Postanowienie I KZP 45/02

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 45/02. Pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale zasługuje na aprobatę. Odnosi się on do szczególnie aktualnych kwestii związanych z coraz szerszym wykorzystywaniem w postępowaniu karnym, a także przez Sejmową Komisję Śledczą wydruków połączeń telefonicznych i ich kosztów. Warto - jak sądzę - odnieść się szerzej, niejako przy okazji, do tych zagadnień. Tło sprawy, która stała się podstawą wydania uchwały, było następujące. Przed Sądem Rejonowym w T. toczyło się postępowanie karne przeciwko Magdalenie R. i Rafałowi S., zakończone prawomocnym wyrokiem z dnia 20 września 2002 r., skazującym oskarżonych za przestępstwo określone w art. 190 § 1 kk. W toku postępowania przeprowadzono dowód z wykazu połączeń telefonicznych, sporządzonych na polecenie sądu przez jednego z operatorów telefonii cyfrowej. Operator zwrócił się do sądu z wnioskiem o wypłatę określonej kwoty z tytułu kosztów sporządzenia billingu, którego jednak sąd nie uwzględnił. Sąd powołał się na art. 40 ust. 2 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. 2000 r. Nr 73 poz. 852 ze zm.), który - zdaniem sądu - zobowiązuje operatorów telefonii cyfrowej do wykonywania zadań na rzecz m.in. sądów, w postaci sporządzania tzw. billingów, bez jednoczesnego obciążania sądów kosztami z tym związanymi. Postanowienie zostało zaskarżone przez pełnomocnika operatora, który podniósł, że wymieniony przepis nie nakazuje wykonywania na koszt operatora zadań zleconych przez organy prowadzące postępowanie karne, a zatem koszty osobowe poniesione przez operatora przy realizacji zleconego zadania obciążają organ postępowania karnego. Sąd Okręgowy w P., rozpoznając zażalenie, uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy: „Czy koszty wydruków połączeń telefonicznych ponoszone przez prywatnych operatorów telefonii komórkowej (np. Polska Telefonia Cyfrowa Sp. z o.o., Polkomtel Plus GSM Sp. z o.o.) należą do kosztów sądowych, obejmujących m.in. wydatki ponoszone przez Skarb Państwa od chwili wszczęcia postępowania karnego” . Sąd Najwyższy bardzo wnikliwie rozważył przedstawione zagadnienie prawne, uznając, że jest ono istotne, analizując przy tym m.in. przepisy ustawy Prawo telekomunikacyjne i innych ustaw. Podkreśla przy tym, że operatorzy prowadzący działalność telekomunikacyjną są obowiązani m.in. do wykonywania zadań na rzecz prokuratury i sądów w zakresie zapewnienia, na koszt operatora, technicznych i organizacyjnych możliwości sporządzania billingów. Podobne regulacje zawierają w zakresie czynności operacyjno-rozpoznawczych przepisy ustawy o Policji (art. 20c); o Straży Granicznej (art. 10b) - Dz. U. 2002 r. Nr 171 poz. 1399 ze zm.; Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (art. 28) - Dz. U. 2002 r. Nr 74 poz. 676 ze zm., a także, czego Sąd Najwyższy już nie wymienia, ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (art. 30) - Dz. U. 2001 r. Nr 123 poz. 1353 ze zm.; ustawy o kontroli skarbowej (art. 36b ust. 1) - Dz. U. 1999 r. Nr 54 poz. 572 ze zm. i ostatnio uchwalonej ustawy o Wojskowych Służbach Informacyjnych (art. 27) - Dz. U. 2003 r. Nr 139 poz. 1326 ze zm. W każdej z tych ustaw zawarto przepis, iż operatorzy prowadzący działalność w dziedzinie telekomunikacji w sieciach publicznych są obowiązani udostępnić na koszt własny dane billingowe. Warto więc wyjaśnić pojęcie billingu. Billing (ang. meterring) - to inaczej dane ruchowe (trafic data), pozwalające na uzyskanie informacji dotyczących procesu komunikowania się, czyli pochodzenia informacji - godzina, data, czas trwania rozmowy. Uzyskiwanie billingu polega na zastosowaniu urządzenia (drukarka z licznikiem), które zapisuje wybrane z danego aparatu telefonicznego numery telefonów i zapisuje m.in. chwilę rozpoczęcia oraz czas trwania każdej rozmowy (1 ) . Zgodnie z zapisami wymienionych ustaw - za dane billingowe uznaje się informacje pozwalające na identyfikację abonenta albo zakończeń sieci telekomunikacyjnych, pomiędzy którymi dokonano połączenia, oraz wiadomości dotyczące faktu, okoliczności i rodzaju połączenia, próby uzyskania