Wyrok IC 1123/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 listopada 2011 roku Sąd Okręgowy w Biały

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IC 1123/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 listopada 2011 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Korol Protokolant: st. sekr. sądowy Edyta Kornacka po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2011 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa A. N. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w B. i Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w S. o zapłatę I. Oddala powództwo; II. Odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu. UZASADNIENIE A. N. domagał się od Skarbu Państwa zasądzenia kwoty 300.000 zł w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B. i Zakładzie Karnym w S.. Podał, że w czasie jego pobytu w tych jednostkach panowały złe warunki sanitarne i bytowe oraz nie zapewniono mu wymaganego metrażu celi mieszkalnej. Wskutek tego doznał uszczerbku na zdrowiu, co uzasadnia przyznanie mu zadośćuczynienia pieniężnego. Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. Co do żądań za okres przed 27 czerwca 2008 roku pozwany podniósł zarzut przedawnienia. W pozostałym zakresie wskazał, że żądania te są merytorycznie bezzasadne, a pobyt powoda w jednostkach pozwanego odbywał się zgodnie z przepisami prawa. Sąd ustalił, co następuje: W sprawie jedynym dowodem jaki zgłosił powód był dowód z akt osobowych. A. N. nie sprecyzował jakie konkretnie dokumenty z tych akt mają być podstawą wykazania okoliczności istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy. Akta te nie zawierają żadnych informacji istotnych, które byłyby sporne w sprawie. Ostatecznie zatem fakty, które sąd uznał za wykazane oparte są na okolicznościach przyznanych przez pozwanego, a takie nie wymagają dowodzenia (art. 229 k.p.c.). Niesporne było w sprawie, że powód odbywa długoterminową karę pozbawienia wolności w jednostkach penitencjarnych pozwanego. W okresie objętym zarzutem był on osadzony od dnia 26 lipca 2004 roku do marca 2006 --- STRONA 2 --- roku w Areszcie Śledczym w B., od dnia 1 marca 2006 roku do dnia 6 listopada 2007 roku w Zakładzie Karnym w S., a następnie do chwili obecnej w Areszcie Śledczym w B.. Od 27 czerwca 2008 roku do dnia 25 sierpnia 2009 roku przebywał on okresowo w celach mieszkalnych, w których powierzchnia przypadająca na jednego skazanego była mniejsza niż 3 m 2 . Było to w okresach 26 czerwca – 1 sierpnia 2008, 6-13 sierpnia 2008, 14-20 sierpnia 2008, 22 sierpnia – 15 września 2008, 20 września – 29 października 2008, 30 października 2008 – 20 listopada 2008, 24 – 26 listopada 2008, 1 – 4 grudnia 2008, 3 – 15 stycznia 2009, 20 – 21 stycznia 2009, 18-20 lutego 2009, 4-5 marca 2009, 10-11 marca 2009, 12 marca – 16 kwietnia 2009, 10-11 maja 2009, 19-26 maja 2009, 5-9 czerwca 2009, 6-7 lipca 2009 i 18-25 sierpnia 2009. Sąd zważył, co następuje: Powództwo jako bezzasadne należało oddalić. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa podniósł zarzut przedawnienia roszczeń związanych z działalnością pozwanych jednostek w okresie wcześniejszym niż 3 lata wstecz przed wniesieniem pozwu, które nastąpiło w dniu 27 czerwca 2011 roku. Dochodzone pozwem roszczenia wynikają z czynu niedozwolonego i stosownie do art. 442 1 § 1 k.c. przedawniają się z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Przepis ten został dodany do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 16 lutego 2007 roku o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz. U. nr 80, poz. 538) z dniem 10 sierpnia 2007 roku. W myśl art. 2 ustawy do roszczeń powstałych przed jej wejściem w życie i według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze nie