Wyrok I KZP 4/98

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 28 maja 1998 r., I KZP 4/98. I. W praktyce sądów penitencjarnych orzekających o warunkowym przedterminowym zwolnieniu spore wątpliwości wywoływał problem, po jakim okresie - spośród wymienionych w art. 91 kk z 1969 r. - mogło ono nastąpić w sytuacji, gdy skazany odbywał kolejno dwie lub więcej nie podlegających łączeniu kar, przy czym każde ze skazań uprawniało do ubiegania się o warunkowe zwolnienie po odbyciu innego minimum kary. Podobne wątpliwości występowały również wówczas, gdy orzeczona została kara łączna (albo wydany był wyrok łączny), obejmująca kary, z których każda wzięta z osobna dawała prawo do wystąpienia z wnioskiem o warunkowe zwolnienie po odbyciu innej jej części (wg art. 91 kk z 1969 r. mogło to być: jedna trzecia, jedna druga, dwie trzecie lub trzy czwarte kary). W glosowanej uchwale Sąd Najwyższy po raz kolejny podjął ten problem, włączając dodatkowo do swych rozważań sytuację, w której wchodzą w grę reguły prawa międzynarodowego. Szczególnie z tego ostatniego powodu warto zwrócić uwagę na tę uchwałę, stwarza ona bowiem okazję do odniesienia wymienionych problemów do sytuacji prawnej, jaką wytworzyło wejście w życie kodyfikacji karnych z 1997 r. II. Uchwała Sądu Najwyższego stanowi kontynuację tej linii orzecznictwa, która pozwalała pod rządami kodeksu karnego z 1969 r. na sformułowanie następujących stwierdzeń: 1. Jeżeli warunkowe przedterminowe zwolnienie stosuje się do sumy kar nie podlegających łączeniu, które skazany odbywa kolejno, to należy przyjąć, że ta suma kar zostaje uznana za jedną karę, która stanowi podstawę do warunkowego zwolnienia po odbyciu jednej trzeciej, jednej drugiej, dwóch trzecich lub trzech czwartych tej kary, będącej sumą kar jednostkowych. Takie stanowisko jest wyrazem realizacji zasady jedności kryteriów (warunków formalnych), a nie zasady rozłączności kryteriów, polegającej na tym, że uprawnienie do ubiegania się o warunkowe zwolnienie miałoby nastąpić poprzez obliczenie odrębnie dla każdego ze skazań, a następnie zsumowanie części poszczególnych kar, których odbycie uprawnia do ubiegania się o warunkowe zwolnienie i ustalenie w ten sposób, czy skazany odbył odpowiedni rozmiar kary, pozwalający na warunkowe zwolnienie. Przedstawiona zasada jedności kryteriów została jednoznacznie wyrażona przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 marca 1980 r. (1 ) Takie stanowisko było później wielokrotnie powtarzane przez Sąd Najwyższy w kolejnych orzeczeniach (zob. niżej pkt 2). Znalazło ono swój wyraz także w glosowanej uchwale (chociaż dotyczy ona wyroku łącznego, a nie sumy kar). Jednorazowe wyrażenie przez Sąd Najwyższy odmiennego poglądu, poprzez przyjęcie zasady rozłączności kryteriów (2 ) , spotkało się ze zdecydowaną krytyką (3 ) . 2. Jako podstawę przyjęcia do wymienionej w punkcie poprzednim sumy kar, jednego z ustawowych minimów spośród wymienionych w art. 91 kk z 1969 r. Sąd Najwyższy od 1988 r. konsekwentnie uważa to, które jest korzystniejsze dla skazanego, natomiast „surowsze” - tylko wówczas, gdy kara, do którego się ono odnosi, jest równa lub wyższa od kary, z którą związane jest minimum „niższe” . Takie stanowisko po raz pierwszy zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 lutego 1988 r. (4 ) Zapoczątkowany tą uchwałą kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego został aprobowany w literaturze (5 ) . Tym samym stracił rację bytu wyrażany do 1988 r. pogląd, iż w omawianej sytuacji powinno mieć zastosowanie do sumy kar tylko niższe minimum (6 ) . Omówione w poprzednich dwóch punktach zasady miały również zastosowanie w sytuacji, gdy kary, co do których obowiązują różne minima uprawniające do ubiegania się o warunkowe zwolnienie, objęte zostały karą łączną. Wynika to jednoznacznie z treści glosowanej uchwały; poprzednio identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 października 1982 r. (7 ) A więc i w takim przypadku decydującym o uprawnieniu do ubiegania się o warunkowe zwolnienie jest odbycie części kary łącznej, będącej względniejszym dla skazanego minimum, spośród wymienionych w art. 91 kk z 1969 r., chyba że kara jednostkowa, z którą związane jest wyższe minimum, jest równa lub wyższa od kary, do której ma zastosowanie owo względniejsze minimum. 4. Wobec treści art. 91 § 4 kk z 1969 r., zasady omówione w punktach poprzednich nie miały zastosowania, jeżeli choćby jedno z przestępstw popełniono w warunkach określonych w art. 60 § 2 kk z 1969 r. W takiej sytuacji warunkowe zwolnienie mogło nastąpić dopiero po odbyciu trzech czwartych kary. Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa częściowo krytyczna Glosa do uchwały SN z dnia 28 maja 1998 r., I KZP 4/98. Opublikowano: OSP 1998/11/198 --- STRONA 2 --- 1 2 5. Nowe problemy związane ze sposobem realizacji zasady jedności kryteriów (a więc konkurencji minimów) zaistniały w związku z treścią art. 4 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie Kodeksu karnego, Kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym (Dz. U. 1995 r. Nr 95 poz. 475). Przepis ten wprowadził odmienne kryteria formalne ubiegania się o warunkowe zwolnienie przez recydywistów w zależności od tego, czy skazanie nastąpiło przed wejściem w życie tej ustawy, czy też po wejściu jej w życie. Tej kwestii dotyczy właśnie glosowana uchwała w odniesieniu do osób odbywających karę łączną, na którą składa się kara orzeczona przed wejściem w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. i kara orzeczona po jej wejściu w życie. Sąd Najwyższy słusznie - powołując się na wskazany uprzednio kierunek orzecznictwa - uznał, że o możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie decydują przytoczone wyżej kryteria związane z konkurencją minimów. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 marca 1997 r. (8 ) także w sytuacji, gdy odpowiadał na pytanie prawne dotyczące nie podlegających łączeniu wyroków skazujących recydywistę, wydanych przed i po wejściu w życie powołanej ustawy. III. Przypomnienie obowiązujących do dnia 31 sierpnia 1998 r. zasad formalnych warunkowego zwolnienia z odbycia reszty sumy kar nie podlegających łączeniu i z odbycia reszty kary łącznej w przypadku, gdy do kar jednostkowych odnoszą się różne minima, było konieczne, aby uświadomić sobie zmiany, jakie w tym zakresie wprowadził z dniem 1 września 1998 r. nowy kodeks karny z 1997 r. Bardzo istotnym problemem jest też stosowanie do orzekania o warunkowym zwolnieniu reguł prawa międzyczasowego, szczególnie tej, która zawarta została w art. 4 § 1 nowego kk. Glosowana uchwała - jak już zostało powiedziane - stwarza ku temu szczególną okazję. Wyjaśnienia wymagają szczególnie dwie kwestie dotyczące orzekania o warunkowym zwolnieniu poczynając od dnia 1 września 1998 r.: jakie warunki formalne (a więc zawarte w