Postanowienie I KZP 37/96

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 19 lutego 1997 r., I KZP 37/96. Uchwała Sądu Najwyższego jest słuszna. Wykładnia przepisów kodeksu postępowania karnego musi bowiem uwzględniać fakty ratyfikowania przez Polskę: w 1977 r. Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, który przewiduje prawo każdej osoby pozbawionej wolności przez tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie do odwołania się do sądu (art. 9 ust. 4); w 1992 r. Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, który wprowadził w tym przedmiocie analogiczny przepis (art. 5 ust. 4). Powołując się na te właśnie przepisy ratyfikowanych przez nasze państwo traktatów prawa międzynarodowego, Sąd Najwyższy uznał, że stanowią one wyłączne a zarazem wystarczające źródło prawne uzasadniające treść przyjętej uchwały, uznającej prawo zatrzymanego na mocy decyzji prokuratora do wniesienia zażalenia do sądu, mimo że dla takiego rozstrzygnięcia brak jest jakoby podstaw w samych przepisach prawa wewnętrznego. Zgadzając się w tym zakresie z samą uchwałą, nie całkiem jednak podzielam przytoczone w jej uzasadnieniu argumenty. Solidaryzuję się wprawdzie z poglądem, że tzw. samowykonalne (self executig) normy ratyfikowanych przez Polskę traktatów międzynarodowych, dotyczących praw obywatelskich, mogą mieć także bezpośrednie zastosowanie przy podejmowaniu decyzji przez organy państwowe, w tym i przez sądy. Takie przypadki powinny być jednak ograniczone tylko do sytuacji, w których przepisy prawa wewnętrznego nie dają żadnej podstawy do wypełnienia obowiązującej w naszym państwie normy prawa międzynarodowego. Takie sytuacje mogą więc mieć zgoła wyjątkowy charakter, ponieważ w zasadzie normy prawne zawarte w ratyfikowanych traktatach międzynarodowych nie powinny być stosowane w sposób całkiem niezależny od obowiązującego w naszym kraju własnego prawa, ale wynikające z nich dyrektywy powinny być w krótkim czasie (najlepiej już przed ratyfikacją) uwzględnione w systemie wewnętrznego ustawodawstwa. W moim przekonaniu w danym wypadku taka sytuacja nie zachodzi. Wprowadzony do kodeksu postępowania karnego - jego nowelą z dnia 29 maja 1989 r. - art. 207a § 1 wyraża wszak - jak sądzę - generalną zasadę, że każda osoba zatrzymana przez organ pozasądowy w warunkach określonych w przepisach kodeksu postępowania karnego (do których odwołują się także przepisy niektórych innych ustaw) ma prawo wniesienia zażalenia do sądu na taki akt pozbawienia jej wolności. Wykładnia, że prawo to nie przysługuje na zarządzenie prokuratora wydane w trybie art. 208 kpk, budzi z kilku względów istotne zastrzeżenia. Jest to wykładnia zbyt formalistyczna, w której nie uwzględniono ratio legis art. 207a § 1 kpk oraz niewłaściwie oceniono charakter prawny zatrzymania przewidzianego w art. 208 kpk. Przecież twórcy noweli kodeksu postępowania karnego z 1989 r., wprowadzając do procedury karnej pewne nowe gwarancje ochrony praw obywatelskich dostosowane do demokratycznych standardów praw człowieka, działali już w warunkach obowiązywania art. 9 ust. 4 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, musieli się więc liczyć z zawartym w tym przepisie wymaganiem zapewnienia każdej osobie aresztowanej i zatrzymanej prawa do wniesienia zażalenia do sądu. W tym więc kontekście treść wspomnianego artykułu ratyfikowanego już Paktu, a potem jeszcze i treść art. 5 ust. 4 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (po jej ratyfikowaniu w 1992 r.) z pewnością powinny mieć istotny wpływ na sposób interpretacji art. 207a § 1 kpk. Nie trafia też do przekonania stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego o odmiennych funkcjach zatrzymania stosowanego na podstawie art. 206 i 208 kpk. W obydwu przecież wypadkach wchodzi w grę zatrzymanie jako środek pozbawienia wolności, który trwać może do 48 godzin i to w bardzo zbliżonych celach procesowych, związanych z uniemożliwieniem osobie podejrzanej o popełnienie przestępstwa uchylanie się od wymiaru sprawiedliwości. Przekonuje o tym sama treść art. 208 § 1 kpk, w którym jest mowa łącznie o zatrzymaniu i przymusowym doprowadzeniu osoby podejrzanej oraz jej zestawienia z treścią art. 66 § 2 kpk., w którym jest mowa tylko o przymusowym sprowadzeniu oskarżonego (podejrzanego), gdy w sposób nieusprawiedliwiony nie stawia się na wezwanie. Gdyby więc np. prokurator ograniczył się tylko do zarządzenia przymusowego sprowadzenia podejrzanego, by go przesłuchać, nie stosując w związku z tym zatrzymania, to należałoby - po dokonaniu przesłuchania - niezwłocznie go zwolnić lub podjąć dodatkową decyzję o jego zatrzymaniu. Taką decyzję w granicach do 48 godzin (licząc łącznie z czasem trwania przymusowego sprowadzenia) mógłby wówczas podjąć tylko prokurator, w którego dyspozycji pozostawałby wtedy podejrzany. Zarządzenie prokuratora dotyczące zatrzymania i przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa (co odnosić się może i do osób już