Postanowienie I KZP 19/96

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 17 września 1996 r., I KZP 19/96. Stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w glosowanej uchwale od dawna było oczekiwane, szczególnie przez praktyków. Oczekiwanie to wynikało co najmniej z trzech powodów. Po pierwsze: w ponad 25-letnim okresie obowiązywania kodeksu karnego Sąd Najwyższy nie wypowiedział się ani razu na temat, czy pod pojęciem „kary pozbawienia wolności” , użytym w art. 78 § 1 kk, należy rozumieć tylko bezwzględną karę pozbawienia wolności, czy również taką karę z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Także w literaturze trudno było znaleźć odpowiedź na to pytanie. Trzeba jednak zaznaczyć, że w zdecydowanej większości orzecznictwo sądowe rozumiało pod tym pojęciem obie wymienione postacie kary pozbawienia wolności. Po drugie: w opublikowanym w 1994 r. Komentarzu do kodeksu karnego (1 ) A. Zoll wyraził pogląd, że art. 78 § 1 kk „ma tylko wtedy zastosowanie, kiedy wobec skazanego orzeczono w okresie próby bezwzględną karę pozbawienia wolności” (str. 426). Ten pogląd wypowiedziany przez uznany autorytet w zakresie prawa karnego zburzył jednolity w zasadzie dotychczas kierunek orzecznictwa i spowodował znaczne jego zróżnicowanie. Po trzecie: wątpliwości w omawianym zakresie pogłębiły się jeszcze bardziej po ukazaniu się na początku 1996 r. kolejnego komentarza do kodeksu karnego (2 ) , którego autor wyraził pogląd, iż skazanie na karę pozbawienia wolności, o którym mówi art. 78 § 1 kk, „dotyczy zarówno kary bezwzględnej, jak i z warunkowym zawieszeniem wykonania” (str. 103). Ponieważ kierunek orzecznictwa sądowego wytyczany jest głównie przez poglądy komentatorów oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego, nietrudno sobie wyobrazić skalę wątpliwości, jakie wywołało rozbieżne rozumienie pojęcia „kary pozbawienia wolności” przez komentatorów i milczenie Sądu Najwyższego. Dobrze więc stało się, że wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich pozwolił na zaprezentowanie przez Sąd Najwyższy poglądu w omawianej, spornej materii. Stanowisko Sądu Najwyższego jest oczywiście słuszne. Dlatego glosa ma na celu głównie zwrócenie uwagi na istotne znaczenie poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy, szczególnie dla praktyki sądowej. Potrzeba rozwinięcia tematu będącego przedmiotem uchwały bierze się jeszcze i stąd, że jej uzasadnienie nie zawiera wszystkich racji, które przemawiają za zajęciem takiego stanowiska, jakie wypowiedział Sąd Najwyższy. Eksponuje ono głównie - bardzo zresztą słusznie i wielostronnie - argumenty natury logicznej. Jednakże nie tylko w tej sferze rozumowania tkwi sedno sprawy. Wynika ono również, a może przede wszystkim, z różnego interpretowania instytucji warunkowego zawieszenia kary. A. Zoll wyprowadza swoje stanowisko, że art. 78 § 1 kk nie ma zastosowania, gdy za popełnione w okresie próby podobne, umyślne przestępstwo wymierzono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, z poglądu, iż warunkowe zawieszenie nie może być traktowane jako odmienna forma orzekania kary pozbawienia wolności, ale jest specyficzną, prawnokarną reakcją na przestępstwo, a więc - szczególną formą wymiaru kary (3 ) . Takie rozumienie instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary nie jest odosobnione. Również A. Marek uważa (4 ) , że warunkowe skazanie stanowi samodzielny środek karny o istotnych walorach prewencyjno-wychowawczych. Także kilku innych przedstawicieli nauki prawa karnego skłania się ku poglądowi o samodzielnym, odrębnym charakterze warunkowego