przedawnionych, zastosowanie znajdzie art. 442 1 § 1 k.c. Co do pozostałych roszczeń termin przedawnienia określał art. 442 § 1 k.c. On także przewidywał trzyletni termin liczony od dnia dowiedzenia się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. A. N. doznał szkody niemajątkowej (krzywdy) związanej z naruszeniem, na skutek działań funkcjonariuszy pozwanego, jego dóbr osobistych, w szczególności godności i zdrowia (według twierdzeń pozwu). Krzywda powstawała równocześnie z podejmowaniem przez funkcjonariuszy pozwanego określonych działań czy też ich zaniedbań. Działania te musiały bowiem wywoływać negatywne uczucia w sferze jego przeżyć psychicznych. Zgodzić się zatem należy z pozwanym, że w okolicznościach sprawy, biorąc pod uwagę zarzuty kierowane przeciwko Skarbowi Państwa, A. N. o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia dowiadywał się na bieżąco i od tego czasu należy liczyć trzyletni termin przedawnienia dochodzonych pozwem roszczeń o jej naprawienie. Bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Czynnością taką jest niewątpliwie wniesienie pozwu o zapłatę zadośćuczynienia i czynność ta w okolicznościach sprawy przerwała bieg przedawnienia roszczenia o zadośćuczynienie. Stało się to jednak dopiero z chwilą złożenia pozwu w administracji zakładu karnego, które z mocy art. 165 k.p.c. jest równoznaczne z wniesieniem go do sądu, a zatem w dniu 27 czerwca 2011 roku. Wniesienie pozwu w dniu 27 czerwca 2011 roku przerwało bieg przedawnienia roszczenia o zadośćuczynienie co do zdarzeń, które nastąpiły od dnia 27 czerwca 2008 roku. Co do roszczeń związanych ze zdarzeniami wcześniejszymi pozwany podniósł zarzut przedawnienia. Zarzut taki ma ten skutek, że pozwany mógł się uchylić od zaspokojenia nawet usprawiedliwionego roszczenia powoda (art. 117 § 2 k.c.). Przedawnienie dotyczy okresu całego pobytu w Zakładzie Karnym w S., pierwszego pobytu w Areszcie Śledczym w B. oraz drugiego pobytu w Zakładzie Karnym w B. przed 27 czerwca 2008 roku. Nawet gdyby roszczenie powoda za ten okres okazały się zasadne, to nie mogłoby być one uwzględnione z uwagi na upływ terminu przedawnienia i uchylenie się pozwanego od zadośćuczynienia roszczeniu powoda. W efekcie podniesienia zarzutu przedawnienia rozstrzygnięcia wymagało zatem już tylko to czy żądanie powoda zasługiwało na uwzględnienie w odniesieniu do osadzenia go poczynając od dnia 27 czerwca 2008 roku w Areszcie Śledczym w B.. A. N. pozwem dochodził zadośćuczynienia z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych. Dobra osobiste, których przykładowy katalog wymienia art. 23 k.c., pozostają pod ochronę prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Ten czyje dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem może żądać --- STRONA 3 --- zaniechania tego działania, chyba że było ono bezprawne, a na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego. Stanowi o tym art. 24 § 1 k.c. Z przepisu tego wynika także, że bezprawność działania objęta jest domniemaniem prawnym, a zatem osoba, której dobra osobiste zostały naruszone jest obowiązana wykazać jedynie to, że do takiego naruszenia doszło, natomiast pozwanego obciąża obowiązek wykazania, że jego działanie nie było bezprawne. Zasady przyznawania zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę, do których odsyła art. 24 k.c., określa z kolei art. 448 k.c., który ma zastosowanie także do odpowiedzialności Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych. Zgodnie z tym przepisem w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Podstawą przyznania zadośćuczynienia jest również bezprawność działania naruszyciela. Podkreślić jednak trzeba także, że Sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia w każdym przypadku wyrządzenia