Postanowienie I KZP 29/2002

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 29 października 2002 r., I KZP 29/2002. Uchwała zasługuje na aprobatę. Zwrócenie na nią uwagi w formie glosy wydaje się konieczne zarówno z racji na problematykę, która jest jej przedmiotem, jak też dlatego, iż dotyczy ona zagadnień związanych z wykonywaniem orzeczeń karnych, a więc sfery ciągle niedocenianej w praktyce sądowej i prokuratorskiej, a będącej stosunkowo rzadko przedmiotem uwagi Sądu Najwyższego. Wyeksponowania wymaga szczególnie ten wątek stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy, który nie został wyartykułowany wprost w tezie uchwały, a któremu poświęcona jest znaczna część uzasadnienia, mianowicie, że sąd rejonowy, który zarządził wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej, jest uprawniony do orzekania m.in. w przedmiocie odroczenia wykonania tej kary, a także w przedmiocie warunkowego zawieszenia jej wykonania na podstawie art. 152 k.k.w., mimo iż nie był sądem wyrokującym w sprawie. Pogląd zbieżny z wyrażonym przez Sąd Najwyższy prezentowałem uprzednio kilkakrotnie i to nie tylko w publikacjach powołanych w uzasadnieniu uchwały. Podkreślałem w szczególności, że za takim stanowiskiem, jakie zostało wyżej zacytowane, przemawiają nie tylko względy pragmatyczne, ale też wykładnia funkcjonalna i systemowa przepisów o właściwości sądu w postępowaniu wykonawczym (art. 3 § 1 k.k.w. i art. 178 § 1 k.k.w.) i o odroczeniu wykonania kary pozbawienia wolności (art. 150–152 k.k.w.) (1) . Podkreślałem też, że sąd, o którym mowa w art. 178 § 1 k.k.w., a więc sąd rejonowy, w którego okręgu dozór był wykonywany, ma znacznie bogatszą wiedzę na temat skazanego i większe możliwości prognozowania społeczno-kryminologicznego, niż sąd wyrokujący w pierwszej instancji, który z chwilą uprawomocnienia się wyroku traci kontrolę nad skazanym, zwłaszcza że bardzo często od chwili wydania wyroku upływa znaczny okres czasu. Prawne umotywowanie właściwości sądu, który zarządził wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności, a następnie orzekał o odroczeniu jej wykonania, do orzekania w trybie art. 152 k.k.w. wynika też stąd, iż wymieniony przepis zamieszczony został w Oddziale 10 k.k.w. („Odroczenie i przerwa wykonania kary pozbawienia wolności”). A zatem unormowana w tym przepisie instytucja warunkowego zawieszenia wykonania kary jest końcową fazą postępowania dotyczącego odroczenia jej wykonania; o różnych kwestiach związanych z odroczeniem wykonania kary nie mogą orzekać różne sądy. Słusznie podkreślił Sąd Najwyższy, że akceptowane w dotychczasowym orzecznictwie i w doktrynie uprawnienie sądu, który zarządził wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej, do wykonania postanowienia w tym przedmiocie, mieści w sobie także prawo do orzekania we wszystkich kwestiach incydentalnych związanych z jego wykonaniem. Omówionego zakresu właściwości sądu, który zarządził wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej, a więc jego uprawnienia do podejmowania wszystkich czynności związanych z wykonaniem kary (art. 11, 12, 79 k.k.w.) i do orzekania w kwestiach incydentalnych z tym związanych można dopatrywać się również – niezależnie od tego co zostało powiedziane wyżej, a także przez Sąd Najwyższy – w treści art. 3 § 1 k.k.w. Przepis ten, jako zasadę, przyjmuje, iż „sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji, jest właściwy również w postępowaniu dotyczącym wykonania tego orzeczenia”. W przedstawionej sytuacji wykonaniu podlega faktycznie nie wyrok, bo wykonanie kary pozbawienia wolności zostało w nim warunkowo zawieszone, ale postanowienie sądu zarządzające jej wykonanie. Bezpośrednią podstawą do wdrożenia postępowania wykonawczego, mającego na celu wykonanie kary, jest zatem wspomniane postanowienie sądu. Sąd, który je wydał, jest więc władny wykonać swoje postanowienie w zakresie, o