skazania, bez zwracania uwagi na jego formalne związki z karą pozbawienia wolności (5 ) . Skoro zatem część autorów uważa, że warunkowe zawieszenie wykonania kary ma samodzielny charakter, jako specyficzny środek karny, nie będący skazaniem na karę pozbawienia wolności, to oczywiste jest, że według nich orzeczenie kary pozbawienia wolności, o której mowa w art. 78 § 1 kk, obejmuje tylko bezwzględną karę pozbawienia wolności. Przytoczony kierunek interpretacji instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary nie jest jednak powszechny w doktrynie i - co ważniejsze - nie ma pełnego umocowania w obowiązującym prawie. Mimo istniejących niewątpliwie niekonsekwencji w unormowaniu tej instytucji w kodeksie karnym, trzeba stwierdzić, że wiąże on jednak w sposób zdecydowany warunkowe zawieszenie z karą pozbawienia wolności. Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do uchwały SN z dnia 17 września 1996 r., I KZP 19/96. Opublikowano: OSP 1997/2/43 --- STRONA 2 --- 1 2 3 4 Ramy glosy nie pozwalają na rozwinięcie tego problemu. Pozostaje zatem - odnosząc się krytycznie do wskazanej grupy poglądów - odwołać się do obszernej argumentacji w tym przedmiocie, dokonanej m. in. przez L. Gardockiego (6 ) i J. Skupińskiego (7 ) , a także stwierdzić, że bardziej ugruntowany w doktrynie i zgodny z treścią oraz systematyką kodeksu karnego jest pogląd, że warunkowe zawieszenie stanowi instytucję wymiaru kary pozbawienia wolności czy też postać tej kary (8 ) . Jeżeli więc skazanie na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania uznamy za jedną z form orzekania tej kary, a art. 78 § 1 kk mówi ogólnie o karze pozbawienia wolności, to wniosek stąd płynący może być tylko jeden: wymieniony przepis ma na uwadze karę pozbawienia wolności orzeczoną zarówno w formie bezwzględnej, jak i z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Z tego właśnie powodu, uzupełniającego argumentację przytoczoną w uzasadnieniu uchwały, jej teza jest słuszna. Trzeba również podkreślić - czego także zabrakło w uzasadnieniu uchwały - że Sąd Najwyższy od lat konsekwentnie prezentuje stanowisko, że kara pozbawienia wolności orzeczona z warunkowym zawieszeniem jej wykonania jest karą pozbawienia wolności (9 ) . Glosowana uchwała stanowi zatem kontynuację tego kierunku orzecznictwa. Uwzględniając glosowaną uchwałę, a także poprzednie - bardzo ubogie - orzecznictwo Sądu Najwyższego, dotyczące popełnienia nowego przestępstwa, jako przesłanki obligatoryjnego zarządzenia wykonania kary (art. 78 § 1 kk), celowe wydaje się, szczególnie dla potrzeb praktyki, krótkie podsumowanie. Otóż ponowne popełnienie przez skazanego przestępstwa powoduje obligatoryjną decyzję o zarządzeniu wykonania kary warunkowo zawieszonej tylko wtedy, gdy jednocześnie zaistnieją cztery przesłanki: skazany popełni przestępstwo umyślne (art. 7 § 1 kk); przestępstwo to jest podobne w rozumieniu art. 120 § 2 kk do przestępstwa, za które orzeczono poprzednio karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem; sąd zarządza również wykonanie warunkowo zawieszonej kary łącznej pozbawienia wolności, jeżeli to ponowne przestępstwo jest podobne do któregokolwiek z przestępstw objętych karą łączną (10 ) ; ustalenie podobieństwa w wyroku skazującym wiąże sąd w postępowaniu wykonawczym (11 ) ; przestępstwo zostanie popełnione w okresie próby, określonym w wyroku i biegnącym od chwili jego uprawomocnienia się; jeżeli ponowne przestępstwo ma charakter przestępstwa ciągłego, art. 78 § 1 kk ma zastosowanie, gdy choćby częściowo popełnione ono zostało w okresie próby (art. 4 § 1 kk); (12 ) za przestępstwo