Postanowienie I KZP 15/08

--- STRONA 1 --- Glosa do uchwały SN z dnia 30 czerwca 2008 r., I KZP 15/08. W glosowanej uchwale (1) Sąd Najwyższy po raz kolejny podejmuje bardzo istotny i trudny, szczególnie w praktyce orzeczniczej, problem rozumienia jednej z formalnych przesłanek stosowania instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności w postępowaniu wykonawczym (art. 152 k.k.w.), jaką jest trwający co najmniej rok okres odroczenia wykonania kary. Istotne przy tym jest, że prezentowane obecnie stanowisko wskazuje na trzecie, odmienne od dwóch poprzednich, rozumienie tej przesłanki, zaś te dwa poprzednie również w sposób zasadniczy różniły się od siebie. Problem nabiera ostrości szczególnie wówczas, gdy podstawą odroczenia wykonania kary jest art. 151 k.k.w., a więc, gdy maksymalne roczne odroczenie nie może być udzielane jednorazowo, ale niejako "na raty", a poszczególne okresy odroczenia nie mogą przekraczać sześciu miesięcy. Rodzi się w takiej sytuacji pytanie, czy do roku, o którym mowa w art. 152 k.k.w., wlicza się również te okresy pobytu skazanego na wolności, których nie obejmuje czas wytyczany datą wydania postanowienia o odroczeniu i określonąw nim datą końca odroczenia, a więc okresy pomiędzy końcem odroczenia wskazanym w poprzednim postanowieniu a datą wydania kolejnego postanowienia. Jednoznacznie stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 4 października 2004 r., stwierdzając, że przewidziany w art. 152 k.k.w. ustawowy warunek, aby odroczenie wykonania kary trwało co najmniej rok, oznacza, że chodzi tu o czas zakreślony poszczególnymi rozstrzygnięciami w przedmiocie odroczenia. Jednocześnie nie należy go mylić z całym okresem faktycznego niewykonywania kary. Ten ostatni może być podyktowany różnymi przyczynami, np. opóźnieniem w rozpoznawaniu kolejnych wniosków o odroczenie wykonania kary. W szczególności okres, na który wstrzymano wprowadzenie do wykonania kary pozbawienia wolności w związku z toczącym się postępowaniem o odroczenie jej wykonania, nie stanowi przesłanki stosowania przepisu art. 152 k.k.w. (2) . Swoje stanowisko Sąd Najwyższy wsparł bardzo szczegółową i przekonywującą argumentacją. Wskazuje się w niej m.in., iż z dyspozycji art. 151 § 2 k.k.w. wynika jednoznacznie, że okres odroczenia wykonania kary biegnie od dnia wydania postanowienia w tym przedmiocie. Oznacza to, bez żadnych wątpliwości, że czas poprzedzający podjęcie tej decyzji nie jest wliczany do okresu odroczenia. Skoro jest to oczywiste w odniesieniu do okresu przed pierwszym rozstrzygnięciem odraczającym wykonanie kary, to nie może budzić wątpliwości również w odniesieniu do każdego kolejnego orzeczenia w tym przedmiocie, gdyż za każdym razem następny okres odroczenia biegnie dopiero od dnia wydania postanowienia. Jeśli zaś początek okresu liczy się od daty orzeczenia, to jego koniec określa treść postanowienia stwierdzająca na ile dni, tygodni lub miesięcy następuje odroczenie wykonania kary. Okres odroczenia wykonania kary stanowi więc suma okresów wskazanych w kolejnych postanowieniach sądu. Takie stanowisko prezentowane jest też w literaturze (3) . Także w orzecznictwie sądów, po kilku latach rozbieżności, interpretacja art. 152 k.k.w. zaproponowana przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 4 października 2004 r. znalazła niemal powszechną akceptację, zaś odmienne rozumienie art. 152 k.k.w. (chociażby takie, jak zaprezentowane w glosowanej uchwale), spotykało się z zażaleniami prokuratora, a także - kasacjami wnoszonymi w trybie art. 521 k.p.k. Wyraźnym dysonansem wobec zaprezentowanego, niemal powszechnego już