Wyrok I CSK 577/11

--- STRONA 1 --- Glosa do wyroku SN z dnia 14 czerwca 2012 r., I CSK 577/11. 1. Skład orzekający Izby Cywilnej Sądu Najwyższego nie uwzględnił w glosowanym wyroku skargi kasacyjnej, w której m.in. nawiązywano do wyroku pilotażowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Hutten-Czapska (1 ) na tle sporu o sposób liczenia terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych względem Skarbu Państwa spowodowanych normatywnym ograniczeniem swobodnego kształtowania czynszów najmu lokali. Przedstawione w uzasadnieniu wyroku stanowisko SN, zgodnie z którym „nie ma uzasadnionych podstaw do przypisywania wyrokom Europejskiego Trybunału Praw Człowieka znaczenia orzeczeń prejudycjalnych w rozumieniu art. 417[1] § 1 k.c.” , wywołuje wątpliwości wykraczające poza konkretny przedmiot sporu. Pojawia się bowiem pytanie o sposób podejścia polskich sądów do skutków wyroków ETPC w krajowym porządku prawnym w ogóle, a w postępowaniach odszkodowawczych w szczególności. 2. ETPC został ustanowiony na podstawie Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, której Polska jest stroną od 1993 r. Obowiązek przestrzegania Konwencji wynika z prawa międzynarodowego i obejmuje wszystkie organy państwa, w tym także sądy. Z perspektywy tych ostatnich należy wziąć pod uwagę zasadę wyrażoną w art. 9 Konstytucji RP, zgodnie z którą Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego. W świetle tej zasady należy bowiem odczytywać ustanowioną w art. 178 ust. 1 Konstytucji podległość sędziów Konstytucji oraz ustawom. Nie ulega zatem wątpliwości, że sądy krajowe są zobowiązane do przestrzegania postanowień Konwencji, lecz można postawić pytanie, czy są związane wyrokami sądu powołanego na podstawie Konwencji, a więc ETPC (2 ) . Polska doktryna już dość dawno udzieliła odpowiedzi na to pytanie, odwołując się do zasad leżących u podstaw systemu ochrony praw i wolności wynikających z Konwencji. Stosownie do zasady subsydiarności odpowiedzialność za realizację praw i wolności uwzględnionych w Konwencji spoczywa na władzach krajowych. Jeżeli nie wywiązują się ze swego zadania, odpowiednie rozstrzygnięcie podejmuje Trybunał Praw Człowieka. Zgodnie zaś z zasadą solidarności orzecznictwo ETPC staje się częścią Konwencji i jest jej prawnie wiążącym składnikiem (3 ) . Takie stanowisko jest wsparte szczegółowymi przepisami Konwencji, przede wszystkim art. 46 ust. 1 EKPC, w którym postanowiono, że „Wysokie Układające się Strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami.” Jak podkreśla się w polskim komentarzu do EKPC, o ile w pierwszym czterdziestoleciu obowiązywania Konwencji pozostawiano państwom pełną swobodę w ustalaniu sposobu wykonywania wyroków Trybunału, o tyle w ostatnich latach przyznaje się Trybunałowi szerszą kompetencję w konkretyzowaniu implementacyjnych obowiązków państw. Wyrazem tej tendencji jest stanowisko samego ETPC, który uznał, że nienależyte wykonanie wyroku stanowi nowe i odrębne naruszenie Konwencji (4 ) . Należy zauważyć, że państwa-strony zaakceptowały w art. 32 ust. 2 Konwencji właściwość Trybunału do rozpoznania wszystkich spraw dotyczących interpretacji i stosowania Konwencji i jej protokołów, które mu zostaną przedłożone zgodnie z jej postanowieniami. Ponadto, skoro Trybunałowi utworzonemu na podstawie art. 19 Konwencji powierzono zadanie zapewnienia przestrzegania zobowiązań z niej wynikających dla państw-stron, organy tych państw nie mogą kwestionować