art. 91 kk z 1969 r. czy w art. 78 kk z 1997 r.) należy stosować wobec osób skazanych przed wejściem w życie kodeksu karnego; po jakim okresie może nastąpić warunkowe zwolnienie skazanego, odbywającego kolejno nie podlegające łączeniu kary orzeczone przed i po dniem 1 września 1998 r. (i analogicznie: odbywającego karę orzeczoną wyrokiem łącznym, obejmującym wyroki skazujące, wydane w wymienionym przedziale czasowym). Odpowiedź na oba te pytania należy poprzedzić przypomnieniem, że zarówno w literaturze, jak też w orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje zgodność co do tego, że pojęcie „czas orzekania” w rozumieniu art. 4 § 1 nowego kk może odnosić się również do orzekania w postępowaniu wykonawczym, jeżeli w jego wyniku ma zapaść rozstrzygnięcie dotyczące losu osoby, przeciwko której toczy się postępowanie (9 ) . Orzekaniem w tym rozumieniu jest też decydowanie o warunkowym przedterminowym zwolnieniu. Rzecz jednak w tym, że reguła wyrażona w art. 4 § 1 nowego kk została wyłączona odnośnie orzekania o warunkowym zwolnieniu przez art. 14 pkt 4 przepisów wprowadzających nowy kodeks karny z 1997 r. Zgodnie z treścią wymienionego przepisu, w sprawach zakończonych prawomocnym wyrokiem, w których kara nie została wykonana, do osób warunkowo zwolnionych, jak również do osób odbywających kary pozbawienia wolności, stosuje się odpowiednio przepisy nowego kk o warunkowym zwolnieniu. Z treści cytowanego przepisu wynika wprost, że ma on zastosowanie wówczas, gdy i czyn został popełniony, i prawomocny wyrok wydany został przed dniem 1 września 1998 r. Wyrażona w tym przepisie zasada ma więc tym bardziej zastosowanie wówczas, gdy prawomocny wyrok skazujący za czyn popełniony przed dniem 1 września 1998 r. wydany został po tej dacie. Do takiego wniosku prowadzi wykładnia logiczna, szczególnie reguła a maiori ad minus, a także treść art. 12 § 2 przepisów wprowadzających kodeks karny z 1997 r. Mimo niezbyt precyzyjnej treści art. 14 pkt 4 przepisów wprowadzających kodeks karny z 1997 r., jego sens wskazuje, że wolą ustawodawcy było, aby w każdym przypadku orzekania o warunkowym zwolnieniu po wejściu w życie nowego kodeksu karnego miały zastosowanie wyłącznie przepisy tego kodeksu (10 ) . Jako przepis późniejszy, regulujący tę samą kwestię, art. 14 pkt 4 przepisów wprowadzających kodeks karny z 1997 r. wyłącza stosowanie art. 4 cyt. ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. A zatem bez względu na to, czy warunkowe przedterminowe zwolnienie dotyczy jednej kary, sumy dwóch lub więcej nie podlegających łączeniu kar, które skazany ma odbyć kolejno, czy też kary orzeczonej wyrokiem łącznym, a także bez względu na to, kiedy (przed czy po dniu 1 września 1998 r.) nastąpiły poszczególne skazania, poczynając od dnia 1 września 1998 r. warunkowe zwolnienie zawsze będzie udzielane przy uwzględnieniu tylko wymogów formalnych określonych w art. 78 nowego kk. Z powyższego wynika, że reguły postępowania w razie zmiany ustawy karnej, zaproponowane w glosowanej uchwale, od dnia 1 września 1998 r. nie mają zastosowania. W pewnych sytuacjach, jak chociażby dotyczących osób, które uprzednio mogły ubiegać się o warunkowe zwolnienie po odbyciu jednej trzeciej kary, czy też recydywistów skazanych przed dniem 20 listopada 1995 r., rozwiązanie przyjęte w art. 14 pkt 4 przepisów wprowadzających kodeks karny z 1997 r. nie będzie dla nich korzystne. Jest ono jednak