formalnie będących w sytuacji prawnej podejrzanego) łączy natomiast w sobie nie tylko element zmuszenia jej do wypełnienia obowiązku procesowego stawiennictwa na wezwanie, ale również ma na celu zapobiegawcze (przed uchylaniem się od wymiaru sprawiedliwości) pozbawienie jej wolności. Jest to więc zatrzymanie jako nie tylko wymuszający stawiennictwo, ale i zapobiegawczy środek pozbawienia danej osoby wolności, zastosowany przez organ pozasądowy, jakim w tym wypadku jest także prokurator, który powinien również podlegać kontroli sądu (w wyniku zaskarżenia decyzji prokuratora) i w takim właśnie kierunku powinna zmierzać wykładnia odnośnych przepisów kodeksu postępowania karnego. W tym wypadku osoba doprowadzona nie zostanie automatycznie zwolniona po jej przesłuchaniu przez prokuratora, lecz nastąpić to może tylko na mocy odrębnej decyzji prokuratora o uchyleniu zatrzymania. Prokurator może natomiast wówczas - nie uchylając zatrzymania, które trwać Autor: Murzynowski Andrzej Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do uchwały SN z dnia 19 lutego 1997 r., I KZP 37/96. Opublikowano: OSP 1997/7-8/148 --- STRONA 2 --- może (łącznie z doprowadzeniem) do 48 godzin - dopełnić stosownych formalności związanych z pociągnięciem danej osoby do odpowiedzialności karnej (jeśli już ich wcześniej nie dopełniono) w charakterze podejrzanego i wystąpić do sądu o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Przyznaję, że sposób sformułowania i umiejscowienia art. 207a kpk. (przed art. 208 kpk) jest niefortunny i nasuwa w związku z tym istotne wątpliwości interpretacyjne. Są to jednak - moim zdaniem - wątpliwości możliwe do usunięcia w drodze zastosowania wykładni rozszerzającej tegoż artykułu, opartej na ratio legis tego przepisu oraz wspartej przez powołanie się (lecz nie przez zastąpienie tego przepisu) na wyżej wskazane normy ratyfikowanych przez Polskę traktatów międzynarodowych, wprowadzających zasadę prawa każdej osoby pozbawionej wolności w formie tymczasowego aresztowania i zatrzymania do odwołania się do sądu. O sposobie interpretowania tego artykułu nie powinna bowiem przesądzać wyłącznie wykładnia systematyczna, oparta na miejscu jego usytuowania wśród przepisów 23 rozdziału kodeksu postępowania karnego, lecz jeszcze inne argumenty merytoryczne. Przedstawiona wyżej polemika z zakwestionowanym przeze mnie poglądem Sądu Najwyższego nie dotyczy samego meritum rozstrzygania zawartego w glosowanej uchwale, w której uznano prawo osób zatrzymanych na podstawie zarządzenia prokuratora wydanego w trybie art. 208 kpk do wniesienia zażalenia do sądu, ale odnosi się jedynie do przyjętej podstawy prawnej tego słusznego stanowiska. Nie dotyczy więc ona w żadnym stopniu sposobu stosowania się w tym zakresie do powyższej uchwały w praktyce organów procesowych. Wkrótce zresztą cały ten problem będzie miał tylko znaczenie historyczne, ponieważ w nowym kodeksie postępowania karnego przewidziano już w sposób wyraźny, że również na zatrzymanie zarządzone przez prokuratora ma przysługiwać zatrzymanemu zażalenie do Sądu. Sądzę też, że do ustalenia właściwości sądu uprawnionego do rozpoznania zażalenia na decyzję prokuratora o zastosowaniu zatrzymania, powinien mieć również zastosowanie art. 207a § 1 kpk. Właściwy tu więc będzie sąd rejonowy, w którego okręgu prokurator zarządził zastosowanie tego środka przymusu, co zresztą z reguły zbiegnie się z okręgiem sądu, w którym toczy się już postępowanie w danej sprawie karnej. Na koniec jeszcze jedna drobna uwaga o charakterze formalnym. W uchwale Sądu Najwyższego mowa jest o zażaleniu na postanowienie prokuratora o zarządzeniu zatrzymania „osoby podejrzanej” , wydanym na podstawie art. 208 kpk. O zażaleniu na postanowienie prokuratora dotyczą takiego zatrzymania mowa jest także w pytaniu sądu Wojewódzkiego w Lublinie. Zwraca natomiast uwagę okoliczność, że cały problem dotyczył dopuszczalności wniesienia zażalenia nie na postanowienie, ale na zarządzenie Prokuratora Rejonowego dla m. Lublina o zatrzymaniu i przymusowym doprowadzeniu podejrzanego do budynku Prokuratury. Sprawa różnego sposobu określania decyzji prokuratora o zatrzymaniu w trybie art. 208 kpk nie została przez Sąd Najwyższy skomentowana, być może dlatego, że nie ma ona w danym wypadku żadnego merytorycznego znaczenia zarówno dla możliwości jej zaskarżenia, jak i dla jej innych skutków prawnych. Dla uniknięcia jednak w tej sprawie jakichkolwiek wątpliwości oraz rozbieżności w praktyce warto jest uzmysłowić sobie, że ustawa nie wymaga wyrażania tego rodzaju decyzji w formie postanowienia, co wynika bezspornie z treści art. 93 w związku z art. 86 § 2 kpk. Wystarczy więc, jeżeli prokurator wyda w tej sprawie tylko zarządzenie, do którego będzie się oczywiście odnosiła także treść uchwały Sądu Najwyższego, w której jest mowa o zażaleniu na taką samą decyzję prokuratora, wyrażoną jedynie w innej (wyższej rangi, lecz nie wymaganej) formie procesowej, jaką jest postanowienie.