Postanowienie I CSK 58/12

--- STRONA 1 --- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2012 r. I CSK 58/12 TEZA aktualna Potrzebę przyznania szczególnych gwarancji osobom pozbawionym wolności realizuje art. 327 § 2 k.p.c., stanowi on jednak tylko zabezpieczenie na poziomie minimalnym. Ocena, czy określone uchybienie doprowadziło do nieważności postępowania musi uwzględniać także stopień ograniczenia praw procesowych powoda wynikających z pozbawienia go wolności. Podstawową formą komunikowania się powoda z sądem i odwrotnie jest droga korespondencyjna. Ograniczenia faktyczne dotyczące powoda wymagają szczególnie starannego przestrzegania obowiązków zapewniających mu informacje o toku sprawy. UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz. Sędziowie SN: Katarzyna Tyczka-Rote (spr.), Hubert Wrzeszcz. Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa J. J. przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej o zadośćuczynienie i rentę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2012 r., na skutek skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 23 listopada 2010 r., uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej zażalenie i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie faktyczne Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy odrzucił pozew powoda J. J. o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej w Warszawie kwoty 950.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, ewentualnie o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda renty w kwocie 3.000 zł płatnej z góry do 10 dnia każdego miesiąca od dnia 1 lutego 2000 r. wyjaśniając w uzasadnieniu, że między tymi samymi stronami toczy się już inne postępowanie oparte na tych samych podstawach faktycznych i prawnych, wobec czego pozew wniesiony później podlega odrzuceniu. Na skutek zażalenia powoda Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 23 listopada 2010 r. uchylił postanowienie Sądu pierwszej instancji w zakresie odrzucenia pozwu o rentę, natomiast oddalił zażalenie w pozostałym zakresie, tj. co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia. W uzasadnieniu stwierdził, że powód wcześniej wniesionym pozwem z dnia 26 marca 2009 r. domagał się w innej sprawie od Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej kwoty 95.000 zł z odsetkami tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w postaci zdrowia. Swoje żądanie powód wiązał z niezapewnieniem mu przez zakład penitencjarny zgodnych z przepisami prawa warunków odbywania kary pozbawienia wolności. W niniejszej sprawie pozwem z dnia 17 czerwca 2009 r. domagał się z kolei od pozwanego zapłaty kwoty 950.000 zł z odsetkami tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w postaci zdrowia, ewentualnie zasądzenia od pozwanego renty w wysokości 3.000 zł, począwszy od dnia 1 lutego 2000 r. Jako podstawę faktyczną swojego żądania ponownie wskazał, że od dnia 3 lutego 2000 r. odbywał karę pozbawiania wolności w warunkach niezgodnych z przepisami prawa. Sąd Apelacyjny ocenił, że w obydwu pozwach powód domagał się zapłaty zadośćuczynienia z tytułu naruszenia tego samego dobra osobistego - zdrowia, jako przyczynę uszczerbku wskazując warunki odbywania kary pozbawienia wolności w okresie od 3 lutego 2000 r., co uzasadniało odrzucenie pozwu w części dotyczącej zadośćuczynienia. Okoliczność, że zgłoszone żądania opiewają na różne kwoty Sąd Apelacyjny uznał za pozbawioną znaczenia, skoro powód nie podnosił, że wcześniejszym pozwem objął tylko część roszczenia. W ocenie Sądu powód może rozszerzyć powództwo. Za nieistotne dla ustalenia tożsamości roszczeń Sąd ten uznał także powołanie przez powoda w pozwie złożonym później dalszych okoliczności faktycznych, nieprzytoczonych w poprzednim pozwie, ponieważ - w jego ocenie - powód powinien był przytoczyć wszystkie okoliczności, aby umożliwić Sądowi pełną ocenę i nadal może uzupełnić podstawę faktyczną w sprawie wcześniej wszczętej. Sąd odwoławczy nie stwierdził natomiast tożsamości żądania zasądzenia renty z wcześniej zgłoszonym żądaniem zasądzenia