jednoznacznie wyrażone przez ustawodawcę. --- STRONA 3 --- Po dniu 1 września 1998 r. obowiązuje natomiast nadal zasada, że przy ustalaniu warunków formalnych warunkowego zwolnienia (art. 78 § 1 i 2 nowego kk) należy mieć na uwadze zasadę jedności (a nie rozłączności) kryteriów (pkt II.1 glosy). Zasada ta została jednak doprecyzowana w art. 79 § 1 nowego kk, co pozbawiło sąd penitencjarny możliwości rozważania, które z dwóch a czasem trzech zbiegających się minimów, wymienionych w art. 78 § 1 i 2 nowego kk, ma w danym przypadku zastosowanie (zob. pkt II.2 glosy). Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 79 § 1 nowego kk ma obecnie zawsze zastosowanie to ze zbiegających się minimów, które jest najwyższe. Dotyczy to nie tylko sytuacji, do której wprost odnosi się wymieniony przepis, a więc gdy mamy do czynienia z odbywanymi kolejno karami nie podlegającymi łączeniu, ale także i tej, w której surowsze kryterium (minimum) ma zastosowanie chociażby do jednego z przestępstw, za które orzeczono karę objętą wyrokiem łącznym (zob. pkt II.3 glosy) (11 ) . Reasumując: glosowana uchwała słuszna w czasie jej podejmowania przez Sąd Najwyższy, z dniem 1 września 1998 r. straciła aktualność. (1 ) Gazeta Prawnicza 1980/10. (2 ) Uchwała z dnia 16 czerwca 1993 r. I KZP 13/93 (OSNKW 1993/7-8 poz. 42). (3 ) Zob. m.in. glosy K. Postulskiego: Palestra 1994/3-4 str. 174 i S. Zabłockiego: Palestra 1994/7-8 str. 211 oraz R. A. Stefański: Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego materialnego za lata 1991- 1993, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1994/3-4 str. 80. (4 ) VI KZP 47/87 (OSNKW 1988/5-6 poz. 33). Kontynuacją tego stanowiska była m.in. treść uchwał z dnia 31 sierpnia 1994 r. I KZP 11/94 (OSNKW 1994/9-10 poz. 52) i z dnia 13 marca 1997 r. I KZP 2/97 (OSNKW 1997/5-6 poz. 39). (5 ) Zob. m.in. H. Minarczuk: Przegląd uchwał Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego materialnego i procesowego podjętych w 1988 roku, Problemy Praworządności 1989/6 str. 53; A. Tobis: Glosa do uchwały z dnia 31 sierpnia 1994 r. I KZP 11/94 (OSP 1995/4 poz. 74 str. 157) i S. Pawela: Glosa do uchwały z dnia 13 marca 1997 r. I KZP 2/97 (OSP 1997/9 poz. 151 str. 418). (6 ) Zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 1983 r. V KZP 18/83 (OSNPG 1983/8-9 poz. 92); podobnie K. Buchała: Niektóre problemy przedterminowego warunkowego zwolnienia, Państwo i Prawo 1988/12 oraz J. Bafia: Zmiany w prawie karnym - ustawa z 17 czerwca 1988 r. - przepisy i komentarz, Warszawa 1989 r. str. 42. (7 ) VI KZP 23/82 (OSNKW 1983/1-2 poz. 2). (8 ) I KZP 2/97 OSNKW 1997/5-6 poz. 39; zob. też aprobującą glosę S. Paweli w OSP 1997/9 poz. 151. (9 ) Zob. m.in. K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny - część ogólna, komentarz, Kraków 1998 r., teza 13 do art. 4, a także uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 8 października 1982 r. VI KZP 28/82 (OSNKW 1983/1-2 poz. 6), z dnia 11 maja 1983 r. VI KZP 8/83 (OSNKW 1983/6 poz. 39) i z dnia 28 października 1983 r. VI KZP 40/83 (OSNKW 1984/3-4 poz. 23). (10 ) Szerzej na ten temat: Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy - komentarz, Sopot 1998 r., teza 13 do art. 159. (11 ) K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny - część ogólna, komentarz, Kraków 1998 r., teza 7 do art. 78 oraz A. Marek: Kodeks karny z komentarzem (fragmenty), Warszawa 1998 r., str. 138, teza 9.