właściwości Trybunału w odniesieniu do spraw i sporów, jakie wynikają na tle wszystkich materialnoprawnych postanowień Konwencji i protokołów dodatkowych (5 ) . Polski Sąd Najwyższy (Izba Cywilna) w wyroku z dnia 28 listopada 2008 r. V CSK 271/2008 przyjął, że „ostateczny wyrok Trybunału uwzględniający skargę wiąże państwo, przeciw któremu została ona skierowana. Państwo to zatem nie może kwestionować stwierdzonego tym wyrokiem naruszenia praw gwarantowanych Konwencją (…). Stwierdzone w nim naruszenie wiąże przy tym wszystkie władze tego państwa, zarówno władzę ustawodawczą, jak i wykonawczą oraz sądowniczą. Obowiązek respektowania wyroków ETPC spoczywa zatem także na sądach. Chodzi tu nie tylko o uwzględnianie stanowiska Trybunału przy wykładni postanowień Konwencji i tłumaczenie przepisów prawa krajowego zgodnie z tą wykładnią, lecz o podjęcie konkretnych działań zmierzających do zadośćuczynienia wyrokowi Trybunału.” (6 ) . Autor: Wójtowicz Krzysztof Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do wyroku SN z dnia 14 czerwca 2012 r., I CSK 577/11. Opublikowano: ZNSA 2013/1/173-180 --- STRONA 2 --- 3. Ciążące na państwach członkowskich generalne zobowiązanie do rzetelnej i efektywnej implementacji zasad prawnych ustalonych w orzecznictwie ETPC stanowi uzasadnienie przyznania wyrokom Trybunału także szerszego oddziaływania, wykraczającego poza wymiar relacji inter partes. W gruncie rzeczy bowiem treścią wyroku jest sformułowanie zasady prawnej, która stanowi normatywną podstawę indywidualnego rozstrzygnięcia (7 ) . Polski Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że chociaż „zgodnie z art. 46 EKPC wyroki ETPC wiążą państwo - stronę postępowania w danej sprawie, to państwa trzecie, które są stroną EKPC, powinny dążyć do ukształtowania systemu ochrony praw człowieka w taki sposób, aby w jak najpełniejszym zakresie uwzględniać standardy wypracowane w orzecznictwie ETPC na gruncie EKPC” (8 ) . 4. Powyższe zasady w istotny sposób dotyczą zagadnienia realizowania odpowiedzialności odszkodowawczej państwa wobec jednostek. Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji „każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej.” Przywołując ten przepis w wyroku z 4 grudnia 2001 r., Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że „pojęcie działania niezgodnego z prawem należy w kontekście regulacji konstytucyjnej rozumieć jako zaprzeczenie zachowania uwzględniającego nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej. Niezgodność z prawem w świetle art. 77 ust. 1 Konstytucji musi być rozumiana ściśle, zgodnie z konstytucyjnym ujęciem źródeł prawa (art. 87-94).” Teza ta została rozwinięta w komentarzu do art. 77 Konstytucji, w którym wyjaśniono, że dla udokumentowania bezprawności wystarczy stwierdzenie, iż działanie organu władzy publicznej koliduje z normą zawartą w jakimkolwiek akcie powszechnie obowiązującego prawa (krajowego, międzynarodowego bądź europejskiego) (9 ) . Z kolei w art. 417[1] § 1 k.c. przewidziano, że „jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie aktu normatywnego, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.” Wyjaśniając sens powyższego przepisu, SN przyjął w glosowanym wyroku, że „stwierdzenie niekonstytucyjności aktu normatywnego, prowadzące do jego eliminacji z porządku prawnego, może nastąpić jedynie w wyniku kontroli hierarchicznej zgodności aktów normatywnych dokonywanej przez Trybunał Konstytucyjny.” W innym orzeczeniu SN, odnosząc się do roszczeń odszkodowawczych przeciwko Skarbowi Państwa opartych na nielegalności aktu normatywnego uznał, „iż przed sądem powszechnym kwestia nieobowiązywania aktu normatywnego może być wykazana jedynie stosownym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego oraz że to strona dochodząca odszkodowania musi wykazać istnienie takiego wyroku” (10 ) . 