odpowiadające wymienionym dotąd wymogom sprawca został skazany prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności bezwzględną lub z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. O ile jednak ponowne przestępstwo musi być popełnione w okresie próby, o tyle wyrok skazujący może być wydany, a więc i uprawomocnić się również po tym okresie, z tym że w takim czasie, by zarządzenie wykonania kary nastąpiło nie później niż w ciągu 6 miesięcy po zakończeniu okresu próby. Według Sądu Najwyższego (13 ) termin ten, przewidziany w art. 79 § 1 kk jest zachowany, jeżeli w tych granicach czasowych zapadnie i uprawomocni się postanowienie o zarządzeniu kary. To stanowisko jest jednak kwestionowane (14 ) . Należałoby jeszcze zastanowić się, czy słuszne jest rozwiązanie ustawowe, iż w sytuacji, gdy za przestępstwo popełnione w okresie próby wydany zostanie wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, zarządzenie wykonania poprzedniej kary jest obligatoryjne. Problem z pewnością jest dyskusyjny. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu glosowanej uchwały akceptuje takie unormowanie. Jednakże istota instytucji warunkowego zawieszenia kary, a także zarządzenia jej wykonania, skłania do wyrażenia odmiennego poglądu. Otóż zgodnie z treścią art. 73 § 2 kk zasadniczą przesłanką warunkowego zawieszenia wykonania kary jest pozytywna prognoza, a więc ocena, że pomimo niewykonania kary skazany będzie przestrzegał porządku prawnego. Probierzem - ale nie jedynym (zwrot: „w szczególności” ) - oceny przestrzegania porządku prawnego jest to, czy w okresie próby skazany nie popełnił przestępstwa. Jednakże jego popełnienie nie zawsze obliguje sąd do zarządzenia wykonania kary. Stosownie do treści art. 78 § 2 kk sąd może - a więc nie ma obowiązku - zarządzić wykonanie kary, jeżeli to nowe przestępstwo będzie przestępstwem nieumyślnym, albo nie będzie podobne do poprzedniego, bądź sąd wymierzył za nie inną karę niż kara pozbawienia wolności, odstąpił od wymierzenia kary lub warunkowo umorzył postępowanie. U podstaw decyzji w przedmiocie zarządzenia kary w wymienionych przypadkach leży ocena, czy naruszenie porządku prawnego w postaci ponownego popełnienia przestępstwa, przy uwzględnieniu jego strony przedmiotowej i podmiotowej oraz na tle całokształtu zachowania się skazanego w okresie próby, może być uznane za rażące i czy rzeczywiście świadczy o tym, że dodatnia prognoza dotycząca skazanego była nietrafna. A zatem nie sam fakt ponownego popełnienia przestępstwa, ale ocena, na ile ten fakt świadczy o wadliwości poprzedniej prognozy, a na ile był to tylko incydent nie przekreślający tej prognozy, jest decydujący przy podejmowaniu przez sąd decyzji na podstawie art. 78 § 2 kk (15 ) . --- STRONA 3 --- Wydaje się, że również przypadki ponownego skazania na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania powinny być wyłączone z zakresu decyzji obligatoryjnych, przewidzianych w art. 78 § 1 kk, a kwestia zarządzenia wykonania takiej kary powinna być poddana swobodnej ocenie sądu, uwzględniającej przytoczone kryteria oceny. Przemawiają za takim rozwiązaniem co najmniej dwa argumenty. Po pierwsze: zawieszając ponownie wykonanie kary, sąd nadal widzi możliwość resocjalizacji skazanego w warunkach wolnościowych i wyraża pozytywną prognozę co do przestrzegania przez niego porządku prawnego. Wynika stąd, że sąd nie przekreśla w kolejnym wyroku słuszności ocen w tym względzie, wyrażonych w poprzednim wyroku. Dlatego należałoby dać sądowi w takiej sytuacji prawo do całościowej oceny zachowania skazanego w okresie próby w aspekcie