połączenia między określonymi zakończeniami sieci telekomunikacyjnej (2 ) . Informacje zawarte w billingu telefonicznym podlegają ochronie na podstawie art. 49 Konstytucji RP, art. 67 ustawy Prawo telekomunikacyjne oraz art. 8 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 17 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Ochrona tajemnicy telekomunikacyjnej uregulowana jest w przepisach ustawy Prawo telekomunikacyjne (art. 67), w kodeksie karnym (art. 266), ustawy o ochronie danych osobowych (art. 49 ust. 1, art. 51). Ochrona danych billingowych w praktyce pozostawia - jak się wydaje - wiele do życzenia, o czym świadczą m.in. liczne tzw. wycieki tych danych, np. w kontekście sprawy L. Rywina. Zdaniem Generalnego Dyrektora Ochrony Danych Osobowych - E. Kuleszy „W Polsce jest łatwiejszy dostęp do informacji z naruszeniem prawa niż dostęp dla instytucji, które powołano, aby strzegły jego przestrzegania” (wypowiedź z lutego 2003 r.) (3 ) . Kontrowersyjne jest rozwiązanie przyjęte w obowiązujących ustawach, które wymieniono, iż nie przewidziano kontroli sądu udostępniania danych billingowych, a zapoznawanie się z tymi danymi narusza niewątpliwie prawo do prywatności (4 ) . Autor: Hoc Stanisław Franciszek Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do uchwały SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 45/02. Opublikowano: PS 2003/11-12/201 --- STRONA 2 --- Należy podkreślić, iż według art. 67 ustawy Prawo telekomunikacyjne ochronie podlegają m.in. dane o połączeniach, czyli nie tylko wiadomości obejmujące fakt dokonanego połączenia między określonymi zakończeniami sieci, ale także dane o próbie uzyskania połączenia. Na takie informacje składają się: data, czas rozpoczęcia i zakończenia połączenia oraz dane o zakończeniach sieci, pomiędzy którymi trwało połączenie (5 ) . Chodzi tu więc konkretnie o informacje, które pozwalają na identyfikację zakończeń sieci, np. numeru telefonu, nazwy, znaków identyfikujących, czasem danych osobowych, a nawet wiadomości o umiejscowieniu sieci, inaczej dane lokalizacyjne (location data), które pozwalają określić współrzędne geograficzne mobilnego terminalu, jakim jest telefon komórkowy (6 ) . Sąd Najwyższy zauważa, że przedstawione uregulowania zwarte w przepisach odrębnych pozostają w symetrii z treścią art. 40 ust. 1 i 2 Prawa telekomunikacyjnego, gdyż obciążają operatora sieci telekomunikacyjnej kosztami stworzenia warunków technicznych i organizacyjnych do wykonywania ustawowo określonych zadań (m.in. zakup systemu billingowego, koszty jego wdrożenia i utrzymania). Natomiast - jak trafnie zauważa Sąd Najwyższy - w świetle przepisów prawa telekomunikacyjnego, operatora sieci telekomunikacyjnej nie mogą obciążać rzeczywiste koszty związane z realizacją zadania zleconego przez sąd lub prokuratora, tj. sporządzenia informacji o połączeniach telefonicznych (tzw. billingu). Dlatego też kosztami związanymi z wykonywaniem zadania zleconego operatorowi są nakłady ponoszone przez niego na sporządzenie wydruku połączeń telefonicznych, obejmując zarówno koszty osobowe (koszt personelu zatrudnionego przy realizacji zleconego zadania), jak i materiałowe (nośnika informacji użytego do wykonania usługi). Z tego trafnego wywodu wynika, że operator jest zobowiązany jedynie do ponoszenia kosztów związanych z zapewnieniem technicznych i organizacyjnych możliwości wykonania billingu, a nie wydatków dotyczących samego sporządzenia rejestru połączeń telefonicznych. Poniesione więc przez operatora koszty wydruków połączeń telefonicznych, wykonywanych na polecenie sądu lub prokuratora, należy zaliczyć - jak twierdzi Sąd Najwyższy - do wydatków Skarbu Państwa w rozumieniu art. 618 § 1 kpk, chociaż wypłaty z tego tytułu nie zostały wprost wymienione w art. 618 § 1 kpk, gdyż wyliczenie tam zawarte ma charakter przykładowy, o czym świadczy zwrot „w szczególności” . Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreślił, że powinna istnieć spójność rozwiązań prawnych w zakresie określenia wydatków jako składnika kosztów sądowych w postępowaniu karnym i cywilnym. Odnosi się przy tym do obowiązujących rozwiązań zawartych w ustawie z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. 