jakim była już mowa (art. 3 § 1 k.k.w.). I na tym można by w zasadzie zakończyć rozważania na temat, którego inspiracją były wątpliwości sądu okręgowego występującego z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego. Należy wyrazić satysfakcję, że Sąd ten, mocą swego autorytetu wsparł stanowisko wyrażane dotąd w doktrynie, a także utwierdził w słuszności wydanych orzeczeń te sądy odwoławcze, które wyrażały już poprzednio pogląd zaprezentowany w glosowanej uchwale (2) . Dla wyczerpania całości problematyki wiążącej się z wątpliwościami, które były przedmiotem glosowanej uchwały, celowe wydaje się jednak zwrócenie uwagi jeszcze na dwie kwestie, którymi nie zajął się Sąd Najwyższy, nie będąc o nie pytany. Obie były zresztą już w przeszłości przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Warto je jednak przypomnieć. Pierwsza z kwestii sprowadza się do pytania, czy w ogóle możliwe jest warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności na podstawie art. 152 k.k.w. w sytuacji, gdy roczny okres odroczenia wykonania kary, o którym mowa w tym przepisie, dotyczył kary, której wykonanie w wyroku było warunkowo zawieszone, a następnie na podstawie art. 75 k.k. zarządzono jej Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do uchwały SN z dnia 29 października 2002 r., I KZP 29/2002. Opublikowano: Prok.i Pr. 2003/2/127-131 --- STRONA 2 --- wykonanie? W uchwale z dnia 15 kwietnia 1999 r. Sąd Najwyższy słusznie dopuścił taką możliwość i to także w sytuacji, gdy zarządzenie wykonania kary było obligatoryjne (3) . Ta uchwała, stanowiąca akceptację stanowiska wypowiedzianego uprzednio w doktrynie (4) , spotkała się z aprobatą (5) . Druga kwestia, to pytanie, czy sąd rejonowy, w którego okręgu dozór był wykonywany, jest właściwy w tych wszystkich sprawach incydentalnych, o których była mowa, w sytuacji, gdy postępowanie w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności zostało wszczęte i toczyło się już po okresie próby, w czasie 6 miesięcy po jej zakończeniu, w którym może nastąpić zarządzenie wykonania kary (art. 75 § 4 k.k.), czyli wówczas, gdy dozór nie był już wykonywany. Inaczej mówiąc: czy w takim przypadku uprawnienie do orzekania na podstawie art. 178 § 1 k.k.w. nie „wraca” do sądu wyrokującego w pierwszej instancji? Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. Na aprobatę zasługuje stanowisko wyrażone w tym przedmiocie przez Sąd Najwyższy (6) , wprawdzie na gruncie przepisów o warunkowym przedterminowym zwolnieniu, ale mające pełne zastosowanie przy określaniu właściwości sądu zarządzającego warunkowo zawieszoną karę pozbawienia wolności. Otóż, właściwość sądu w takim przypadku określa m.in. czas, w którym nastąpiło zdarzenie skutkujące podjęcie decyzji o zarządzeniu wykonania kary. Zbieżność w czasie i wykonywanego dozoru i wspomnianego zdarzenia decyduje o tym, że właściwy do podjęcia decyzji na podstawie art. 75 k.k. jest sąd, w którego okręgu był wykonywany dozór. Z treścią glosowanej uchwały wiąże się inny jeszcze problem z zakresu właściwości sądu, wprawdzie nie dotyczący zarządzenia wykonania kary warunkowo zawieszonej i ewentualnych dalszych postępowań incydentalnych, będących jego konsekwencją, ale odnoszący się do innej instytucji prawa karnego wykonawczego, opartej na bardzo podobnych przesłankach materialnoprawnych, jaką jest odwołanie warunkowego przedterminowego zwolnienia. Po zapoznaniu się z glosowaną uchwałą nasuwa się pytanie, czy również sąd penitencjarny, który odwołał warunkowe przedterminowe zwolnienie, jest właściwy do wykonania kary pozbawienia wolności podlegającej wykonaniu w wyniku wspomnianej decyzji i orzekania w kwestiach incydentalnych z tym związanych (np. przerwa w odbywaniu kary – art. 153 k.k.w., warunkowe przedterminowe zwolnienie – art. 155 k.k.w.)