5. Czy w świetle powyższych ustaleń uprawniony jest sformułowany w glosowanym wyroku wniosek, że „nie ma uzasadnionych podstaw do przypisywania wyrokom Europejskiego Trybunału Praw Człowieka znaczenia orzeczeń prejudycjalnych w rozumieniu art. 417[1] § 1 k.c.” ? Otóż zarówno ogólnie pojęta działalność niezgodna z prawem organów władzy publicznej, o czym mowa w art. 77 Konstytucji, jak i skonkretyzowana w art. 417[1] § 1 k.c. niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą musi zostać w sposób należyty stwierdzona. Może to powodować konieczność wydania stosownego orzeczenia prejudycjalnego przez uprawniony do tego organ (sąd) (11 ) . Nie wydaje się jednak, by odmówienie znaczenia prejudycjalnego wyrokom ETPC wynikało z art. 77 Konstytucji bądź z art. 417[1] § 1 k.c. ETPC nie stwierdza niekonstytucyjności aktu normatywnego ani nie eliminuje tego aktu z polskiego porządku prawnego. Należy to bezsprzecznie do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Ale przesłanką powstania odpowiedzialności odszkodowawczej jest stwierdzenie we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem, w tym także z umową międzynarodową. Należy zauważyć, że stwierdzenie przez ETPC naruszenia przez państwo praw gwarantowanych Konwencją wiąże władzę sądowniczą także w tym sensie, iż na sądach ciąży obowiązek podjęcia konkretnych działań zmierzających do zadośćuczynienia wyrokowi. W rezultacie, jak trafnie zauważa A. Wróbel, efektywnym środkiem wykonywania orzeczeń Trybunału, gdy strona domaga się - w konsekwencji stwierdzonej bezprawności - odszkodowania od Skarbu Państwa, jest samo stwierdzenie przez sąd polski niezgodności prawomocnego wyroku z prawem na tej podstawie, że taką niezgodność (z Konwencją) stwierdził uprzednio Trybunał (12 ) . W tym kontekście trzeba także zwrócić uwagę na to, że polskie organy państwowe, odpowiedzialne zarówno za tworzenie prawa, jak i za jego wykładnię oraz stosowanie, związane są art. 13 Konwencji, zgodnie z którym każdy, czyje prawa i wolności zawarte w Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe. Słusznie, odwołując sie do orzecznictwa ETPC, podkreślają komentatorzy, że użyte w polskim tłumaczeniu określenie „środek odwoławczy” (ang. effective remedy) „należy rozumieć szeroko jako każdy środek prawny, który umożliwia rozpatrzenie sprawy, taki jak na przykład roszczenie, podnoszenie w toku postępowania zarzutów naruszenia Konwencji, środki tymczasowe, właściwe środki odwoławcze, jak prawo apelacji czy kasacji, a także wszelkiego rodzaju roszczenia kompensacyjne, odszkodowawcze czy restytucyjne” (13 ) . --- STRONA 3 --- Trybunał kładzie nacisk na to, że z art. 13 EKPC wynika obowiązek zapewnienia przez państwa ochrony praw i wolności człowieka przede wszystkim w ramach jego własnego systemu prawnego (14 ) . Efektywność środka krajowego powinna polegać przede wszystkim na tym, że korzystanie z niego nie może być w praktyce utrudniane na skutek działania lub zaniechania władz państwowych (15 ) . 