Postanowienie I KZP 4/98

--- STRONA 1 --- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r. I KZP 4/98 TEZA aktualna I. Warunkowe przedterminowe zwolnienie sprawcy odbywającego karę łączną pozbawienia wolności, skazanego co najmniej dwoma wyrokami, wydanymi zarówno przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego... (Dz. U. Nr 95, poz. 475), jak i po jej wejściu w życie - w obu wypadkach za przestępstwa popełnione w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k. - może nastąpić po odbyciu co najmniej połowy kary łącznej, jednakże nie mniej niż 2/3 tej kary, jeżeli kara orzeczona w wyroku skazującym wydanym po wejściu w życie ustawy jest równa lub wyższa od kary orzeczonej w wyroku skazującym wydanym przed tym terminem. II. odmówić udzielenia odpowiedzi na pierwsze z postawionych pytań. PUBLIKACJE Glosa do uchwały SN z dnia 28 maja 1998 r., I KZP 4/98.  Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego materialnego za 1998 r.  UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: sędzia J: Bratoszewski. Sędziowie: P. Kalinowski (sprawozdawca), A. Konopka. Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański. Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie Leszka S., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w S., postanowieniem z dnia 2 lutego 1998 r., zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy: "1. Czy termin «skazanie» użyty w art. 4 ust. 1 ustawy z 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego... (Dz. U. Nr 95, poz. 475) dotyczy również wyroku łącznego w sytuacji, gdy skazany odbywa karę z wyroku łącznego wydanego po wejściu w życie cytowanej ustawy, obejmującego kary za przestępstwa popełnione w warunkach art. 60 § 1 k.k., z których jedno popełnione zostało przed wejściem w życie wymienionej ustawy, a drugie po jej wejściu w życie. 2. W przypadku uznania, iż wyrok łączny obejmujący wskazane wyżej wyroki nie jest skazaniem w rozumieniu art. 4 ust. 1 cytowanej ustawy, to po odbyciu jakiej części kary (1/2 czy 2/3) skazany nabywa uprawnienia do warunkowego przedterminowego zwolnienia właśnie z tego wyroku łącznego, którym połączono: karę pozbawienia wolności za przestępstwo popełnione w warunkach art. 60 § 1 k.k., orzeczoną wyrokiem wydanym przed wejściem w życie ustawy z 12 lipca 1995 r. i karę pozbawienia wolności też za przestępstwo popełnione w warunkach art. 60 § 1 k.k., ale orzeczoną wyrokiem już po wejściu w życie tejże ustawy" uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczne Wątpliwości wyrażone w przekazanych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniach prawnych powstały w postępowaniu odwoławczym, toczącym się na skutek zażalenia na postanowienie o odmowie udzielenia skazanemu Leszkowi S. warunkowego przedterminowego zwolnienia przez sąd pierwszej instancji z powodu uznania przez ten sąd, że skazany nie nabył jeszcze formalnych uprawnień do ubiegania się o warunkowe zwolnienie, tj. nie odbył jeszcze wymaganego okresu kary pozbawienia wolności. Skazany w swoim zażaleniu podniósł, że - jego zdaniem - nabył on już uprawnienia do warunkowego przedterminowego zwolnienia, gdyż pierwsze jego skazanie miało miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego... (Dz. U. Nr 95, poz. 475) i w myśl art. 4 ust. 1 tej ustawy może skorzystać z warunkowego zwolnienia po odbyciu 1/2 części tej kary. I KZP 4/98 - Uchwała Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- W rzeczywistości, Leszek S. był skazany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 4 sierpnia 1995 r. za czyny określone w art. 210 § 1 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. i z art. 214 § 1 k.k. na karę łączną 5 lat pozbawienia wolności przed wejściem w życie powołanej wyżej ustawy z dnia 12 lipca 1995 r., gdyż wyrok ten zapadł w dniu 4 sierpnia 1995 r., ustawa zaś weszła w życie z dniem 20 listopada 1995 r. Został on jednak również skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia 4 listopada 1996 r. za przestępstwo określone w art. 204 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności. Powyższe orzeczenia zostały następnie objęte wyrokiem łącznym Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 30 maja 1997 r. i jako karę łączną wymierzono karę 5 lat i 4 miesięcy pozbawienia wolności. W tej sytuacji Sąd Wojewódzki w S., rozpoznający zażalenie skazanego, nabrał wątpliwości, których wyrazem stały się kwestie przedstawione Sądowi Najwyższemu, czy wydanie wyroku łącznego obejmującego dwa wyroki skazujące, z których pierwszy zapadł przed wejściem w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego... (Dz. U. Nr 95, poz. 475), a drugi - po jej wejściu w życie, jest skazaniem w rozumieniu art. 4 ust. 1 tejże ustawy. Zwłaszcza udzielenie odpowiedzi na pierwsze pytanie - zdaniem Sądu Wojewódzkiego w S. - decyduje o tym, jaką część kary skazany powinien odbyć, aby uzyskać uprawnienie do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, która to kwestia stała się przedmiotem drugiego z zagadnień sformułowanych przez ten sąd. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I. Na wstępie zauważyć należy, że Sąd Wojewódzki w S. niezbyt dokładnie przytacza kwalifikację prawną czynów przypisanych w wyroku z dnia 4 sierpnia 1995 r. (w odniesieniu do czynu określonego w art. 214 § 1 k.k., wyeliminowano bowiem z zarzutu art. 60 § 1 k.k.), w nad wyraz zaś lakonicznym uzasadnieniu przedstawionych pytań sąd ten powołuje się jedynie na to, że dotychczasowe orzecznictwo dotyczyło innych stanów faktycznych i dlatego "nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie". W świetle tak sformułowanych pytań, przypomnieć trzeba, że instytucja unormowana w art. 390 § 1 k.p.k., nie polega na zastępowaniu sądów meriti w rozpoznawaniu i rozstrzyganiu indywidualnych stanów faktycznych. Podkreślić trzeba ponadto, że jedną z przesłanek dopuszczalności pytań prawnych do Sądu Najwyższego jest należyte wypełnienie obowiązku sądu drugiej instancji szczegółowego uzasadnienia, na czym polegają jego wątpliwości oraz wykazania, dlaczego wymagają zasadniczej wykładni ustawy (szerzej na ten temat St. Włodyka: Przesłanki dopuszczalności pytań prawnych do Sądu Najwyższego - NP 1971, nr 2). W przedmiotowej sprawie zarówno mało przejrzysta redakcja pierwszego z zagadnień przedstawionych przez Sąd Wojewódzki w S., jak i brak jakiegokolwiek rozwinięcia tej kwestii w części motywacyjnej, uniemożliwiają Sądowi Najwyższemu zajęcie merytorycznego stanowiska. Nie jest bowiem jasne, jak należy odczytywać zastosowany w pytaniu zwrot: "czy termin «skazanie», użyty w art. 4 § 1 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. (Dz. U. Nr 95, poz. 475), dotyczy również wyroku łącznego w sytuacji, gdy skazany odbywa karę z wyroku łącznego wydanego po wejściu w życie cytowanej ustawy (...)". Możliwe są bowiem przynajmniej dwa sposoby odczytania wątpliwości Sądu Wojewódzkiego. Pierwszy z nich sprowadzałby się do zagadnienia, czy wyrok łączny wydany po wejściu w życie powołanej wyżej ustawy, jest skazaniem w rozumieniu art. 4 ust. 1. W drugim przypadku chodziłoby o kwestię, czy art. 4 ust 1 powołanej wyżej ustawy, tj. zawarte w nim reguły stosowania instytucji warunkowego przedterminowego zwolnienia recydywistów, ma zastosowanie w sytuacji, gdy w jednym wyroku łącznym, wydanym po wejściu w życie przedmiotowej ustawy, połączono orzeczenie, którym skazano sprawcę za czyn popełniony w warunkach art. 60 § 1 k.k. przed wejściem w życie ustawy z orzeczeniem skazującym za czyn popełniony w tych samych warunkach, ale już po wejściu w życie tejże ustawy. Gdyby przyjąć, że istotnie wątpliwości Sądu Wojewódzkiego sprowadzały się do pytania, czy wyrok łączny jest "skazaniem" w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. (Dz. U. Nr 95, poz. 475), to odpowiedź musiałaby być negatywna. Wynika to zarówno z wykładni gramatycznej tego przepisu, jak i z wieloletniego orzecznictwa Sądu Najwyższego, odnoszącego się do zakresu rozstrzygnięć, jakie mogą stanowić treść wyroku łącznego. Skoro bowiem w omawianym przepisie mowa jest o skazaniu za przestępstwo popełnione w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k., to jest oczywiste, że sformułowanie to odnosi się do orzeczeń, w których nastąpiło przypisanie winy, zakwalifikowanie zachowania sprawcy jako czynu zabronionego przez ustawę karną i wymierzenie kary. Tymczasem, sąd orzekający w sprawie o wydanie wyroku łącznego nie może ponownie rozstrzygać żadnej z tych kwestii, które zostały już rozstrzygnięte prawomocnie w wyrokach podlegających połączeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 1996 r. III KRN 193/95, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 49). Przy wydawaniu takiego wyroku nie ma bowiem możliwości ani równoczesnego odpowiedniego zakwalifikowania czynów, ani ewentualnej zmiany kwalifikacji prawnej, przyjętej w