zadośćuczynienia. Skargę kasacyjną, wniesioną od postanowienia oddalającego zażalenie (pkt 2), powód oparł na podstawie naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy (art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c.) i zarzucił uchybienie art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 133 k.p.c. oraz art. 137 § 2 k.p.c., a także art. 217 k.p.c. poprzez ich nieuwzględnienie, przejawiające się w pominięciu przez Sąd drugiej instancji, iż w toku postępowania przed Sądem Okręgowym powodowi nie została doręczona 3 I CSK 58/12 - Postanowienie Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- odpowiedź na pozew złożona przez pozwanego na rozprawie dnia 12 kwietnia 2010 r., co doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności poprzez jego nie zastosowanie i pozbawienie skarżącego prawa do sądu, a także naruszenie art. 33 i art. 45 Konstytucji RP poprzez ich nie zastosowanie i pozbawianie powoda gwarancji konstytucyjnych wymienionych w powyższych artykułach. Ponadto zarzucił naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 379 pkt 3 k.p.c. przez nieuprawnione przyjęcie, że istnieją podstawy do odrzucenia pozwu o odszkodowanie z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda. We wnioskach powód domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sadowi Apelacyjnemu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podniesione zarzuty zasługują na uwzględnienie. Pozbawienie strony możności obrony swych praw, podobnie jak inne przyczyny wywołujące nieważność postępowania, brana jest przez sąd odwoławczy pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.). Wobec tego Sąd Apelacyjny obowiązany był z urzędu rozważyć konsekwencje procesowe niedoręczenia powodowi odpisu odpowiedzi na pozew strony pozwanej, które zakwalifikować można jako niewątpliwe uchybienia przez Sąd Okręgowy jego obowiązkom przewidzianym w art. 131 § 1, art. 133 § 1 i art. 137 § 2 k.p.c. Do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury cywilnej, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach poprzedzających wydanie wyroku w danej instancji (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1974 r. II CR 155/74, OSP 1975/3/66, czy też z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 61/03, Lex nr 151638). Ocena, czy stwierdzone uchybienia spowodowały skutek w postaci nieważności postępowania wymaga rozważenia okoliczności, w jakich do tego uchybienia doszło oraz jego konsekwencji dla sytuacji strony. Postępowanie w niniejszej sprawie powód prowadzi osobiście odbywając karę pozbawienia wolności w zakładzie penitencjarnym. Z tego powodu jego możliwości monitorowania działań sądu i strony przeciwnej są poważnie ograniczone w porównaniu z tymi, jakimi dysponują zwykle strony. Potrzebę przyznania szczególnych gwarancji osobom pozbawionym wolności realizuje art. 327 § 2 k.p.c., stanowi on jednak tylko zabezpieczenie na poziomie minimalnym. Ocena, czy określone uchybienie doprowadziło do nieważności postępowania musi uwzględniać także stopień ograniczenia praw procesowych powoda wynikających z pozbawienia go wolności. Podstawową formą komunikowania się powoda z sądem i odwrotnie jest droga korespondencyjna. Ograniczenia faktyczne dotyczące powoda wymagają szczególnie starannego przestrzegania obowiązków zapewniających mu informacje o toku sprawy. W niniejszej sprawie powód nie uczestniczył w rozprawie (w pozwie zawarł wniosek o rozpoznanie sprawy pod jego nieobecność), a więc nie miał szansy dowiedzenia się o ujawnieniu przez ten Sąd na rozprawie znanych mu z urzędu faktów dotyczących treści pozwu wniesionego przez powoda w innej sprawie, ani o kierunku obrony przyjętej przez pozwanego przed wydaniem postanowienia z dnia 12 kwietnia 2010 r. W tych specyficznych okolicznościach niedoręczenie powodowi pisma procesowego strony przeciwnej, zawierającego ustosunkowanie się do jego żądań stanowiło uchybienie uniemożliwiające mu podjęcie obrony wobec zarzutów dotyczących tożsamości roszczeń w tej sprawie i w innych sprawach wytoczonych przez powoda pozwanemu, a tym