stanowiska co do przesłanki formalnej stosowania art. 152 k.k.w., jaką jest roczny okres odroczenia kary, stał się pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 1 października 2007 r. (4) , zgodnie z którym "art. 151 § 2 k.k.w. określa rozpoczęcie biegu odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonego w pierwszym postanowieniu wydanym w tym przedmiocie. Jeżeli dochodzi do wydania kolejnych postanowień o dalszym odroczeniu wykonania kary (art. 151 § 3 k.k.w.), to w ich następstwie, niezależnie od daty wydania, przedłuża się okres odroczenia biegnący nieprzerwanie do dnia wydania pierwszego postanowienia, co ma znaczenie przy ubieganiu się skazanego o warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności na podstawie art. 152 k.k.w.". Pogląd ten został wyrażony w sytuacji faktycznej, w której sąd rejonowy dwukrotnie wydawał postanowienia o odroczeniu wykonania kary pozbawienia wolności. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2005 r. sąd odroczył jej wykonanie do dnia 15 czerwca 2006 r., a następnie postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r. odroczył wykonanie kary do dnia 15 grudnia 2006 r. Sąd Najwyższy uznał, że złożenie kolejnego wniosku o odroczenie wykonania kary objęło swoim zasięgiem czas rozpoczynający się już następnego dnia po upływie orzeczonego wcześniej odroczenia, a także - że kolejne postanowienie o odroczeniu odnosi się również do okresu zapoczątkowanego tym właśnie dniem. Inaczej mówiąc, Sąd Najwyższy uznał po pierwsze, że złożenie wniosku o odroczenie wykonania kary wstrzymuje wykonanie wyroku w zakresie kary pozbawienia wolności, a po drugie - że kolejne postanowienie sądu ma moc wsteczną od dnia upływu okresu odroczenia określonego w poprzednim postanowieniu. Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do uchwały SN z dnia 30 czerwca 2008 r., I KZP 15/08. Opublikowano: Prok.i Pr. 2008/12/160-166 --- STRONA 2 --- Oba te stwierdzenia nie dają się pogodzić z obowiązującym porządkiem prawnym w zakresie wykonania orzeczeń karnych. Wymaga to podkreślenia, bowiem odwołuje się do nich Sąd Najwyższy w glosowanej uchwale. Wbrew stanowisku Sądu Najwyższego złożenie wniosku o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności, tak jak żadnego wniosku w postępowaniu wykonawczym, nie wstrzymuje z mocy prawa wykonania tej kary. Nie ma też ustawowego upoważnienia do takiego wstrzymania mocą decyzji sądu. W omawianej sytuacji, stosownie do wymogu wynikającego z art. 9 k.k.w., wyrok podlega bezzwłocznemu wykonaniu. Obliguje to sąd do podjęcia czynności mających na celu rozpoczęcie odbywania przez skazanego kary ( art. 79 § 1 k.k.w.) i to niezależnie od tego, czy wpłynął kolejny wniosek o odroczenie jej wykonania. Z chwilą osadzenia skazanego w zakładzie karnym, nierozpoznany wniosek o odroczenie wykonania kary powinien być potraktowany jako wniosek o udzielenie przerwy w jej odbywaniu (5) . Tak więc czas następujący po zakończeniu okresu, w którym skazany korzystał z odroczenia wykonania kary, jest - wbrew temu, co twierdzi Sąd Najwyższy - faktycznym niewykonywaniem kary. Co więcej: jest to okres bezprawnego pozostawania skazanego na wolności, i to obojętnie, jaka jest tego przyczyna. Nie można zgodzić się zatem na jakąkolwiek formę legalizacji tego okresu, w szczególności - zaliczając go na poczet ewentualnego kolejnego czasu odroczenia wykonania kary. Byłoby to sankcjonowaniem przez sąd, a nawet swego rodzaju premiowaniem, faktu naruszenia przez skazanego porządku prawnego. Nie ma też racji Sąd Najwyższy, uznając, że kolejne postanowienie o odroczeniu wykonania kary