, a mianowicie co do osoby, z którą kontaktowała się jej rodzina celem pochowania w grobowcu ojca świadka. Świadek zeznała obiektywnie, iż jej ojciec został pochowany w grobowcu rodzinnym B. za zgodą H. R.. Świadek podała informacje, które posiadała z doświadczeń własnej rodziny. Są one wiarygodne, dlatego Sąd dał jej wiarę. A. N. jest siostrą zakonną prowadzącą administrację cmentarza w Z. przy ul. (…). Zeznała na okoliczność procedur wyrażania zgody na pochówek w grobowcu, konkretnego przypadku pochówku matki powoda M.B. oraz okoliczności dokonania wpisów w księdze cmentarnej tego grobowca. Jej zeznania są obiektywne, szczere, znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, dlatego Sąd uznał je za w pełni wiarygodne. Powód P. R., powódka M. G. oraz powód Z.B. zgodnie zeznali na okoliczności, których byli bezpośrednimi świadkami, a mianowicie: pochówków dokonanych w ostatnim dziesięcioleciu, zwłaszcza W. G. oraz M.B.. Ich wersje są zgodne co do opieki nad grobem oraz braku sporów w poprzednich latach dotyczących zarządu grobowcem. W zakresie finansowania budowy grobowca oparli się na przekazach rodzinnych, które zgodne są z zeznaniami świadków uznanych przez Sąd za wiarygodne. Sąd dał wiarę ich zeznaniom. --- STRONA 6 --- Sąd nie uznał za wiarygodne zeznań pozwanej J.B. w zakresie, w jakim uważa się za jedyną osobę uprawnioną do dysponowania grobowcem oraz twierdzi, iż tylko jej poprzednik prawny tj. J.B. był osobą finansującą wzniesienie grobowca. Nie podała na poparcie swoich racji żadnych miarodajnych dowodów, nie poparli jej wersji świadkowie. Pozwana sama zeznała, że J.B., od którego wywodzi swe uprawnienie do grobowca chciał, by zostały w tym miejscu pochowane ciała jego ojca oraz całego jego rodzeństwa. Tym samym uzurpując sobie prawo do dysponowania grobem pozwana postępuje wbrew woli fundatora, zabraniając chowania ciał zmarłych osób bliskich – następców prawnych J.B.. Uzasadniła, że nikt nie dokładał się finansowo do budowy grobowca, ponieważ J.B. miał wystarczające środki finansowe jako pierwszy burmistrz Z., ale skoro założeniem było wybudowanie wspólnego grobowca, to racjonalnym wydaje się, iż rodzeństwo chciało partycypować w kosztach budowy grobowca. Nie odniosła się do współfinansowania przez J. R., twierdząc, że H. R. została przyjęta do grobowca z tytułu stosunku pokrewieństwa z J.B. – była jego siostrzenicą. Świadek E. P. opierając się na własnych obserwacjach zeznała, że w jej odczuciu rodzina R. był współuprawniona do grobu, ponieważ H. R. przez pewien okres zarządzała grobem. Pozwana nie odniosła się do tych okoliczności, a przemawiają one za tym, że mąż H. J. był współfundatorem grobowca. Uwzględniając zeznania tego świadka Sąd nie oparł się na powyższych twierdzeniach pozwanej ustalając stan faktyczny. Sąd nie dał wiary także tym twierdzeniom pozwanej, iż zgodziła się tylko na czasowy pochówek J. R. w rodzinnym grobowcu. Pozwana nie podała, na jaki okres ta zgoda miała być udzielona, nie przedłożyła żadnego stosownego dokumentu wskazującego na udzielenie takiej czasowej zgody w postaci umowy czy potwierdzenia. Gdyby rzeczywiście udzieliła zgody tylko na pewien okres, zadbałaby o zaznaczenie tego odpowiednimi dokumentami, czy chociażby poprzez dokonanie zapisu w księgach cmentarnych. Pozwana takimi dokumentami nie dysponuje, dlatego jej twierdzeniom Sąd nie dał wiary. Zasługują na danie wiary natomiast twierdzenia pozwanej co do faktu opiekowania się grobem, sfinansowania naprawy. Pozwana cofnęła dowód z przesłuchania I. B., dlatego Sąd dowód z przesłuchania tego świadka pominął. Sąd zważył, co następuje: Powodowie domagali się ustalenia, że prawo do grobowca rodzinnego usytuowanego na Cmentarzu w Z. przy ul. (…) przy Parafii (…) pw. (…) na kwaterze (…) pos.