Postanowienie I KZP 56/05

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 11 stycznia 2006 r., I KZP 56/05. Glosowane postanowienie, chociaż we fragmentach odnosi się do kwestii szczegółowych, w rzeczywistości ustosunkowuje się do dwóch istotnych - szczególnie z punktu widzenia praktycznego - problemów z zakresu prawa karnego wykonawczego o charakterze bardziej ogólnym. Pierwszym z nich jest istota skargi, o której mowa w art. 7 kkw, natomiast drugim - forma decyzji i innych czynności procesowych podejmowanych przez sąd w postępowaniu wykonawczym (art. 18 kkw). Stanowisko, jakie odnośnie do obu tych kwestii zajął Sąd Najwyższy, zasługuje na aprobatę, wymaga jednak rozwinięcia ponad to, co zostało powiedziane w uzasadnieniu glosowanego postanowienia, zwłaszcza gdy chodzi o drugą z nich. Prawidłowe stanowisko w tym zakresie zostało bowiem wsparte argumentacją, która częściowo może budzić niedosyt lub nawet wątpliwości. Ta ostatnia konstatacja nie jest bynajmniej krytyczną uwagą pod adresem Sądu Najwyższego, ale ustawodawcy, czy raczej - projektodawców kodeksu karnego wykonawczego. Walorem tego kodeksu nie jest bowiem ani precyzyjność sformułowań, ani realizowanie w nim zasady jasności prawa. Jednakże przy uwzględnieniu dopuszczalnych zasad wykładni i logicznego rozumowania te niedostatki są sukcesywnie minimalizowanie. Służy temu glosowane postanowienie Sądu Najwyższego, jak też - przynajmniej w zamierzeniu autora - niniejsza glosa. Odnosząc się zatem do pierwszego z problemów, którymi zajął się Sąd Najwyższy, a więc do istoty skargi, należy podkreślić trafność argumentacji zaprezentowanej w glosowanym postanowieniu, nie pozostawiającej zbyt wiele wolnej przestrzeni do jej uzupełnienia. Skarga nie jest środkiem odwoławczym, a postępowanie skargowe nie jest postępowaniem odwoławczym. Wskazuje na to odrębne unormowanie w kodeksie karnym wykonawczym każdego z tych postępowań (por. art. 7 oraz art. 20 § 2 i 3 kkw). W konsekwencji, sąd rozpoznający skargę nie jest sądem odwoławczym. Wynika to zresztą jednoznacznie z treści art. 7 § 5 kkw, który przewiduje jednoinstancyjne postępowanie sądowe wywołane wniesieniem skargi. W polskim postępowaniu karnym pojęcie „środek odwoławczy” jest pojęciem węższym od pojęcia „środek zaskarżenia” . Tym pierwszym jest wyłącznie apelacja i zażalenie (1 ) . Natomiast środkami zaskarżenia są inne środki służące wzruszeniu decyzji procesowych. Należą do nich w szczególności: sprzeciwy (art. 482 i 506 kpk), odwołania (art. 373 kpk) a także środki nadzwyczajne: kasacja i wznowienie postępowania (2 ) . Do środków zaskarżenia, nie będących środkami odwoławczymi, należy też skarga, przewidziana w art. 7 kkw (3 ) . Odosobnione w literaturze stanowisko, że skarga przewidziana w art. 7 kkw jest środkiem odwoławczym, nie zostało wsparte żadną argumentacją (4 ) . Należy zatem przyjąć, że skarga przewidziana w art. 7 kkw jest środkiem zaskarżenia przysługującym, w zasadzie, skazanemu (zob. jednak art. 34 § 2 i art. 247 § 2 kkw) od decyzji organów wykonujących orzeczenie, wymienionych w art. 2 pkt 3-6 i 10 kkw z powodu ich niezgodności z prawem (por. art. 7 § 1 kkw). Jednoinstancyjne sądowe postępowanie skargowe, funkcjonujące w postępowaniu wykonawczym, jest ze swej istoty zgoła odmiennym niż postępowanie odwoławcze, któremu poświęcony jest art. 20 § 2 i 3 kkw. Jeżeli postępowanie skargowe, przewidziane w art. 7 kkw, unormowane jest w jakiejś części niekompletnie, to tylko w tej części i tylko „odpowiednio” , a więc w zakresie niezmieniającym istoty tego postępowania, mogą mieć do niego zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego dotyczące środków odwoławczych. Podstawę stanowi art. 1 § 2 kkw, który, jako przepis stwarzający wyjątek od autonomiczności postępowania wykonawczego, nie podlega wykładni rozszerzającej. Od wielu lat wyrażam pogląd, że art. 1 § 2 kkw ma charakter wyjątkowy, pozwalający na stosowanie przepisów kodeksu postępowania karnego w postępowaniu wykonawczym tylko wówczas, gdy nie narusza to autonomiczności i istoty tego postępowania oraz przewidzianych w nim instytucji (5 ) . Takich wypadków, w których mają odpowiednie zastosowanie do postępowania skargowego przepisy o środkach odwoławczych zawartych w kodeksie postępowania karnego, jest niewiele. Najbardziej typową jest sytuacja, której dotyczy art. 429 kpk (sposób postępowania ze skargą, która nie może być rozpoznana merytorycznie z powodów formalnych). W postępowaniu skargowym nie ma natomiast zastosowania art. 441 § 1 kpk, który dotyczy wyłącznie „sądu odwoławczego” . Po tych kilku uwagach wspierających obszerną argumentację zaprezentowaną przez Sąd Najwyższy, celowe wydaje się zwrócenie uwagi na jeszcze jedną, istotną praktycznie kwestię odnoszącą się do skarg. Oczywiste jest, że decyzje, o których mowa w art. 7 kkw, podejmowane w postępowaniu wykonawczym przez sędziego (sędziego penitencjarnego), mają formę zarządzeń. Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 11 stycznia 2006 r., I KZP 56/05. Opublikowano: PS 2006/7-8/251 --- STRONA 2 --- Powstaje pytanie, czy w każdym wypadku wydania zarządzenia w postępowaniu wykonawczym, przysługującym na nie środkiem zaskarżenia jest skarga? Otóż nie. Możliwość istnienia wyjątków od tej zasady przewiduje w końcowej części art. 7 § 1 kkw (zwrot „jeżeli ustawa nie stanowi inaczej” ). Jednym z nich jest przewidziane w art. 252 § 1 kkw zażalenie na zarządzenie wydane w trybie art. 251 § 1 kkw. Poza tym przyjmuje się, że skarga - jako środek zaskarżania przewidziany w kodeksie karnym wykonawczym - przysługuje tylko na zarządzenia sędziego (sędziego penitencjarnego) o charakterze merytorycznym, a więc dotyczące wykonania orzeczenia, przewidziane w tym kodeksie. Poszczególne przepisy kodeksu wyraźnie określają, kiedy decyzja ma mieć formę zarządzenia. W szczególności wypadki, w których zarządzenia wydaje sędzia zawarte są w art. 6 § 3, art. 42 § 3, art. 47 § 1, art. 56 § 2, art. 139 § 2, art. 141a § 3, art. 216 § 2 i 3, art. 217, 217a, 217d, 223a § 3; natomiast zarządzenia wydawane przez sędziego penitencjarnego przewidziane są w art. 34, art. 80 § 2, art. 83 § 1, art. 139 § 6, art. 141a § 2, art. 145 § 3, art. 148 § 1, art. 247 § 2. Jeżeli natomiast prezes sądu, upoważniony sędzia lub sędzia penitencjarny wydaje zarządzenie o charakterze procesowym na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego w związku z art. 1 § 2 kkw, przysługuje na nie zażalenie, ale tylko wtedy, gdy wynika to jednoznacznie ze stosowanych odpowiednio przepisów tego kodeksu (6 ) . Tak więc, na przykład, będzie przysługiwało zażalenie na wydane w postępowaniu wykonawczym zarządzenie o odmowie przyjęcia zażalenia lub skargi (art. 429 § 2 kpk) (7 ) , nie będzie natomiast przysługiwało na zarządzenie o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu (art. 81 kpk). Zarządzenie sędziego (sędziego penitencjarnego), o którym była mowa, jest tylko jedną z form czynności procesowych, jakie podejmowane są w postępowaniu karnym wykonawczym. Problematyka związana z tymi czynnościami jest nie mniej złożona, niż ta, o której była mowa, a więc odnosząca się do istoty skargi. Temu problemowi poświęcił Sąd Najwyższy