pozbawienia wolności ma moc wsteczną, poczynając od dnia, w którym upłynął poprzedni okres odroczenia. Niemożność przyjęcia tego poglądu wynika nie tylko z interpretacji art. 151 k.k.w., ale orzecie wszystkim nie pozwala na to treść wspomnianego już art. 9 k.k.w. W myśl art. 9 § 2 k.k.w. zasadą jest, że orzeczenie podlega wykonaniu z chwilą uprawomocnienia się, chyba że ustawa stanowi inaczej. Odstępstwem od tej zasady jest przepis art. 151 § 2 k.k.w., w myśl którego postanowienie o odroczeniu wykonania kary staje się wykonalne już z dniem jego wydania. Interpretacja tego przepisu, przyjmowana w praktyce, zgodnie z którą przepis ten ma zastosowanie zarówno do pierwszego (art. 151 § 1 k.k.w.), jak też do ewentualnych kolejnych postanowień o odroczeniu, o których mowa w art. 151 § 3 k.k.w., jest interpretacją korzystnądla oskarżonego! Gdyby bowiem uznać, w ślad za Sądem Najwyższym opierającym się na wykładni systemowej, że art. 151 § 2 k.k.w. ma zastosowanie tylko do "pierwszego" odroczenia, to w konsekwencji należało by przyjąć, że kolejne postanowienia stają się wykonalne, w myśl art. 9 § 2 k.k.w., dopiero z chwilą uprawomocnienia się. Nie ma bowiem w Kodeksie karnym wykonawczym przepisu, który upoważnia do przyjęcia mocy wstecznej postanowień wydawanych w postępowaniu wykonawczym. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 października 2007 r. na nowo wzbudziło w praktyce wątpliwości odnośnie stosowanej interpretacji pojęcia "rocznego okresu odroczenia wykonania kary" w rozumieniu art. 152 k.k.w. Wyrazem tego jest pytanie prawne, na które Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi w glosowanej uchwale. Sąd Najwyższy w zasadzie powtórzył w swojej uchwale to, co zostało zawarte w omówionym już postanowieniu z dnia 1 października 2007 r. Tak więc zaprezentowaną dezaprobatę wobec poglądu wyrażonego w tym postanowieniu, wraz z argumentacją, jaka została wyżej przedstawiona, należy w pełnym zakresie odnieść także do glosowanej uchwały. W uchwale tej Sąd Najwyższy wprowadził jednak pewne rozróżnienie, gdy chodzi o liczenie okresu odroczenia wykonania kary. Otóż - zdaniem Sądu Najwyższego - okres pomiędzy datą, do której było udzielone poprzednie odroczenie, a datą wydania kolejnego postanowienia odraczającego wykonanie kary na dalszy okres, wliczany jest do roku, o którym mówi art. 152 k.k.w., tylko wtedy, gdy kolejny wniosek o odroczenie wykonania kary zostanie złożony przed upływem dnia odroczenia wykonania kary wskazanego w poprzednim postanowieniu. Natomiast do sumowania poszczególnych okresów odroczeń wykonania kary, bez uwzględnienia czasu pomiędzy dniem zakończenia orzeczonego wcześniej odroczenia a datą kolejnego postanowienia przedłużającego odroczenie, dochodzi tylko wówczas, gdy skazany (lub jego obrońca) złoży kolejny wniosek już po upływie okresu wskazanego we wcześniejszym postanowieniu. Takiego rozróżnienia nie wprowadził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 1 października 2007 r. Nie znajduje ono uzasadnienia prawnego. Jak już zostało wyżej powiedziane T bieg" terminów wykonalności orzeczenia nie jest zależny od daty składania wniosków o wszczęcie postępowań incydentalnych w postępowaniu wykonawczym, postanowienia wydawane w tym postępowaniu nie mają mocy wstecznej, zaś określone w nim terminy odsuwające w czasie wykonanie orzeczenia (tak jak w omawianym wypadku -termin odroczenia wykonania kary) nie ulegają wydłużeniu z mocy prawa. Bez znaczenia jest więc, kiedy skazany złoży kolejny wniosek o odroczenie wykonania kary. Okres pomiędzy dniem zakończenia wcześniejszego okresu odroczenia a datą wydania