krzywdy naruszeniem dobra osobistego. Na fakultatywny charakter zadośćuczynienia za krzywdę wskazuje użycie w przepisie wyrażenia „sąd może”. Nie oznacza to jednak dowolności organu stosującego prawo co do możliwości korzystania z udzielonej mu kompetencji (por. wyrok SN z 19 kwietnia 2006 r., II PK 245/05, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 101 i wyrok SN z 17 stycznia 2001 r., II KKN 351/99, Prok. i Pr. 2006, nr 6, s. 11). Przy ocenie celowości przyznania kompensaty za krzywdę doznaną wskutek naruszenia dóbr osobistych decydować powinny między innymi stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra, poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 XII 2007r., I ACa 499/07, OSAW 2009/2/128). Oceny tej należy dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności sprawy. Powód nie zaoferował żadnego dowodu na okoliczności złych warunków socjalno – bytowych. Informacyjne jego wyjaśnienia nie stanowią dowodu. Dlatego też rozważeniu podlegało tylko to czy doszło do naruszenia jego dóbr osobistych na skutek niezapewnienia mu okresowo standardów metrażowych cel mieszkalnych. Okoliczność ta została przez pozwanego przyznana (k. 32-34). Analizując twierdzenia powoda o naruszenie jego dóbr osobistych stwierdzić należy, że w grę mogą wchodzić naruszenia takich dóbr osobistych jak godność, prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności, prawo do prywatności i intymności. Same twierdzenia jednak to zbyt mało, by uwzględnić jego roszczenie. Powód nie wykazał, aby doszło do bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych i że przyznanie mu zadośćuczynienia jest celowe w okolicznościach sprawy. Na mocy art. 102 pkt 1 k.k.w. skazany ma prawo do odpowiednich ze względu na zachowanie zdrowia warunków bytowych i pomieszczeń. W myśl art. 110 § 1 i 2 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m2. Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Zgodnie z art. 110 § 2 b k.k.w. dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2 , nie mniej jednak niż 2 m 2 , jeżeli zachodzi konieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych skazanego na karę pozbawienia wolności przekraczającą 2 lata, skazanego określonego w art. 64 § 1 lub 2 oraz art. 65 Kodeksu karnego, skazanego za przestępstwo określone w art. 197-203 Kodeksu karnego, skazanego, który samowolnie uwolnił się od odbywania kary pozbawienia wolności, skazanego, który korzystając z zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego lub aresztu śledczego, nie powrócił w wyznaczonym terminie, przetransportowanego na polecenie sądu lub prokuratora z innego zakładu karnego lub aresztu śledczego, w celu udziału w rozprawie lub innych czynnościach procesowych, osoby tymczasowo aresztowanej, ukaranej karą porządkową lub co do której zastosowano inne środki przymusu skutkujące pozbawienie wolności. Zgodnie z § 2c okres ten może być przedłużony tylko za zgodą sędziego penitencjarnego. Łączny okres umieszczenia skazanego nie może przekroczyć 28 dni. Ograniczenia przewidziane w art. 110 § 2 b zostały wprowadzone do kodeksu --- STRONA 4 --- karnego wykonawczego z dniem 6 grudnia 2009 roku. Wcześniej podobną regulację przewidywał art. 248 k.k.w., który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 V 2008r. w sprawie I SK 25/07 (Dz. U. nr 97, poz. 620) został uznany z niezgodny z art. 40, 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej tego przepisu do dnia 6 grudnia 2009 roku. Przewidywał on, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należało bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Nie budzi wątpliwości, że powód okresowo przebywał w jednostkach pozwanego w celach, w których powierzchnia na jednego skazanego była niższa niż 3 m 2 , co przyznał