samym naruszało prawo powoda do sądu przewidziane w art. 45 Konstytucji oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Podnoszony w odpowiedzi na skargę kasacyjną argument, że przyczyną odrzucenia pozwu stało się porównanie treści powództwa w niniejszej sprawie i sprawie niewskazanej przez pozwanego, nie zaś argumenty zawarte w niedoręczonym piśmie, nie uzasadnia wniosku, że uchybienie to nie rodziło skutków przewidzianych w art. 379 pkt 5 k.p.c. Pismo określało stanowisko pozwanego w sprawie oparte na twierdzeniu, iż żądania powoda albo już zostały prawomocnie osądzone albo też proces o nie się toczy, a jego doręczenie umożliwiłoby powodowi wykazywanie, że nie zachodzi tożsamość powództw w żadnym zakresie. Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. oraz art. 131 § 1, art. 133 § 1 i art. 137 § 2 k.p.c. okazał się więc uzasadniony. Na uwzględnienie zasługuje także drugi z podniesionych w skardze zarzutów - naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c. Sąd Apelacyjny ocenił, że żądania powoda objęte sprawą niniejszą i wcześniej wszczętą sprawą III C (...) są tożsame, ponieważ dotyczą "naruszenia tego samego dobra osobistego - zdrowia, które miało doznać uszczerbku w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności w okresie od dnia 3 lutego 2000 r.". Rzeczywiście w sprawie III C (...) powód zarzuca, że doznał uszczerbku na zdrowiu na skutek niezapewnienia mu higienicznych i bezpiecznych warunków bytowania w zakładzie karnym oraz w czasie transportu między zakładami penitencjarnymi. Natomiast w sprawie niniejszej powód domaga się zadośćuczynienia za bezprawne działania pozwanego polegające na niehumanitarnym, naruszającym godność powoda, nieludzkim i poniżającym traktowaniu go w czasie pobytu w zakładzie karnym, przejawiającym się w nienależytym wykonaniu obowiązków przewidzianych w konkretnie wymienionych przepisach kodeksu karnego wykonawczego. Jako skutek naruszeń powód wskazał uszczerbek zdrowotny, z analizy treści pozwu wynika jednak, że nie jest to jedyne dobro, z którego naruszeniem łączy żądania. Obydwa pozwy dotyczą więc częściowo naruszenia tego samego dobra (zdrowia), ale różnymi działaniami pozwanego, a częściowo naruszenia innego dobra (godności osobistej). Dobra osobiste są wartościami niematerialnymi, które mogą zostać naruszone w różny sposób i nawet to, że okoliczności, w jakich dochodzi do naruszeń wiążą się z określoną i trwałą przyczyną - w tym wypadku pobytem w zakładzie penitencjarnym - nie oznacza, że poszczególne zdarzenia wskazywane przez skarżącego jako źródło naruszenia nie zachowują samodzielnego znaczenia i nie muszą być rozpatrywane indywidualnie. Różnice w podstawie faktycznej powództw o zadośćuczynienie w obydwu sprawach powodują, że nie są to żądania dotyczące tego samego roszczenia, co wyłącza dopuszczalność odrzucenia pozwu z przyczyn przyjętych przez Sądy obu instancji, lecz nie wyłącza możliwej tożsamości zgłoszonych roszczeń z dochodzonymi w innej z licznych spraw między stronami. Na marginesie wskazać należy, że błędne było też założenie, iż odrzuceniu podlega pozew wniesiony później. Przyczyną uzasadniającą odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. jest - --- STRONA 3 --- Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego. poza stanem prawomocnego osądzenia sprawy o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami - wypadek kiedy taka sprawa jest w toku. Moment, kiedy sprawa "jest w toku" w rozumieniu powyższego przepisu wyznacza art. 192 pkt 1 k.p.c., łącząc go z doręczeniem pozwu. Dla oceny podstaw zastosowania w konkretnej sprawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest więc istotne, kiedy wniesiono pozew w sprawie o to samo roszczenie lecz kiedy pozew ten został doręczony. Z przytoczonych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić, a sprawę w tej części przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania na podstawie art. 398 § 1 k.p.c. Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia art. 398 w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c. 15 21