6. Orzeczenie o niezgodności aktu normatywnego z prawem ma moc prejudycjalną sensu stricto, a sąd rozpoznający sprawę odszkodowawczą jest bezwzględnie nim związany (16 ) . Z punktu widzenia skuteczności skargi odszkodowawczej przyznanie takiego charakteru wyrokom ETPC ma zatem istotne znaczenie. Argumenty przedstawione w komentarzu do art. 417[1] k.c. przemawiają za tym, by uznać postępowanie przed ETPC za „właściwe postępowanie.” Postępowanie to ma charakter sądowy, a w jego rezultacie Trybunał może dokonać oceny zgodności aktu normatywnego z ratyfikowaną umową międzynarodową. Co do zasady oznacza to, że bezprawność aktu normatywnego w rozumieniu art. 77 ust. 1 Konstytucji RP i art. 417[1] § 1 k.c. może zostać ustalona nie tylko wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, lecz także orzeczeniem ETPC (17 ) . W doktrynie wyrażany jest pogląd, że prejudykatem nie jest każde orzeczenie ETPC stwierdzające wspominaną bezprawność, ale jedynie tzw. wyrok pilotażowy. Innym wyrokom co do zasady nie przypisuje się skutków prejudycjalnych, chyba że z wyroku wynikają jednoznaczne wskazówki dla państw w przedmiocie obowiązku uregulowania podobnych spraw (18 ) . Trudno nie zgodzić się z poglądem, że wyrok pilotażowy intensywniej niż inne orzeczenia ETPC ingeruje w swobodę implementacyjną państw. Praktyka zapoczątkowana wyrokiem ETPC w sprawie Broniowski przeciwko Polsce (19 ) , choć nie miała jednoznacznego oparcia w przepisach Konwencji, została w pewnym sensie skodyfikowana tzw. regułą 61, która zaczęła obowiązywać 31 marca 2011 r. Przewiduje ona, że ETPC może zastosować procedurę wyroku pilotażowego, jeśli sytuacja w danym państwie ujawnia istnienie strukturalnego lub systemowego problemu lub innej podobnej dysfunkcji stanowiącej źródło wielu podobnych skarg dotyczących naruszenia Konwencji (20 ) . Istotą wyroku pilotażowego jest to, że wyrok nakłada na określone państwo obowiązek rozwiązania problemu o charakterze systemowym, a zatem nie zamyka się w jednostkowym zakresie konkretnej skargi. Państwo musi znaleźć skuteczny środek, by rozwiązać problem wszystkich potencjalnych skarżących w podobnych sprawach. Wykonanie wyroku pilotażowego może więc polegać na zmianie wadliwych przepisów bądź na zmianie praktyki stosowania prawa obejmującej działania i zaniechania sądów, administracji itd (21 ) . Skutkiem wyroku pilotażowego będzie też podjęcie kroków umożliwiających zaspokojenie roszczeń ofiar naruszeń, znajdujących się w takiej samej sytuacji jak skarżący (22 ) . Jednym z istotnych elementów procedury wyroku pilotażowego jest wskazanie przez ETPC środków generalnych z zaznaczeniem, w uzasadnieniu lub w sentencji, że środki te powinny, jeżeli zajdzie taka potrzeba, działać z mocą wsteczną, tak aby skompensować naruszenie doznane przez innych pokrzywdzonych (23 ) . W świetle przedstawionych argumentów nie przekonuje generalnie sformułowane w glosowanym wyroku stanowisko, że nie ma uzasadnionych podstaw do przypisywania wyrokom ETPC znaczenia orzeczeń prejudycjalnych w rozumieniu art. 417[1] § 1 k.c. 7. Przede wszystkim za prejudykat powinien zostać uznany wyrok pilotażowy ETPC, ale wydaje się, że sądy polskie nie powinny co do zasady odmawiać znaczenia prejudycjalnego także innym orzeczeniom ETPC. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 91 ust. 1 Konstytucji EKPC jako ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi, począwszy od jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw RP, część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Co więcej, w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwaliło się stanowisko, zgodnie z którym prawną konsekwencją art. 9 Konstytucji jest to, iż system prawa obowiązujący na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ma charakter wieloskładnikowy. Oznacza to, że na terenie Polski współobowiązują podsystemy regulacji prawnych pochodzące z różnych centrów prawodawczych. Zdaniem TK powinny one koegzystować na zasadzie obopólnie przyjaznej wykładni i kooperatywnego współstosowania (24 ) . Konsekwentnie rozwijając to stanowisko, TK stwierdził, że konieczność poszanowania w prawie wewnętrznym standardów wynikających z wyroków ETPC oznacza powinność uwzględniania istnienia orzeczenia ETPC w działaniu organów danego państwa (25 ) . Problem wieloskładnikowości porządku prawnego obowiązującego w państwie należy postrzegać w szerszym kontekście pluralizmu prawnego i sądowego, widocznego zwłaszcza w europejskiej przestrzeni prawnej. Jedną z konsekwencji współobowiązywania konstytucji i krajowego ustawodawstwa z normami EKPC oraz traktatów stanowiących postawę Unii Europejskiej są problemy jurysdykcyjne, gdyż na straży przestrzegania norm krajowych i międzynarodowych stoją różne sądy. ETPC, podobnie jak TSUE, nie mając kompetencji do uchylania czy unieważniania norm krajowych, jest uprawniony do stwierdzania naruszenia norm konwencyjnych m.in. przez krajowe ustawodawstwo. --- STRONA 4 --- Oczywiście wspólne wartości, leżące u podstaw zarówno konstytucji krajowych, jak i EKPC czy traktatów unijnych, sprzyjają ich kompatybilności, ale nie wystarcza to do zapewnienia spójnego stosowania norm utworzonych w ramach poszczególnych podsystemów. Nie mając monopolu interpretacyjnego w zakresie przepisów prawa, sądy muszą prowadzić konstruktywny dialog zapobiegający konfliktom między tymi podsystemami. Może to wymagać pewnych ustępstw jurysdykcyjnych zwłaszcza wówczas, gdy będzie to prowadziło do pełniejszej ochrony owych wspólnych wartości (26 ) . Obszarem, gdzie dialog ten jest szczególnie pożądany, są prawa jednostki, gwarantowane m.in. możliwością uzyskania odszkodowania w przypadku poniesienia szkody na skutek niezgodnego z prawem działania organów państwa. Instruktywne jest przywołanie w tym miejscu sposobu rozumowania TSUE, który wywiódł niesformułowaną w tekście traktatów unijnych zasadę odpowiedzialności państw wobec jednostek za naruszenie prawa unijnego z zasady efektywności, zasady skutecznej ochrony prawnej oraz z zasad prawnych wspólnych dla państw członkowskich (27 ) . Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej posłużył się przy tym zasadą estoppel, rozumianą jako zakaz wyciągania przez państwo korzyści z faktu naruszenia przez siebie prawa. Odnosząc tę zasadę do niniejszych rozważań, można powiedzieć, że utrudnianie jednostkom uzyskania odszkodowania od państwa z tytułu naruszeń przez jego organy uprawnień przysługujących jednostkom zarówno na podstawie prawa krajowego, jak i Konwencji zmierza do przysporzenia nieuzasadnionej korzyści podmiotowi naruszającemu prawo. Kwestia ewentualnych kosztów ekonomicznych ponoszonych przez Skarb Państwa z tytułu wypłacanych odszkodowań jest tu oczywiście niebagatelna, ale pro futuro funkcjonowanie przejrzystej i spójnej konstrukcji odpowiedzialności odszkodowawczej, uwzględniającej całość przepisów prawa obowiązującego na terytorium RP, takie koszty zredukuje. Skłoni bowiem organy państwowe do rzetelnego i kompleksowego respektowania