Postanowienie I KZP 17/97

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 2 września 1998 r., IV KZ 160/98. Sąd Najwyższy rozpoznając zażalenie podejrzanego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach o przedłużeniu tymczasowego aresztowania, który jednocześnie odbywał karę pozbawienia wolności w innej sprawie, kierując się swoją uchwałą składu siedmiu sędziów (1) , w myśl której przepisy art. 222 d.k.p.k. (263 k.p.k.) dotyczą jedynie czasu rzeczywistego pozbawienia wolności na podstawie postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w danej sprawie i nie mają zastosowania do sprawy dalszego stosowania tego środka wobec oskarżonego odbywającego karę pozbawienia wolności w innej sprawie i na tej podstawie uznając, iż nie zachodzi potrzeba przedłużenia tymczasowego aresztowania zarówno przez Sąd Wojewódzki, ani też przez Sąd Apelacyjny, uchylił zaskarżone postanowienie i wniosek o przedłużenie tymczasowego aresztowania przekazał do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B., który to sąd zachował te uprawnienia w tych warunkach. Teza: glosowane postanowienie jest niesłuszne. Materia objęta glosą była już przedmiotem odnośnych orzeczeń Sądu Najwyższego (2) . Prezentowana była również przez Ryszarda A. Stefańskiego w glosie do postanowienia Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 17 stycznia 1997 r., IV KO 35/96 (3) . Przedstawianie tych orzeczeń i stanowiska Ryszarda A. Stefańskiego dla potrzeb niniejszej glosy nie jest konieczne, albowiem jej autor pragnie wykazać, stojąc na gruncie wykładni gramatycznej i logicznej, iż unormowania ustawowe nie dają możliwości wykonywania kary pozbawienia wolności w stosunku do osoby tymczasowo aresztowanej. Przepisy Rozdziału X kodeksu karnego wykonawczego stanowią m.in., że kara pozbawienia wolności wykonywana jest w zakładach karnych. Powyższy kodeks nie przewiduje od tej zasady żadnego wyjątku. Stąd wniosek, iż kara pozbawienia wolności może być wykonywana tylko i wyłącznie w warunkach zakładu karnego. Z kolei przepisy Rozdziału XV tego samego kodeksu jednoznacznie wskazują, że tymczasowe aresztowanie wykonuje się tylko w samodzielnych aresztach śledczych względnie w wyodrębnionych oddziałach zakładów karnych. W tychże wyodrębnionych oddziałach zakładów karnych stosowane są przepisy o wykonaniu tymczasowego aresztowania, a nie – z całą pewnością – przepisy o wykonaniu kary pozbawienia wolności. Nie ulega wątpliwości, że zakład karny i areszt śledczy (względnie wyodrębniony oddział zakładu karnego) są dwoma różnymi jednostkami penitencjarnymi, które mają do spełnienia całkiem odmienne cele. Te cele określają zarówno charakter tych jednostek, jak i warunki izolacji. Zakład karny ma umożliwić osiągnięcie przez karę pozbawienia wolności celów opisanych w art. 67 k.k.w. Całkiem inne zadanie posiada areszt śledczy, który ma umożliwić osiągnięcie przez tymczasowe aresztowanie celów opisanych w art. 207 k.k.w. Jeśli się przyjmie powyższe stwierdzenia za fakty nie budzące wątpliwości, to należy wyprowadzić z tego wniosek, iż kara pozbawienia wolności nie może być wykonywana w areszcie śledczym (względnie w wyodrębnionym oddziale zakładu karnego), a tymczasowe aresztowanie nie może być wykonywane w zakładzie karnym. W praktyce, jeśli chodzi o „zbieg” wykonania tymczasowego aresztowania i kary pozbawienia wolności, to można mieć do czynienia z dwoma sytuacjami: Pierwsza – tymczasowe aresztowanie stosowane jest w stosunku do osoby pozostającej dotychczas na wolności i dopiero po zastosowaniu tegoż środka zapobiegawczego wprowadzana jest także kara pozbawienia wolności. Druga – tymczasowe aresztowanie stosowane jest w stosunku do osoby odbywającej już karę pozbawienia wolności. W świetle tego, co wcześniej przedstawiono, to w sytuacji pierwszej osoba tymczasowo aresztowana osadzona być musi w areszcie śledczym (względnie w wyodrębnionym oddziale zakładu karnego). Wprowadzenie wobec takiej osoby do wykonania kary pozbawienia wolności jest niemożliwe, bo wiązałoby się to z koniecznością jej przeniesienia do zakładu karnego. Tego jednak w stosunku do osoby tymczasowo aresztowanej uczynić nie można. Natomiast w sytuacji drugiej, fakt zastosowania tymczasowego aresztowania skutkować musi przeniesieniem danej osoby z zakładu karnego do aresztu śledczego (względnie wyodrębnionego oddziału zakładu karnego). Tenże bowiem środek zapobiegawczy nie może być wykonywany na terenie zakładu karnego. Autor: Zieliński Stanisław Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do postanowienia SN z dnia 2 września 1998 r., IV KZ 160/98. Opublikowano: Prok.i Pr. 1999/9/113-117 --- STRONA 2 --- Reasumując: w stosunku do osoby tymczasowo aresztowanej nie może zostać wprowadzona do wykonania kara pozbawienia wolności. Natomiast jeśli tymczasowe aresztowanie nastąpiło w stosunku do osoby odbywającej karę pozbawienia wolności, to wówczas kara ta na okres trwania tego środka zapobiegawczego winna zostać – po myśli art. 15 § 2 k.k.w. – zawieszona. Tak jest do 14 dnia od wydania wyroku skazującego sądu pierwszej instancji. Dopiero po