ewentualnego zastosowania art. 78 § 2 kk przy uwzględnieniu tych kryteriów ocen, o których była wyżej mowa. Po drugie: kara pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem nie musi być karą bardziej dolegliwą niż kara grzywny, ograniczenia wolności czy samoistnie orzeczona kara dodatkowa. Czasami jest wręcz przeciwnie, szczególnie przy określeniu krótkiego okresu próby, nieorzekaniu grzywny, obowiązków czy dozoru (16 ) . Tym samym przestępstwo, za które wymierzono tę karę, nie zawsze ma większy ciężar gatunkowy niż to, za które wymierzono inną karę wolnościową. Skoro zatem w przypadku orzeczenia tej innej kary, nawet za przestępstwo umyślne i podobne, zarządzenie wykonania kary jest fakultatywne, żadne racje nie przemawiają za obligatoryjnością takiego zarządzenia kary w przypadku ponownego skazania na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu. Z powyższego rozumowania mogą wynikać jedynie wnioski de lege ferenda, natomiast na gruncie obowiązującego prawa stanowisko wyrażone w glosowanej uchwale nie może być podważane. Na koniec trzeba zaznaczyć, że projektowane ustawodawstwo karne wychodzi naprzeciw przedstawionemu postulatowi tylko częściowo. Artykuł 160 § 1 proj. kkw. (wersja z dnia 20 września 1996 r.) przewiduje obligatoryjne odwołanie warunkowego zwolnienia, jeżeli za nowe przestępstwo orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia. Natomiast art. 76 § 1 proj. kk (wersja z dnia 17 września 1996 r.) w tym zakresie nie wprowadza zmian w porównaniu z art. 78 § 1 kk. Jeżeli treść wymienionych przepisów nie ulegnie zmianie, pogląd wyrażony w glosowanej uchwale może okazać się aktualny także pod rządami nowego kodeksu karnego. (1 ) K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Szewczyk, A. Zoll: Komentarz do kodeksu karnego - część ogólna, 1994. (2 ) R. Góral: Kodeks karny - praktyczny komentarz, 1996. (3 ) K. Buchała i inni: Komentarz do kodeksu karnego - część ogólna, 1994, str. 406. (4 ) A. Marek: Prawo karne - część ogólna, 1993, str. 291. (5 ) Szerzej na ten temat J. Skupiński: Warunkowe skazanie w prawie polskim na tle porównawczym, 1992, str. 236 i nast. (6 ) L. Gardocki: Prawo karne, 1994, str. 173. (7 ) J. Skupiński: Warunkowe skazanie w prawie polskim na tle porównawczym, 1992, str. 320 i nast. (8 ) Patrz m.in. I. Andrejew: Polskie prawo karne w zarysie, 1976, str. 276; K. Buchała: Prawo karne materialne, 1989, str. 521; M. Cieślak: Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, 1990, str. 449; L. Gardocki: Prawo karne, 1994, str. 173. (9 ) Np. wyrok z dnia 15 sierpnia 1972 r. V KRN 307/72 (OSNPG 1972/12 poz. 192); uchwała z dnia 11 września 1992 r. I KZP 33/92 (OSNKW 1992/11-12 poz. 83); wyrok z dnia 8 listopada 1994 r. III KRN 162/94 (OSP 1995/4 poz. 78). (10 ) Uchwała z dnia 8 grudnia 1978 r. VII KZP 43/78 (OSNKW 1979/1-2 poz. 6). (11 ) Uchwała z dnia 18 kwietnia 1979 r. VI KZP 5/79 (OSNKW 1979/6 poz. 64). (12 ) Postanowienie z dnia 16 maja 1979 r. V KRN 98/79 (OSNKW 1979/9 poz. 91). (13 ) Postanowienie z dnia 1 lutego 1995 r. III KRN 203/94 (OSNKW 1995/3-4 poz. 18) i z dnia 2 kwietnia 1996 r. V KKN 7/96 Prokuratura i Prawo (Dodatek: Orzecznictwo) 1996/10 poz. 4. (14 ) K. Postulski: Glosa do postanowienia SN z dnia 1 lutego 1995 r. III KRN 203/94, Przegląd Sądowy 1996/2 str. 85. --- STRONA 4 --- (15 ) K. Postulski: Glosa do uchwały SN z dnia 12 grudnia 1995 r. I KRN 35/95, Palestra 1996/7-8 str. 268; patrz też postanowienie SN z dnia 6 czerwca 1972 r. V KRN 122/72 (OSNKW 1972/11 poz. 177). (16 ) Świadczy o tym chociażby szybsze zatarcie skazania (art. 79 § 2 kk i art. 111 § 3 kk).