postanowienia o dalszym odroczeniu nigdy nie będzie "okresem odroczenia wykonania kary" w rozumieniu art. 152 k.k.w., ani nie jest odroczeniem w rozumieniu art. 151 k.k.w. Wbrew Sądowi Najwyższemu, stwierdzenie to nie pozostaje w sprzeczności z powołanym w uchwale poglądem Sądu Apelacyjnego w Katowicach, iż "łączny okres odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności, na który powołuje się przepis art. 151 § 3 k.k.w., to okres liczony od dnia wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu, powiększony o czas faktycznego, bezprawnego pozostawania skazanego na wolności do dnia wydania kolejnego postanowienia o odroczeniu" (6) . Słuszny jest też pogląd Sądu Apelacyjnego w Lublinie, zgodnie z którym "zawsze pierwsze postanowienie o odroczeniu wykonania skazanemu kary pozbawienia wolności będzie inicjowaćpoczątek biegu okresu odroczenia, w tym również łącznego okresu odroczenia, o którym mowa w art. 151 § 3 k.k.w. Implikuje to wniosek, że data końcowa udzielanych, również kilkakrotnie, odroczeń nie może wykroczyć poza okres --- STRONA 3 --- roku kalendarzowego, liczony od dnia wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu. Do roku, o którym mowa w przepisie art. 151 § 3 k.k.w., należy wliczyć czas po upływie okresu, na jaki udzielono poprzedniego odroczenia, a datąkolejnego postanowienia w tym przedmiocie" (7) . Należy pamiętać, że odroczenie, o którym mowa w art. 151 k.k.w., jest jednym odroczeniem, które może być udzielane "na raty". Ustawodawca świadomie użył w tym przepisie liczby pojedynczej ("odroczenie"). Okres tego odroczenia biegnie od dnia wydania pierwszego postanowienia i nie może przekraczać roku. Oznacza to, że w praktyce może ono trwać krócej niżrok. Taka sytuacja będzie zachodziła właśnie wtedy, gdy poszczególne okresy tego odroczenia będą przedzielane faktycznym pozostawaniem skazanego na wolności, niesankcjonowanym decyzją o odroczeniu. Czas faktycznego pozostawania skazanego na wolności nie jest więc równoznaczny z korzystaniem przez niego z odroczenia wykonania kary w rozumieniu prawnym, ale zaliczany jest do rocznego okresu odroczenia, pomniejszając, o ten czas, możliwy okres odroczenia. W tym czasie skazany ma możliwość realizacji celów, którymi uzasadniałwniosek o odroczenie wykonania kary, a ustawodawca dał mu na to przecież maksymalnie okres roku. Także Sąd Najwyższy w jednym z postanowień uznał, ze "data końcowa udzielanych odroczeń nie może wykroczyć poza okres roku kalendarzowego, liczony od dnia wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu" (8) . Uznanie słuszności odmiennego stanowiska, zaprezentowanego w glosowanym postanowieniu, zgodnie z którym złożenie kolejnego wniosku o odroczenie wykonania kary po upływie dnia wskazanego we wcześniejszym postanowieniu o odroczeniu powoduje, iż okres pomiędzy dniem zakończenia orzeczonego wcześniej odroczenia a datą kolejnego postanowienia o odroczeniu nie wchodzi w skład sumy okresów odroczenia, może spowodować daleko idące, niezamierzone z pewnością przez Sąd Najwyższy, konsekwencje. Oznaczać bowiem może, iż sąd ma możliwość wydawania kolejnych postanowień o odroczeniu wykonania kary na okresy wykraczające, i to znacznie, poza rok liczony od daty wydania pierwszego postanowienia. Takie rozumienie art. 151 k.k.w. może być wykorzystywane przez skazanych, którzy świadomie i celowo będą składali kolejne wnioski o odroczenie wykonania kary już po upływie poprzedniego okresu odroczenia, a sąd będzie mógł je uwzględniać. W konsekwencji odroczenie wykonania kary będzie mogło nieraz trwać znacznie dłużej, niż to wynika z art. 153 § 3 k.k.w., stanowiąc