sam pozwany. W ocenie Sądu Okręgowego jednak działań jednostek pozwanego polegających na umieszczeniu powoda w celach mieszkalnych, gdzie powierzchnia cel mieszkalnych przypadająca na jednego skazanego jest niższa niż 3 m 2 , w okolicznościach sprawy, nie sposób uznać za naruszające dobra osobiste powoda. Badać należy bowiem także inne okoliczności towarzyszące temu osadzeniu i całościowo oceniać ich wpływ na prawo do godnego obywania kary pozbawienia wolności. O naruszeniu dóbr osobistych nie może bowiem decydować subiektywne przekonanie tego, czyje dobra zostały naruszone. Przebywanie powoda w przeludnionych celach nie było długotrwałe, a naruszenie norm metrażowych było nieznaczne (nie mniej niż 2,50 m 2 ), stąd też nie sposób uznać by naruszało to jego dobra osobiste wskazane wyżej. Zdaniem Sądu działań pozwanego nie sposób ocenić także jako bezprawnych. Osadzenie powoda w przeludnionych celach miało miejsce w czasie obowiązywania art. 248 § 1 k.k.w. i zachowanie warunków w przepisie tym przewidzianych także wyłączało uznanie, że zachowania pozwanego miały charakter bezprawny (por. wyrok SN z 2 X 2007r., II CSK 269/07, OSNC-ZD 2008/3/75). Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że spełnione zostały obowiązujące w tamtym okresie warunki osadzenia skazanego w celach, w których powierzchnia na więźnia jest mniejsza niż 3 m 2 . Gdyby jednak nawet przyjąć, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda na skutek umieszczenia go w przeludnionych celach, to zdaniem Sądu Okręgowego, także nie było podstaw do przyznania mu zadośćuczynienia. Przebywanie powoda w przeludnionych celach jednostek penitencjarnych nie miało charakteru ciągłego. Powód przebywał także w warunkach zachowania obowiązujących norm metrażowych. Przekroczenie norm metrażowych nie było rażące. W okresie objętym żądaniem przebywał on także w celach, których normy te były wyższe niż minimalne. Jednostki pozwanego w ramach posiadanych możliwości starały się zminimalizować skutki przeludnienia i umożliwiały powodowi udział w różnego rodzaju zajęciach kulturalno – oświatowych. W trakcie pobytu w przeludnionych celach mieszkalnych powód nie składał skarg na warunki bytowe, chociaż składał inne skargi na administracje jednostek penitencjarnych. Działania pozwanego nie były nacechowane złą wolą, ale wynikały z niedofinansowania więziennictwa, podobnie jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa. Efekt tego niedofinansowania dotyka także osób nie naruszających porządku prawnego w zakresie służby zdrowia, szkolnictwa i opieki społecznej. Przeludnienie w równym stopniu dotykało także innych skazanych odbywających karę pozbawienia wolności. Osadzanie powoda w przeludnionych celach nie było więc wyrazem jego indywidualnej dyskryminacji. W tych złożonych okolicznościach sprawy przyznanie A. N. zadośćuczynienia kłóciłoby się ze społecznym poczuciem sprawiedliwości. Usprawiedliwione jest zatem skorzystanie z prawa uznania sędziowskiego, które przewiduje art. 448 k.c. i nie zasądzania zadośćuczynienia pomimo naruszenia dóbr osobistych. A. N. sprawę przegrał, a zatem stosownie do art. 98 § 1 k.p.c. zobowiązany był do zwrotu pozwanemu kosztów niezbędnych do celowej obrony (kosztów procesu). W okolicznościach sprawy zastosowanie zasady odpowiedzialności za wynik sprawy nie byłoby jednak rozwiązaniem słusznym. Powód odbywa długoterminową karę pozbawienia wolności. Nie posiada żadnego majątku. W jednostce penitencjarnej nie pracuje. Trzeba też mieć na względzie, że --- STRONA 5 --- przebywał on okresowo w celach przeludnionych, dlatego też mógł być subiektywnie przekonany o słuszności swoich roszczeń. Zachodzi zatem szczególnie uzasadniony wypadek nieobciążania powoda kosztami procesu, o jakim mowa w art. 102 k.p.c.