nieco mniej uwagi, rozważając jedynie czynność, o której mowa w art. 79 § 1 zd. 2 kkw. Zgodnie z tym przepisem, „W uzasadnionych wypadkach sąd może polecić doprowadzenie skazanego do zakładu karnego bez wezwania” . Wątpliwość, która stała się podstawą pytania prawnego, sprowadzała się do pytania, jaką formę powinno mieć to „polecenie” : postanowienia, które może być zaskarżone zażaleniem, zarządzenia, na które przysługuje skarga, czy też jest to innego rodzaju czynność niepodlegająca zaskarżeniu? Pytanie pozornie nie wydaje się trudne. Odpowiedź na nie daje art. 18 kkw, ale, jak się dalej okaże, tylko częściowo. Wymieniony przepis jako zasadę przewiduje, że w postępowaniu wykonawczym sąd orzeka postanowieniem, a tylko w kwestiach niewymagających postanowienia, prezes sądu, upoważniony sędzia lub sędzia penitencjarny wydaje zarządzenie. Inaczej mówiąc: zarządzenie sędziego (sędziego penitencjarnego) wydawane jest tylko wówczas, gdy konkretny przepis kodeksu karnego wykonawczego wyraźnie je przewiduje. Takich wypadków w kodeksie nie ma wiele, ale dla jasności sytuacji wypada je przypomnieć. Tak więc prezes sądu lub upoważniony sędzia wydaje zarządzenia w wypadkach wskazanych już uprzednio w innym kontekście, a określonych w art. 6 § 3, art. 42 § 3, art. 47 § 1, art. 56 § 2, art. 139 § 2, art. 141a § 3, art. 216 § 2 i 3, art. 217, 217a, 217d, 223a § 3, art. 251 § 3. Natomiast decyzje procesowe w formie zarządzenia sędziego penitencjarnego przewidziane są w art. 34, art. 80 § 2, art. 83 § 1, art. 139 § 6, art. 141a § 2, art. 145 § 3, art. 148 § 1 i art. 247 § 2. To, o czym była mowa, wydaje się na tyle oczywiste, że trudno zrozumieć motywy, którymi kierowano się w sprawie, w której Sąd Najwyższy proszony był o udzielenie odpowiedzi na pytanie prawne, podejmując decyzję procesową na podstawie art. 79 § 1 zd. 2 kkw w formie zarządzenia. Treścią tego zarządzenia było polecenie doprowadzenia skazanego do zakładu karnego bez uprzedniego wezwania do dobrowolnego stawienia się. Wymieniony przepis nie przewiduje formy zarządzenia. Słusznie więc Sąd Najwyższy uznał, że na taką czynność procesową skarga nie przysługuje. Na marginesie tylko zauważyć trzeba, że wymieniony przepis jeszcze mniej zrozumiały okazał się dla obrońców skazanego, którzy zarządzenie Sądu Okręgowego zaskarżyli zarówno skargą, jak i zażaleniem. Jaką zatem formę powinno mieć polecenie, o którym mowa w art. 79 kkw? Przepis ten wskazuje „sąd” , jako podmiot „wzywający do stawienia się” czy też „polecający doprowadzenie” . Czy zatem użyte w art. 79 kkw sformułowanie „sąd” oznacza, że musi być wydane postanowienie w przedmiocie, którego on dotyczy? To jest właśnie jeden z tych wypadków, w których twórcom kodeksu karnego wykonawczego zabrakło precyzyjności i jasności używanych zwrotów i sformułowań. Absurdalne byłoby uznanie, że skoro w art. 79 § 1 kkw mowa o „sądzie” , jako podmiocie wzywającym do stawienia się lub polecającym doprowadzenie, to wynikać stąd musi konieczność wydania postanowienia. Przecież w celu wydania postanowienia musiałoby być wyznaczone posiedzenie (zob. art. 95 kpk w zw. z art. 1 § 2 kkw), a o jego terminie i celu zawiadamia się (obligatoryjnie) prokuratora, skazanego i - ewentualnie - obrońcę skazanego (art. 22 § 1 kkw). Co więcej, na postanowienie to przysługiwałoby zażalenie, które sąd odwoławczy rozpoznawałby także przy zachowaniu reguł przewidzianych w art. 22 § 1 kkw, a więc na posiedzeniu, po uprzednim zawiadomieniu stron o jego terminie i celu, a stałoby się ono wykonalne dopiero z chwilą uprawomocnienia się (art. 9 § 2 kkw). Byłoby to