swoista "premię" za nieprzestrzeganie porządku prawnego. Interpretacja art. 151 k.k.w., dokonana przez Sąd Najwyższy, niejako przy okazji odniesienia siędo pytania dotyczącego art. 152 k.k.w., wydaje się mieć charakter nie tylko prawotwórczy, ale przeczy też intencjom ustawodawcy, wyrażonym jednoznacznie w Kodeksie karnym wykonawczym. Jest mianowicie zaprzeczeniem wyjątkowości instytucji odroczenia wykonania kary jako odstępstwa od zasady niezwłocznego jej wykonania; taka wyjątkowość nie dopuszcza wykładni rozszerzającej. Aktualna wydaje się zatem ta wykładnia art. 152 k.k.w., której dokonał Sąd Najwyższy w omówionym na początku postanowieniu z dnia 4 października 2004 r. i która wyrażana jest w literaturze, a także zyskała aprobatę w orzecznictwie. Jest to z pewnością wykładnia wąska, pozbawiająca w wielu wypadkach skazanych korzystających z odroczenia wykonania kary na podstawie art. 151 § 1 k.k.w. możliwości uzyskania dobrodziejstwa, jakie daje art. 152 k.k.w. Nie można tego jednak uznać za wadę takiej wykładni. Wszak przecież - jak powiedziano wyżej - instytucja przewidziana w art. 152 k.k.w. ma charakter wyjątkowy. Przepis art. 152 k.k.w. nie powinien faworyzować głównie skazanych korzystających z odroczenia wykonania kary na podstawie art. 151 § 1 k.k.w. Powody, dla których sądy stosują ten przepis, sąz reguły krótkotrwałe i przemijające, a wykorzystywanie przez skazanego odroczenia dla zrealizowania celów, którym ma ono służyć, najczęściej nie daje podstaw do zmiany uprzednich ocen co do prognozy wskazanej w art. 69 § 1 k.k. W tym kontekście nie może ujść uwadze motywacja ustawodawcy, która legła u podstaw wprowadzenia do kodeksu karnego wykonawczego regulacji przewidzianej w art. 152 k.k.w. Jak wynika z uzasadnienia projektu Kodeksu, przepis ten został przewidziany dla sytuacji szczególnych, gdy wykonanie kary staje się niemożliwe, niecelowe lub wręcz niehumanitarne. W praktyce chodzi o wypadki, w których z reguły wszczyna się postępowanie ułaskawieniowe. Tym kryteriom bardziej odpowiadają stany faktyczne określone w art. 150 § 1 k.k.w. (ciężka choroba) (9) lub 151 § 3 k.k.w. (osobiste sprawowanie opieki nad dzieckiem). W tych wypadkach odroczenie ma miejsce najczęściej przez okres powyżej roku, a więc warunek, by odroczenie trwało co najmniej rok, nie jest trudny do spełnienia. (1) OSNKW 2008, nr 7, poz. 54. (2) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2004 r., IV KK 252/04, LEX nr 126709. (3) Zob. m.in.: S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy, Komentarz, Warszawa 2001, s. 378, B. Czechowic z, Warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności w postępowaniu wykonawczym (art. 152 k.k.w.), (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. VIII, Wrocław 2001, s. 321; K. Postulski, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1999 r., I KZP 45/99, OSP 2000, nr 5, poz. 74 oraz tegoż, Stosowanie art. 152 k.k.w., PS 2001, nr 7-8, s. 70. (4) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 października 2007 r., V KK 270/07, OSNKW 2007, nr 12, poz. 93. (5) Szerzej na ten temat K. Postulski, (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2007, s. 492. --- STRONA 4 --- (6) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 lutego 2000 r., II AKz 71/00, OSA 2000, nr 10, poz. 77. (7) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 listopada 2005 r., II AKzw 616/05, OSA 2008, nr 3, poz. 16. (8) Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2006 r., WZ 47/06, LEX nr 324587. (9) Zob. S. Pawela, Prawo karne wykonawcze - zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 216.