? Glosa do uchwały Sądu Najwyższego, odnoszącej się do innego zagadnienia, nie jest miejscem do rozwijania tego problemu. Nie pozwalają zresztą na to jej rozmiary. Ponieważ jednak poruszony problem nasuwa się nieodparcie po jej lekturze, konieczne wydaje się udzielenie odpowiedzi na tak postawione pytanie. Brzmi ona następująco: postanowienie sądu penitencjarnego o odwołaniu warunkowego przedterminowego zwolnienia wykonuje, zgodnie z ogólną właściwością (art. 3 § 1 k.k.w.), sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Normujący kwestię wykonania orzeczenia o karze pozbawienia wolności art. 79 k.k.w. mówi o „sądzie”, który wzywa skazanego do dobrowolnego stawienia się w zakładzie karnym, a następnie zarządza ewentualne doprowadzenie go do takiego zakładu. Stosownie do treści art. 242 § 3 k.k.w. określenie „sąd” bez bliższego sprecyzowania oznacza sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji. W dalszej części przepis ten nie przewiduje, aby art. 79 k.k.w. można było stosować do sądu penitencjarnego. Skoro więc właściwość sądu penitencjarnego jest odstępstwem od zasady określającej właściwość sądu, wyrażonej w art. 3 § 1 k.k.w., to – zgodnie z brzmieniem art. 3 § 2 k.k.w. – właściwość ta musi wyraźnie wynikać z konkretnego przepisu. Niezależnie od tego, co zostało powiedziane wyżej, należy zauważyć, że odwołanie warunkowego zwolnienia, chociaż oparte na zbliżonych przesłankach materialnoprawnych do przesłanek zarządzenia wykonania kary warunkowo zawieszonej (por. art. 160 k.k.w. i art. 75 k.k.), różni się zasadniczo od takiego zarządzenia. O ile bowiem zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej jest orzeczeniem modyfikującym prawomocny wyrok skazujący w zakresie wymienionej kary, a więc jest orzeczeniem faktycznie podlegającym wykonaniu w zakresie kary pozbawienia wolności (stąd omówione poprzednio zasady jego wykonywania), o tyle odwołanie warunkowego zwolnienia jest unicestwieniem uprzedniej modyfikacji prawomocnego wyroku, jaką było „skrócenie” odbywanej kary poprzez warunkowe zwolnienie z odbycia części tej kary. Tak więc, odwołanie warunkowego zwolnienia jest „powrotem” do wykonywania wyroku zgodnie z jego treścią. A zatem czynności określone w kodeksie karnym wykonawczym, które należy podjąć po uprawomocnieniu się postanowienia o odwołaniu warunkowego zwolnienia (art. 9 k.k.w.), odnoszą się bezpośrednio do wyroku a nie do tego postanowienia. Należą one zatem – co już zostało powiedziane – do sądu, który wydał wyrok w pierwszej instancji (art. 3 § 1 k.k.w.). Konsekwencją zaprezentowanego stanowiska musi być przyjęcie, że skazany, wobec którego odwołano warunkowe przedterminowe zwolnienie, może ubiegać się o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności na zasadach ogólnych (a nie o udzielenie przerwy w odbywaniu kary, które – co wynika z istoty przerwy – może być udzielone tylko wobec osoby, co do której kara jest faktycznie wykonywana wskutek czego następuje „przerwanie” tego wykonywania), a następnie - o warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności, o ile zaistnieją przesłanki określone w art. 152 k.k.w., a nie o warunkowe przedterminowe zwolnienie na szczególnych warunkach określonych w art. 155 k.k.w. Ta ostatnia konstatacja znajduje potwierdzenie w treści art. 81 k.k., wprowadzającego ograniczenia w możliwości udzielenia ponownego warunkowego przedterminowego zwolnienia. (1) K. Postulski, Stosowanie art. 152 kodeksu karnego wykonawczego, PS 2001, nr 7–8, s. 83. (2) Zob. m.in. niepublikowane postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 24 maja 2000 r., II AKz–1 171/2000. (3) I KZP 6/99, OSNKW 1999, z. 5–6, poz. 30. --- STRONA 3 --- (4) K. Postulski, (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy – Komentarz, Gdańsk 1998, s. 335. (5) S. Pawela, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1999 r., I KZP 6/99, OSP 1999, nr 11, poz. 202. (6) Postanowienie z dnia 12 lutego 1972 r., III KO 7/72, OSNPG 1972, nr 8, poz. 139.