zaprzeczeniem istoty i celu, jakiemu służy unormowanie zawarte w art. 79 kkw, zwłaszcza po jego nowelizacji z 2003 r. Tak więc również forma postanowienia nie wchodzi w grę w omawianym wypadku. Sąd Najwyższy słusznie uznał, że art. 79 § 1 zd. 2 kkw nie wymaga wydania decyzji procesowej w żadnej z form przewidzianych w art. 18 kkw, natomiast przewidzianą w nim czynność procesową sądu określił - w ślad za wnioskiem Prokuratury Krajowej - jako „polecenie” kierowane nie do stron, ale do innych organów wykonujących orzeczenie (do Policji), będące alternatywą dla zarządzenia i postanowienia, niepodlegające zaskarżeniu. O ile stanowisko, że czynność, o której mowa w art. 79 § 1 zd. 2 kkw, nie jest ani postanowieniem, ani zarządzeniem, ale inną czynnością procesową, nazwaną poleceniem jest słuszne, o tyle argumentowanie tego stanowiska tym, iż nie wymaga ono formy ani postanowienia, ani zarządzenia oraz tym, że nie jest ono kierowane do stron i innych uczestników postępowania, wydaje się pewnym uproszczeniem. Byłoby ono zasadne, gdyby rzeczywiście w kodeksie karnym wykonawczym przewidziane było podejmowanie przez podmiot określany jako „sąd” czynności procesowych o charakterze poleceń wydawanych nie stronom, ale tylko organom --- STRONA 3 --- wykonującym orzeczenie. Takich czynności jest przewidzianych w kodeksie karnym wykonawczym rzeczywiście dużo. Można wymienić najistotniejsze z nich: polecenia wydawane Policji (art. 10 § 1, art. 79 § 1 zd. 2, art. 79 § 2) i organom wykonującym środek karny podania wyroku do publicznej wiadomości (art. 199 § 1), wykonywane przez sąd czynności nazywane kierowaniem orzeczenia do wykonania (art. 11 § 1), połączone z przesyłaniem różnym organom stosownych dokumentów sądowych (art. 11 § 2, art. 56 § 1, art. 59 § 1, art. 180, 181, 182, 187, 196 § 1) bądź zawiadamianiem ich o prawomocnym orzeczeniu (art. 11 § 4, art. 12, art. 17, art. 179). Jednakże, oprócz wymienionych czynności procesowych, które podejmuje „sąd” wobec innych organów wykonujących orzeczenia, polegających na „polecaniu” , „kierowaniu” , „zawiadamianiu” , które rzeczywiście, w ślad za Sądem Najwyższym, można by zbiorczo nazwać „poleceniami” niewymagającymi wydania postanowienia, kodeks karny wykonawczy przewiduje wiele czynności procesowych, które sąd podejmuje wobec skazanego. W pojedynczych wypadkach czynności te to „pouczanie” o prawach i obowiązkach (art. 53 § 3), żądanie wyjaśnień (art. 60), ale w kilku - wzywanie skazanego do określonych zachowań, takich jak: uiszczenie grzywny (art. 44 § 1) i innych należności (art. 206 § 1), wykonywanie kary ograniczenia wolności (art. 57 § 1), stawienie się w zakładzie karnym (art. 79 § 1), udzielenie wyjaśnień w okresie próby (art. 169 § 3) itp. Są to więc faktycznie kierowane do skazanego polecenia określonego zachowania się. Nie powinno budzić wątpliwości, że w wymienionych wypadkach sąd nie wydaje postanowienia, mimo że jest wymieniony we wskazanych przepisach jako podmiot podejmujący określone czynności. Tak więc, o tym czy czynność procesowa sądu ma mieć formę decyzji (postanowienia), czy też ma to być czynność niewymagająca takiej formy, nie decyduje - jak stwierdza Sąd Najwyższy - adresat, do którego jest ona kierowana, ale charakter tej czynności. Odwoływanie się przez Sąd Najwyższy do treści art. 93 § 4 kpk, stanowiącego o poleceniach wydawanych Policji, jako czynnościach niebędących ani orzeczeniami, ani zarządzeniami, na gruncie kodeksu karnego wykonawczego nie wydaje się trafne. Przepis ten nie ma w postępowaniu wykonawczym zastosowania ze względu na to, że kwestia wydawania