(…), przysługuje powodom P. R., M. R., M. G., Z. B. oraz pozwanej J.B.. Powództwo zasługuje na uwzględnienie. Prawo do grobu, na które składa się szereg uprawnień związanych głównie z prawem do czci i kultu bliskich zmarłych oraz uprawnienie do pochówku w przyszłości w tym grobowcu stanowi w świetle orzecznictwa prawo o charakterze niemajątkowym. Uprawnienie do grobu lub do miejsca w grobie rodzinnym ma dwojaki charakter. Przede wszystkim jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego. Do dóbr osobistych człowieka --- STRONA 7 --- bowiem należy zaliczyć jego prawo, aby jego zwłoki znalazły się w wybranym przez niego miejscu, w szczególności w grobie rodzinnym obok osób mu bliskich /wyrok SN z dnia 13 lutego 1979r., sygn. I CR 25/79, wyrok SN z dnia 7 listopada 2002r., sygn. II CKN 980/00/. Do dóbr osobistych określanych jako kult pamięci zmarłych należy prawo do pochowania w przyszłości własnych zwłok w wybranym przez siebie miejscu, w szczególności w bezpośrednim sąsiedztwie grobu bliskich osób /wyrok SN z dnia 6 lutego 2008r.do sygn. II CSK 474/07/. Powodowie wnieśli powództwo o ustalenie, że przysługuje im prawo do grobu jako ich dobro osobiste, którego ochronę przewidują art.23 i 24 kc. W judykaturze utrwalił się pogląd o dopuszczalności powództwa o ustalenie, że określone dobro osobiste przysługuje konkretnej osobie, a podstawę takiego żądania stanowi art.189 kpc /np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1995r. do sygn. III CZP 118/95/. Z mocy art.189 kpc powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Powodowie wykazali interes prawny w ustaleniu ich uprawnienia do grobu. W grobowcu pochowane są ciała bliskich osób zmarłych powodów oraz pozwanej. W grobowcu spoczywają ciała J.B., J.B. oraz ich następców prawnych, a wstępnych powodów oraz pozwanej. Według utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, w typowej sytuacji prawo do grobu obejmuje zarówno uprawnienia majątkowe, związane przede wszystkim z poniesionymi opłatami za grób i wydatkami na urządzenie grobu, jak i uprawnienia niemajątkowe, w szczególności do pochowania zmarłego, do wystawienia nagrobka, do urządzenia wystroju nagrobka i do wykonywania zwyczajowo przyjętych innych czynności. Jednocześnie akcentuje się niepodzielność tego prawa. W konsekwencji, realizowanie tylko niektórych wspomnianych uprawnień jest w istocie wykonywaniem prawa do grobu jako całości /uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94/. Ustalenie uprawnienia stron do grobu pozwoli na nieskrępowaną realizację ich prawa do kultu i czci bliskich osób zmarłych, decydowania o wystroju nagrobka, jego konserwacji i wreszcie chowania swoich bliskich, jak również złożenia własnego ciała w przyszłości. W grobowcu znajdują się jeszcze wolne miejsca, na których mogą zostać pochowani członkowie rodzin stron. Pozwana żądała od powodów usunięcia z grobowca ciał zmarłych – wstępnych powodów. Wystosowała w tym przedmiocie pismo do powodów. Ostatecznie stwierdziła, iż nie chce, by powodowie usuwali ciała swoich bliskich, ale wyraziła wolę, by już nikogo tam nie