tym terminie – w myśl art. 223 § 1 k.k.w. – tymczasowo aresztowany może być przeniesiony do zakładu karnego i wówczas – stosownie do treści art. 223 § 2 k.k.w. – stosowany jest do niego regulamin wykonywania tymczasowego aresztowania bądź za jego zgodą – regulamin wykonywania kary pozbawienia wolności. Jest to więc jedyny przypadek, ale już po zakończeniu postępowania przygotowawczego i sądowego postępowania pierwszoinstancyjnego, kiedy to tymczasowo aresztowany może zostać przeniesiony do zakładu karnego i może być stosowany wobec niego regulamin wykonywania kary pozbawienia wolności. Tak więc dopiero na tym etapie postępowania karnego i to pod dwoma warunkami (pierwszy – jeśli sąd, do dyspozycji którego pozostaje tymczasowo aresztowany nie postanowi, że ma on pozostawać nadal w areszcie śledczym i drugi – jeśli tymczasowo aresztowany wyrazi zgodę na stosowanie wobec niego regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności) może być rozważana kwestia możliwości wprowadzenia do wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w innej sprawie. Treść art. 223 k.k.w. dodatkowo potwierdza przedstawioną wcześniej w podsumowaniu niniejszej glosy tezę. W tym stanie rzeczy glosowane postanowienie Sądu Najwyższego, jak i wcześniejsze tego typu orzeczenia uznane być muszą za niesłuszne, gdyż mogącą być wywiedzioną z art. 223 k.k.w. „możliwość” odbywania kary pozbawienia wolności przez tymczasowo aresztowanego rozciągają na wcześniejsze stadia postępowania karnego. Wskazać należy, że również przepis § 73 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. w sprawie regulaminu wykonywania tymczasowego aresztowania – jeśli nie jest on niezgodny z odnośnymi uregulowaniami ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r., tzn. kodeksem karnym wykonawczym, to na pewno jest on nieprecyzyjny. Przewiduje on bowiem możliwość wykonywania kary pozbawienia wolności w stosunku do osoby tymczasowo aresztowanej nie precyzując, że chodzi o możliwość wykonania takiej kary, ale dopiero po upływie 14 dni od wydania wyroku skazującego przez sąd pierwszej instancji. Niezależnie od przedstawionej wcześniej argumentacji, za uznaniem pierwszeństwa w wykonaniu tymczasowego aresztowania przed wykonywaniem kary pozbawienia wolności przemawiają także racje natury celowościowej i pragmatycznej. Zakwestionowane w tej glosie orzecznictwo Sądu Najwyższego prowadzi do paradoksalnej wprost sytuacji, w której osoba odbywająca karę pozbawienia wolności lub osoba, która ma do odbycia taką karę, nie może zostać faktycznie tymczasowo aresztowana. Formalne wydanie postanowienia o zastosowaniu tego środka zapobiegawczego bez wprowadzenia go w życie nie może być uznane za faktyczne tymczasowe aresztowanie. Praktyczne implikacje takiego stanu rzeczy są daleko idące i to jeśli chodzi o skuteczność prowadzonych postępowań przygotowawczych, jak i o czytelne określanie statusu osoby odbywającej karę pozbawienia wolności, w stosunku do której wydane zostało postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Skuteczność postępowania przygotowawczego w dużej mierze zależy bowiem od prawidłowości wykonywania tymczasowego aresztowania. Prawidłowość ta może być zagwarantowana jedynie przez ścisłe przestrzeganie rygorów płynących z unormowań kodeksu karnego wykonawczego i odpowiednio opracowanego na jego podstawie regulaminu tymczasowego aresztowania. W sytuacji, kiedy osoba tymczasowo aresztowana faktycznie odbywa karę pozbawienia wolności, skuteczność postępowania musi ulec zachwianiu. Bo na jakiej podstawie można takiej osobie odmówić realizacji wynikającego z jej statusu jako osoby skazanej uprawnienia do skorzystania np. z możliwości czasowego opuszczenia zakładu karnego, zezwolenia na widzenie bez osoby dozorującej oraz prowadzenia korespondencji bez jej cenzurowania przez prokuratora. Co więcej, odmowa udzielenia takiej osobie przysługującej jej nagrody lub niedopuszczenie do skorzystania z przysługującego jej uprawnienia może być uznana ze wszystkimi tego konsekwencjami za naruszenie jej praw obywatelskich i ludzkich. Z uwagi na obszerność tematyki związanej z prawami człowieka i obywatela, a dotyczącej poruszanej tutaj kwestii, została ona w tej glosie pominięta. W końcu stwierdzić wypada, że zaakceptowanie zaprezentowanego w glosie stanowiska w konsekwencji doprowadzić musi do powstania klarownego i jednoznacznego stanu rzeczy. Przestanie istnieć dylemat, czy orzecznictwo sądowe należy dostosować do obowiązującego prawa, czy też poprzez zmianę przystosować to prawo do funkcjonującego od wielu lat orzecznictwa Sądu Najwyższego. Wszystkie jednak prawne i racjonalne przesłanki zdają się wskazywać, iż dla zachowania efektywności systemu ścigania i wymiaru sprawiedliwości celowe byłoby dostosowanie orzecznictwa Sądu Najwyższego do dobrego – w moim przekonaniu – kodeksu karnego wykonawczego. (1) Uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 30 października 1997 r., sygn. I KZP 17/97, OSNKW 1997, nr 11–12, poz. 88. (2) OSNKW 1997, nr 3–4, poz. 29; OSNKW 1997, nr 11–12, poz. 88 i inne. (3) OSP 1997, nr 6.