Policji poleceń jest uregulowana w art. 10 § 1 kkw (zob. art. 1 § 2 kkw). Reasumując, należy dojść do wniosku, że te wszystkie czynności „sądu” , które w swej istocie zmierzają do wykonania orzeczenia zgodnie z jego treścią, a więc zawierają tylko dyspozycję (polecenie) określonego zachowania się, wynikającego z treści tego orzeczenia, nie są decyzjami procesowymi w rozumieniu art. 18 kkw. Są one jedynie pismami podpisywanymi przez przewodniczącego wydziału (upoważnionego sędziego, sędziego penitencjarnego), kierującymi orzeczenie do wykonania (8 ) albo mającymi na celu kontrolę jego wykonywania. Do nich należy zaliczyć m.in. czynności procesowe sądu wynikające z art. 79 kkw, których adresatem jest zarówno skazany (wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym), jak też Policja (polecenie doprowadzenia). Tych ostatnich dotyczy glosowane postanowienie. Natomiast forma postanowienia sądu przewidziana jest dla tych czynności procesowych, które kreują lub modyfikują pozycję skazanego w toku postępowania wykonawczego w stosunku do tej, która wynika z treści orzeczenia sądu, będącego przedmiotem wykonania. W formie postanowienia podejmowane są więc te czynności należące do sądu, które kodeks karny wykonawczy określa jako rozstrzyganie (art. 13 § 1), umarzanie (art. 15 § 1, art. 51), zawieszanie (art. 15 § 2, art. 152), orzekanie (art. 37 § 1, art. 46 § 1, art. 161), zamienianie (art. 45 § 1, art. 65), określanie (art. 46 § 2, art. 47 § 4, art. 56 § 2, art. 197 § 1), odraczanie (art. 49 § 1, art. 62, 150, 151), wstrzymywanie (art. 52, art. 65 § 5), udzielanie (art. 52, 153), odwoływanie (art. 50, art. 62 § 3, art. 159) itp (9 ) . Również w kodeksie karnym przewidzianych jest kilkanaście czynności procesowych sądu, które podejmowane są w postępowaniu wykonawczym w formie postanowień (zob. art. 74 kk wraz z odwołującymi się do niego art. 36 § 3 i art. 67 § 4, art. 75, 77, 83, 84, 84a, 94 § 2 i 3, art. 95 § 2, art. 95a § 2, art. 96 § 3 i 4, art. 97, 98, 107 § 2 i 4, art. 323 § 5, art. 336 § 2-4). Mogą one być zaskarżane zażaleniem zarówno przez skazanego (art. 6 § 1 kkw), jak i przez prokuratora (art. 21 kkw). (1 ) S. Waltoś: Proces karny, Zarys systemu, Warszawa 2005, str. 528. (2 ) T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Kraków 2005, str. 1036. (3 ) Zob. też Z. Hołda (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy, Komentarz, Gdańsk 2005, str. 80; Z. Świda: System skarg i odwołań według kkw z 1997 r. (w:) A. Gaberle, S. Waltoś: Środki zaskarżenia w procesie karnym, Kraków 2000, str. 57. (4 ) J. Śpiewak: Środki odwoławcze według kodeksu karnego wykonawczego, Przegląd Więziennictwa Polskiego 1998/19 str. 3. (5 ) Zob. K. Postulski: Właściwość sądu w postępowaniu karnym wykonawczym, Wyd. Min. Spr. „Biblioteka sędziego nr 74” , Warszawa 1988, str. 2; K. Postulski: Glosa do postanowienia SN z dnia 16 marca 1994 r. II KRN 6/94 (Palestra 1994/12 str. 190); K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy, Komentarz, Gdańsk 2005, str. 36. (6 ) K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy, Komentarz, Gdańsk 2005, str. 38, 135, 144-145. (7 ) Zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1978 r. Z 21/78 (OSNKW 1978/11 poz. 136) i z dnia 30 listopada 1982 r. IV KZ 119/82 (OSNKW 1983/6 poz. 45). --- STRONA 4 --- (8 ) Por. np. § 395 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. - regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. 1987 r. Nr 218 poz. 218 ze zm.). (9 ) K. Postulski: (w:) Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy, Komentarz, Gdańsk 2005, str. 135.