chowali, ponieważ nie mają do tego prawa. Ujawniła, że byłaby skłonna wyrazić zgodę na pochowanie w grobowcu tylko powódki M. G., innych osób już nie. Chciałaby, by w grobowcu została pochowana ona, jej córki, wnukowie oraz prawnukowie po S.B. Pozwana chciała być jedyną osobą decydującą o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobowcu. Ustalenie prawa do grobu pozwoli powodom na niezakłóconą realizację dobra osobistego w postaci oddawania kultu bliskim zmarłym w tym konkretnym miejscu oraz zapewnienia miejsca pochówku dla nich oraz ich bliskich w przyszłości. --- STRONA 8 --- Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd ocenił, że strony dysponują interesem prawnym uzasadniającym wystąpienie z powództwem o ustalenie ich prawa do grobu. Budowa rodzinnych grobowców jest zjawiskiem dość częstym. Grób nie może jednak stanowić przedmiotu prawa własności. Podkreślił to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 września 1978r. do sygn. III CZP 56/78, w którym skonstatował, że grób murowany, trwale związany z gruntem (grobowiec), nie stanowi przedmiotu odrębnej od gruntu własności. W uzasadnieniu rozwinął, że charakter grobu rodzinnego i jego konstrukcja (tak silne połączenie z gruntem, że jego odłączenie nie jest możliwe bez jego zmiany i przeznaczenia) przesądza o tym, że grób taki jest częścią składową nieruchomości gruntowej (art. 47 § 2 kc) i nie stanowi przedmiotu odrębnej od gruntu własności (art. 47 § 1 kc). Grób murowany mógłby - mimo trwałego związania z gruntem - stanowić odrębną własność tylko wówczas, gdyby taki charakter nadawał mu szczególny przepis (art. 46 § 1 kc). W systemie prawa obowiązującego w Polsce brak jest jednak takiego przepisu. Nie można zatem mówić o prawie własności grobu, a uprawnienia wynikające z uzyskania miejsca na cmentarzu, uiszczenia opłaty za korzystanie z takiego miejsca i wybudowania grobu należy traktować jako swoisty stosunek cywilnoprawny. W następstwie umowy, mocą której zarząd cmentarza oddaje zainteresowanej osobie miejsce na grób, powstaje swoisty stosunek cywilnoprawny", dający tej osobie cały szereg uprawnień, których zespół polegający "na wykonywaniu swoistego władztwa faktycznego nad grobem" odpowiada posiadaniu zależnemu w rozumieniu art. 336 kc /uchwała z dnia 7 grudnia 1970r., III CZP 75/70/. Z mocy art.10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych /Dz.U. z 2000r. nr 23, poz.295/ prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie: 1) pozostały małżonek(ka), 2) krewni zstępni, 3) krewni wstępni, 4) krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa, 5) powinowaci w linii prostej do 1 stopnia. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą. Ustawa ta nie reguluje jednak kwestii uprawnień odnoszących się do decyzji, kto jest uprawniony do pochowania zwłok w konkretnym grobie. Problemy pojawiają się w szczególności w sytuacji, gdy fundatorami grobowca lub ich zstępnymi jest kilka osób, które nie mogą dojść do porozumienia co do zarządu wspólnym grobowcem. Sąd ustalił, że grobowiec będący przedmiotem niniejszego postępowania został wybudowany wspólnymi środkami finansowymi rodzeństwa B., mianowicie: J., S., którzy przekazali środki pieniężne, F., którego udział miał charakter rzeczowy - przekazał kamień oraz J. R. - zięcia siostry ww A., a męża H. R.. W świetle zasad doświadczenia życiowego uzasadnionym jest twierdzenie powodów, że grobowiec został wzniesiony wspólnymi siłami przez rodzeństwo, skoro jak zeznała sama pozwana, grobowiec miał stanowić miejsce pochówku J. oraz rodzeństwa B. Nawet jeśli J.B. jako pierwszy burmistrz Z. był człowiekiem majętnym, to nie implikuje twierdzenia, że sam sfinansował budowę grobu. Udział z kolei J. R. został racjonalnie wytłumaczony - J. R. był zięciem A. B. – siostry J., S. i F. i pokrył część kosztów, by jego teściowa także mogła spocząć w tym grobowcu. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Sąd nie był w stanie ustalić wielkości udziałów poszczególnych osób w budowie grobowca. Ale przedmiotem niniejszego postępowania nie jest ustalenie udziałów w prawie własności, bowiem jak zaznaczono powyżej grób nie może --- STRONA 9 --- być przedmiotem prawa własności, ani nie jest przedmiotem tego postępowania ustalenie prawa do pochowania zmarłego, lecz ogólne ustalenie prawa do grobu, które ma charakter przede wszystkim niemajątkowy. Zagadnienie to znajdywało się niejednokrotnie na wokandzie Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 29 września 1978r. do sygn. III CZP 56/78 w uzasadnieniu SN zauważył, że jeżeli grób rodzinny budowany jest w wyniku porozumienia dwóch lub więcej osób, chociażby kosztem tylko jednej z nich, to takie porozumienie co do przeznaczenia grobu powinno mieć decydujące znaczenie i być wiążące dla kontrahentów. W takim wypadku, jeżeli z góry nie ustalono, zwłoki jakich osób mają być złożone w grobie, kontrahenci powinni wspólnie podejmować decyzję w tym przedmiocie. Sytuacja jest nieco inna, gdy grób rodzinny buduje jedna osoba bez porozumienia z innymi. I w tym jednak wypadku osoba, która poniosła koszty budowy grobu rodzinnego i uiściła opłatę za korzystanie z miejsca na cmentarzu, nie może być uważana za jedynego uprawnionego. Zgodnie z powszechnym zwyczajem inni członkowie najbliższej rodziny zmarłego mają również szereg uprawnień do grobu, w którym spoczywają zwłoki zmarłego, jak prawo do stałego odwiedzania grobu, stałego utrzymywania go w należytym stanie, prawo dokonywania zmian o charakterze dekoracyjnym itp., w czym przejawia się ich swoiste władztwo faktyczne nad grobem, i to niezależnie od częstotliwości i zakresu korzystania z tych uprawnień. Należy więc przyjąć, że i w takim wypadku członkowie rodziny są współuprawnionymi. W związku z tym nie można uznać, iż osoba, która wybudowała grób rodzinny, może sama decydować o prawie pochowania w nim zwłok innych osób, poza zwłokami tej osoby, dla której grób został wybudowany. Taka decyzja mogłaby godzić w uczucia członków najbliższej rodziny osoby już pochowanej, a ponadto mogłaby im utrudniać korzystanie z przykładowo wskazanych wyżej uprawnień. Trzeba więc przyjąć, że o pochowaniu zwłok w grobie mającym charakter grobu rodzinnego decydują wspólnie: osoba, która poniosła koszty jego budowy i uiściła opłaty za korzystanie z miejsca na cmentarzu, oraz członkowie najbliższej rodziny osoby, dla której grób został przeznaczony (chodzić tu będzie z reguły o osoby wymienione w art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych). Jeżeli osoby zainteresowane nie dojdą do porozumienia w tym przedmiocie, każda z nich może zwrócić się o rozstrzygnięcie do sądu. Do orzeczenia w tym przedmiocie właściwy będzie tryb postępowania nieprocesowego, analogicznie do spraw o uregulowanie między współwłaścicielami stosunków związanych z korzystaniem z rzeczy wspólnej. Pozwana swoje wyłączne uprawnienie do