poszczególnych wyrokach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1974 r. II KRN 10/74, Biul. Inf. SN 1974, nr 9-10, poz. 202). Wprawdzie, sąd wydający wyrok łączny dokonuje na nowo aktu wymiaru kary, zwanej w tym wypadku karą łączną, ale jego uprawnienia w tym zakresie są kształtowane zasadami wymiaru tej kary określonymi w ustawie. Nie może natomiast dokonywać korekt wymiaru kar orzeczonych za poszczególne czyny prawomocnie osądzone (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1995 r. II KRN 2/95, OSNKW 1995, z. 3-4, poz. 17). Przyjąć trzeba również, że sąd orzekający w sprawie o wydanie wyroku łącznego nie może ponownie rozstrzygać kwestii związanych z zaliczeniem okresu tymczasowego aresztowania na poczet poszczególnych kar. W szczególności art. 511 k.p.k. nie daje podstaw prawnych do ingerowania w treść nawet błędnego orzeczenia o zaliczeniu tymczasowego aresztowania zawartego w jednym z wyroków podlegających połączeniu (por. powoływany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 1996 r. III KRN 193/95). --- STRONA 3 --- Wszystko to świadczy o tym, że orzekanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego jest swego rodzaju orzekaniem wtórnym, a jego zakres jest ograniczony wyłącznie do kwestii związanych ze stosowaniem ustawowych zasad kształtowania kary łącznej. Tym samym nie odnosi się ono do zagadnień związanych z czynem przypisanym sprawcy, ustaleniem winy i przyjęciem kwalifikacji prawnej. Nie można go zatem traktować jako "skazania" w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. (Dz. U. Nr 95, poz. 475). Zupełnie innym natomiast zagadnieniem jest kwestia stosowania art. 4 ust. 1 powołanej ustawy do sytuacji, w których wyrokiem łącznym objęto orzeczenia skazujące sprawcę za czyny popełnione w warunkach powrotu do przestępstwa, określonych w art. 60 § 1 k.k., przy czym jedne z tych orzeczeń skazujących zapadły przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r., a inne - po jej wejściu w życie. W takim bowiem wypadku trzeba byłoby uznać, że całkowita odmowa zastosowania do skazanego regulacji zawartej w powołanym przepisie, byłaby rozwiązaniem dla niego szczególnie niekorzystnym, pozbawiającym go prawa do ubiegania się o wcześniejsze warunkowe przedterminowe zwolnienie. Jednakże pełne zastosowanie dyrektywy zamieszczonej w art. 4 ust. 1 cyt. ustawy do sprawcy, któremu połączono wyrok skazujący za przestępstwo popełnione w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k. - wydany już po wejściu w życie art. 4 ust. 1 cyt. ustawy - byłoby niczym nie uzasadnionym uprzywilejowaniem sprawcy. Pozostawałoby również w sprzeczności z wyraźnym określeniem zakresu stosowania przedmiotowego przepisu. Mając wszelako na uwadze niejednoznaczność pierwszego ze sformułowanych pytań oraz szczątkowe jego uzasadnienie, pozbawione nawet próby jakiegokolwiek zarysowania stawianego problemu - należało odmówić udzielenia na nie odpowiedzi. II. Artykuł 4 ust. 1 powołanej ustawy przewiduje uprzywilejowaną postać warunkowego przedterminowego zwolnienia sprawcy skazanego za przestępstwo popełnione w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k. wypadku gdy skazanie nastąpiło przed dniem wejścia w życie ustawy, warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanych tej kategorii może nastąpić po odbyciu połowy kary pozbawienia wolności. Natomiast generalną zasadą, wyrażoną w art. 91 § 1 k.k., jest możliwość warunkowego przedterminowego zwolnienia skazanego, który już wcześniej odbywał karę pozbawienia wolności, jako karę zasadniczą, dopiero po odbyciu 2/3 kary. A zatem, w wypadku, gdy sprawca odbywa karę orzeczoną wyrokiem łącznym, obejmującym skazania, które nastąpiły przed wejściem w życie ustawy, jak i po jej wejściu w życie (przy jednoczesnym spełnieniu wymogu popełnienia przestępstw - objętych tymi skazaniami - w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k.), dochodzi do swego rodzaju konkurencji przesłanek decydujących o określeniu rozmiaru kary niezbędnej do odbycia dla uzyskania uprawnienia do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. W odniesieniu do skazania sprzed dnia wejścia w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r., wystarczające jest odbycie 1/2 orzeczonej kary pozbawienia wolności, aby wystąpić o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Natomiast skazanie po wejściu w życie ustawy za przestępstwa popełnione również w warunkach