2002 r. Nr 9 poz. 88). Dlatego też - zdaniem Sądu Najwyższego - koszty wykonania billingu stanowią wydatek Skarbu Państwa w postępowaniu karnym, które są ustalane na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 sierpnia 1998 r. w sprawie wysokości i sposobu obliczania wydatków Skarbu Państwa w postępowaniu karnym. Warto zauważyć, iż do noweli kodeksu postępowania karnego obowiązującej od dnia 1 lipca 2003 r. brak było przepisu, który by dawał prokuratorowi lub sądowi bezpośrednią możliwość występowania o dane billingowe. Wykorzystywano w tym zakresie przepis art. 217 kpk, co było oceniane krytycznie przez niektórych przedstawicieli doktryny (7 ) . Po nowelizacji art. 218 § 1 kpk stanowi: „Urzędy, instytucje i podmioty prowadzące działalność w dziedzinie poczty lub działalność telekomunikacyjną, urzędy celne oraz instytucje i przedsiębiorstwa transportowe obowiązane są wydać sądowi lub prokuratorowi, na żądanie zawarte w postanowieniu, korespondencję i przesyłki oraz wykaz połączeń telekomunikacyjnych, z uwzględnieniem czasu ich dokonania i innych informacji związanych z połączeniem, nie stanowiących treści rozmowy telefonicznej, jeżeli mają znaczenie dla toczącego się postępowania. Tylko sąd lub prokurator mają prawo je otwierać lub zarządzać ich otwarcie” (ustawa z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych Dz. U. 2003 r. Nr 17 poz. 155). W praktyce organów ścigania, oprócz wykorzystywania danych billingowych, w ostatnich latach sięga się po monitoring telefoniczny (śledzenie zmian, obserwowanie, np. miejsca położenia aparatu inicjującego kontakt i wywoływanego aparatu itp.) (8 ) . Warto zauważyć, iż w Niemczech dopuszczalne jest prześledzenie połączeń telefonicznych tych dziennikarzy, którzy z racji spraw, jakimi się zajmują, utrzymują kontakty ze środowiskiem przestępczym. Stanowisko takie podzielił Federalny Trybunał Konstytucyjny w Karlsruhe. Czyn taki nie narusza Konstytucji Niemiec, jednakże musi go uzasadniać konkretne śledztwo, ale nie jest w takiej sytuacji dopuszczalny podsłuch rozmów. Tłem tego wyroku były dwa dziennikarskie śledztwa. Trybunał wskazał potrzebę oceny znaczenia dla interesu publicznego takich wartości, jak efektywność postępowań w najpoważniejszych sprawach karnych oraz wolność i prawa mediów, które zasadniczo korzystają z konstytucyjnej ochrony obejmującej także źródła informacji (9 ) . Uważam, iż pogląd Sądu Najwyższego wpłynie niewątpliwie korzystnie na praktykę organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w zakresie korzystania z billingów, przede wszystkim w zakresie zaliczania ich w poczet kosztów Skarbu Państwa (tymczasowych). (1 ) K.T. Boratyńska: Uzyskiwanie i wykorzystywanie billingu telefonicznego w świetle przepisów o ochronie tajemnicy telekomunikacyjnej, Prokurator 2002/3-4, str. 69. (2 ) K.T. Boratyńska: Uzyskiwanie i wykorzystywanie billingu telefonicznego w świetle przepisów o ochronie tajemnicy telekomunikacyjnej, Prokurator 2002/3-4, str. 70. (3 ) O. Adamski: Billing na ulicy, Trybuna nr 62 z 14 marca 2003 r. (4 ) S. Hoc: Glosa do uchwały SN z dnia 21 marca 2000 r. I KZP 60/99 OSP 2000/11 str. 595; Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, Opole 2002 r., str. 166; K.T. Boratyńska: Uzyskiwanie i wykorzystywanie billingu telefonicznego w świetle przepisów o ochronie tajemnicy telekomunikacyjnej, Prokurator 2002/3-4, str. 78. --- STRONA 3 --- (5 ) K. Rodziewicz: Tajemnica telekomunikacyjna w prawie polskim, Przegląd Prawa i Administracji LI, Wrocław 2002 r., str. 176. (6 ) K.T. Boratyńska: Uzyskiwanie i wykorzystywanie billingu telefonicznego w świetle przepisów o ochronie tajemnicy telekomunikacyjnej, Prokurator 2002/3-4, str. 72. (7 ) Por. np. A. Adamski: Mój telefon moją twierdzą, Rzeczpospolita nr 209 z dnia 7 września 1999 r.; Obywatel bezpieczny, ale przeźroczysty, Rzeczpospolita nr 192 z dnia 18 sierpnia 2000 r. (8 ) E. Kotowska: Wykorzystanie monitoringu telefonicznego w śledztwie (studium przypadku), Prokuratura i Prawo 2002/6, str. 117 i n. (9 ) Billingi dziennikarzy, Rzeczpospolita nr 61 z dnia 13 marca 2003 r.