dysponowania grobowcem wywodzi z tego faktu, że to jej poprzednik prawny był wyłącznym fundatorem grobowca. Nie dowiodła swych racji w tym zakresie. Nawet gdyby jej twierdzenia polegały na prawdzie, w świetle wyżej przytoczonych twierdzeń, nie byłaby wyłącznie uprawniona do rozporządzania grobowcem. Niemal analogicznym stanem faktycznym zajmował się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 listopada 2007r. do sygn. III CSK 151/07. Stan faktyczny, na kanwie którego zapadło orzeczenie ogniskował się wokół zbiegu uprawnień opartych z jednej strony na majątkowej treści prawa do grobu zstępnego fundatora, a z drugiej strony na prawach osobistych, opartych na pochowaniu swoich bliskich (rodziców małżonka), pokrewieństwie w linii prostej z pierwszym zmarłym oraz trosce o stan grobu, sprawowanej pod nieobecność --- STRONA 10 --- zstępnego fundatora w kraju. Istota rozstrzygnięcia sprowadzała się do stwierdzenia, że ufundowanie grobu rodzinnego ogranicza podmiotowy zakres prawa do pochówku i do pochowania, ponieważ służy ono tylko najbliższym członkom rodziny fundatora, którzy tworzą szczególnego rodzaju wspólnotę i ze względu na pokrewieństwo z fundatorem nabywają własne uprawnienia do pochowania w grobie zwłok innych osób niż zwłoki osób, dla których grób został przeznaczony. Zatem bliscy osób spoczywających w grobie nabywają uprawnienie do decydowania o tym kto jeszcze może zostać pochowany na tym samym miejscu. W wyroku z dnia 28 listopada 1983r. do sygn. I CR 328/83 Sąd Najwyższy wypowiedział się na temat uprawnienia do dysponowania grobem i decydowania, kto może być pochowany na danym miejscu: w sytuacji, gdy miejsca w zbudowanym grobowcu nie zostały z góry przeznaczone dla określonych osób. Uprawnienie do pochowania w nim, w miarę istniejących miejsc, może wynikać ze stosunku bliskości zmarłego do osób, które grobowiec ten ufundowały, a z dalszym upływem czasu do osób, które zostały tam pochowane, jako bliscy fundatorów grobowca. W uzasadnieniu wskazał, że pomimo iż prawo do grobu nie podlega dziedziczeniu, to reguły te mogą posłużyć jako posiłkowa wskazówka, gdy miejsca przeznaczone do pochowania nie zostały z góry przeznaczone przez urządzającego grób dla określonych osób bliskich. Z powyższych rozważań Sądu Najwyższego na temat uprawnienia do grobu wynika, iż prawdo do grobu jako prawo niemajątkowe przysługuje nie tylko osobom, które sfinansowały budowę grobowca, ale także ich zstępnym oraz bliskim tych, którzy zostali pochowani w tym grobowcu. Podkreślił to także Sąd Apelacyjny w Lublinie do sygn. I ACa 16/09, który stwierdził, że wyłączne prawo do grobu gaśnie po pochówku i nawet fundator grobowca z chwilą pochowanie pierwszego zmarłego nie może bez porozumienia z jego bliskimi samodzielnie decydować o złożeniu tam ciał innych osób. Sam fakt wykupienia miejsca na cmentarzu i uiszczanie opłat nie jest czynnikiem decydującym o uprawnieniu do grobu /vide wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 maja 1992r., do sygn. I ACa 140/92/. Zatem niezależnie od dlatego, kto i w jakiej części był osobą finansującą budowę grobowca B., zarówno powodom jak i pozwanej przysługuje prawo do grobu, w tym prawo decydowania, kto jeszcze może być pochowany w tym grobowcu. Uprawnienie to wynika choćby z tego faktu, iż w grobowcu spoczywają ich osoby bliskie /dziadkowie, rodzice, rodzeństwo, małżonkowie/. W przypadku braku porozumienia co do zgody na pochówek