określonych w art. 60 § 1 k.k. powoduje, że uprawnienia do warunkowego przedterminowego zwolnienia sprawca uzyskuje dopiero po odbyciu 2/3 kary pozbawienia wolności. Relacja powstała w takim układzie pomiędzy normami art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. i art. 91 § 1 k.k. jest relacją równorzędną. Chodzi zatem o przyjęcie takiej wykładni dyspozycji zawartych w tych przepisach, która pozwoliłaby uniknąć ich konkurencyjnego charakteru. W sytuacji, gdy tego rodzaju orzeczenia jednostkowe zostały połączone węzłem wyroku łącznego, nie jest możliwe stosowanie wyłącznie jednego kryterium, tj. przyjęcie alternatywnie albo okresu 1/2, albo 2/3 rozmiaru odbytej kary pozbawienia wolności, jako przesłanki dopuszczalności ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Przyjęcie tylko jednego z tych kryteriów - na zasadzie alternatywy wyłączającej - prowadziłoby albo do niczym nie uzasadnionego uprzywilejowania sprawcy, albo do nieusprawiedliwionego pogorszenia jego sytuacji. Powstanie układu tego rodzaju uzasadnia potrzebę uwzględnienia zatem rozstrzygnięć przyjętych w połączonych orzeczeniach jednostkowych. Metoda ta była już stosowana w orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. uchwałę z dnia 26 lutego 1988 r. VI KZP 47/87, OSNKW 1988, z. 5-6, poz. 33, a częściowo także uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 31 sierpnia 1994 r. 1 KZP 11/94, OSNKW 1994, z. 9-10, poz. 52). Pierwsza z powołanych uchwał została podjęta na tle układu bardzo zbliżonego do tego, z jakim mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Chodziło bowiem o ustalenie kryterium wysokości odbytej kary pozbawienia wolności uprawniającej do warunkowego przedterminowego zwolnienia w sytuacji, gdy wyrokiem łącznym objęto kary jednostkowe wymierzone za przestępstwa nieumyślne oraz za przestępstwa umyślne. W odniesieniu do tych pierwszych, na gruncie ówczesnego stanu prawnego, obowiązywał wymóg odbycia 1/2 orzeczonej kary, a w stosunku do drugich - wymóg odbycia 2/3 orzeczonej kary pozbawienia wolności. Stąd też, poglądy tam wyrażone i wspierająca je argumentacja mogą być w pełni odniesione do sytuacji, która wywołała wątpliwości Sądu Wojewódzkiego i stała się przedmiotem drugiej z postawionych kwestii prawnych. Odwołanie się do rozstrzygnięć objętych wyrokiem łącznym pozwala na zastosowanie swego rodzaju podwójnego kryterium, określającego okres kary pozbawienia wolności, którego odbycie umożliwia ubieganie się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Natomiast druga z wymienionych uchwał Sądu Najwyższego została podjęta na tle nieco innego układu, kiedy to chodziło o wykonywanie kar pozbawienia wolności nie podlegających połączeniu (art. 91 § l, 2 i § 4 k.k.). Jednakże, przedmiotem rozważań zawartych w jej części motywacyjnej było właśnie zagadnienie swego rodzaju konkurencji ustawowych reguł określających rozmiar kary, której odbycie jest niezbędne do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie w sytuacji, gdy zbieg dyrektyw (zawartych w tym samym art. 91 k.k.) w odniesieniu do minimów ustawowych wynikał z różnego statusu wiekowego sprawcy w przypadku poszczególnych skazań. Właśnie to podobieństwo do konkurencji reguł art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. i art. 91 § 1 k.k. występującej w niniejszej sprawie, pozwala na sięganie do sposobu rozumowania i założeń poczynionych we wskazanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1994 r. I KZP 11/94. Podkreślono w niej, że wprawdzie: "Jedna z reguł (...) odgrywać powinna rolę wiodącą (priorytet jednego z «konkurencyjnych minimów»); jednakże druga z reguł nie może być całkowicie pominięta w rozważaniach i odgrywać powinna rolę posiłkową, tj. przeciwdziałać stosowaniu w konkretnych sytuacjach rozwiązań nieracjonalnych i sprzecznych z elementarnymi względami słuszności (funkcja ograniczająca drugiego z «konkurujących» minimów)". Podzielając to stanowisko należało zatem dojść do przekonania, że warunkowe przedterminowe zwolnienie w sytuacji rozpatrywanej w przedmiotowej sprawie może nastąpić po odbyciu co najmniej połowy kary łącznej, jednakże --- STRONA 4 --- nie mniej niż 2/3 tej kary, jeżeli kara orzeczona w wyroku skazującym wydanym po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego... (Dz. U. Nr 95, poz. 475) jest równa lub wyższa od kary orzeczonej w wyroku skazującym wydanym przed dniem wejścia w życie tejże ustawy.