strony są uprawnione do zwrócenia się do sądu, który rozstrzygnie sprawę według przepisów o postępowaniu nieprocesowym, bazując na przepisach prawa materialnego dotyczących współwłasności w częściach ułamkowych. Ustalenie prawa powodów do grobowca nie odbiera pozwanej uprawnienia dalszego interesowania się grobem, nie stanowi przekreślenia jej uprzednich starań o utrzymanie grobowca, więzi emocjonalych jakie łączą ją z miejscem pochówku osób dla niej najbliższych. Takie ustalenia poczynione przez Sąd wskazują jedynie, iż obok niej współuprawnionymi do przedmiotowego grobu są także inne osoby, z którymi pozwana winna dojść do porozumienia co do pochówku innych osób w ich wspólnym grobowcu. Sama piecza nad grobowcem nie uczyniła pozwanej wyłącznie uprawnionej do decydowania o przeznaczeniu tego miejsca. --- STRONA 11 --- Kierując się powyższym na zasadzie art.189 kpc w zw. z art.23 kc i art.24 kc Sąd ustalił, że tak powodowie M. R., P. R., M. G. i Z.B., jak i pozwana J.B. mają prawo do grobu – grobowca rodzinnego usytuowanego na cmentarzu w Z. przy ul. (…) na kwaterze (…) pos. (…) według ewidencji grobów prowadzonej przez Parafię (…) pw (…) w Z. Sąd oddalił powództwo w stosunku do pozwanej Parafii (…) pw (…) w Z. Jak Sąd podkreślił powyżej prawo do grobu jest prawem odrębnym od prawa własności gruntu. Prawo do grobu ma charakter głównie niemajątkowy. Składa się na niego szereg uprawnień opisanych powyżej. Parafia będąca właścicielem gruntu, na którym posadowiony jest grób, nie ma legitymacji do występowania w sprawie o ustalenie prawa do tego grobu. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 1978 r. do sygn. I CR 57/78, stanowiąc, że przepis art. 10 ustawy z 31 stycznia 1959 r. cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. nr 11, poz. 62) nie przewiduje własnego prawa zarządu cmentarza w zakresie tych uprawnień, jakie przysługują członkom rodziny do należących do nich - w ramach wspólnego prawa - grobów rodzinnych. W uchwale z dnia 30 sierpnia 1971 r. do sygn. III CZP 44/71 Sąd Najwyższy uznał, że nie zachodzi współuczestnictwo konieczne pomiędzy związkiem wyznaniowym (utrzymującym i zarządzającym cmentarzem), pozwanym o usunięcie zwłok z grobu, w którym poprzednio pochowano zwłoki członka rodziny strony powodowej, przy czym nie upłynął jeszcze termin z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. Nr 11, poz. 62) zezwalający na ponowne pochowanie zwłok, a wymienionymi w art. 10 ust. 1 zdanie 1 tejże ustawy członkami rodziny zmarłego pochowanego później w tym grobie. Z powyższych rozważań jasno wynika, iż parafia zarządzająca cmentarzem nie jest legitymowana biernie do udziału w sprawie o ustalenie prawa do grobu jako dobra osobistego. Ponadto nie zostało wykazane, aby pozwana parafia kwestionowała uprawnienie powodów i ich poprzedników prawnych do rodzinnego grobowca. Dlatego powództwo w stosunku do tego pozwanego zostało oddalone. Powództwo zostało uwzględnione w całości, dlatego na zasadzie art.98 kpc statuującego zasadę odpowiedzialności za wynik procesu w zakresie kosztów, Sąd zasądził od pozwanej J.B. solidarnie na rzecz powodów M. R., P. R., M. G. oraz Z.B. kwotę 960,00zł tytułem zwrotu kosztów procesu, na którą złożyły się: kwota 600,00zł tytułem uiszczonej opłaty od pozwu oraz kwota 360,00zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego /§11 pkt2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu /Dz.U. nr 163 poz.1348/.