swych obowiązków. Jak wiadomo, pojęcie bezprawia legislacyjnego obejmuje także przypadki utrzymywania w mocy przepisów, których niekonstytucyjność jednoznacznie stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Nieskuteczność jego orzeczeń staje się często elementem ilustrującym systemowe nieprzestrzeganie prawa, stwierdzane w wyrokach pilotażowych przez ETPC. Wzmocnienie rangi orzeczeń ETPC, wyrażające się w przyznaniu im znaczenia prejudycjalnego, może więc konstruktywnie wpłynąć na respektowanie zasad państwa prawnego w polskim porządku prawnym. (1 ) Wyrok ETPC z dnia 19 czerwca 2006 r. Sprawa 35014/97 Hutten-Czapska przeciwko Polsce. (2 ) Rząd Polski uznał jurysdykcję ETPC w deklaracji złożonej 16 marca 1993 r. z zastrzeżeniem, że „skargi będą mogły odnosić się do wszystkich czynów, decyzji i faktów, które nastąpiły po dniu 30 kwietnia 1993 r.” , cyt. za: Prawa człowieka i systemy ich ochrony. Teksty źródłowe, wybór S. Jarosz-Żukowska, A. Wojtatowicz, Ł. Żukowski, Wrocław 2002, str. 227. (3 ) Por. L. Garlicki, M. Masternak-Kubiak: Władza sądownicza RP a stosowanie prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej (w:) Otwarcie Konstytucji RP na prawo międzynarodowe i procesy integracyjne, pod red. K. Wójtowicza, Warszawa 2006, str. 171; por. także J. Jaskiernia: Uwarunkowania skuteczności wykonywania orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Prawa Człowieka. Humanistyczne Zeszyty Naukowe, Katowice 2002/8 str. 50. (4 ) Por. L. Garlicki: Artykuł 46 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 352. Autor przywołuje wyrok ETPC z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) przeciwko Szwajcarii. (5 ) L. Garlicki: Artykuł 46 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 15. (6 ) Cyt. za: E. Łętowska: Zapewnienie skuteczności orzeczeniom sądów międzynarodowych (w:) Zapewnienie efektywności orzeczeniom sądów międzynarodowych w polskim porządku prawnym, pod red. A. Wróbla, Warszawa 2011, str. 58. Autorka z ubolewaniem odnotowuje jednak, iż takie stanowisko nie jest powszechne w orzecznictwie SN, zwłaszcza w przypadku oceny znaczenia wyroku ETPC dla wznowienia postępowania. (7 ) Por. L. Garlicki: Artykuł 46 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 360-361; szerzej M. Balcerzak: Zagadnienie precedensu w prawie międzynarodowym praw człowieka, Toruń 2008, str. 146. Również TSUE stoi na stanowisku, że państwa członkowskie powinny uwzględniać orzeczenia ETPC wydane także w sprawach wywołanych skargami niekierowanymi przeciwko danemu państwu członkowskiemu, por. wyrok TSUE z dnia 21 grudnia 2011 r. Sprawy połączone C- 411/10 i C-493/10 N.S. przeciwko Secretary of State for the Home Department i M.E., A.S.M., M.T., K.P. oraz E.H. przeciwko Refugee Applications Commissioners, Minister of Justice, Equality and Law Reform oraz komentarz M. Górskiego, Najnowsze wyroki ETPCz stwierdzające naruszenie Konwencji przez Polskę, Europejski Przegląd Sądowy 2012/5 str. 38. (8 ) Wyrok TK z dnia 19 lipca 2011 r. K. 11/2010 (OTK ZU 2011/6A poz. 60) oraz komentarz M. Ziółkowskiego: Obowiązek przestrzegania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w świetle art. 46 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz rezolucji Zgromadzenia parlamentarnego Rady Europy z 26 stycznia 2011 r. 1787 (2011), (w:) Wykonywanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez Sejm, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2012, str. 35. (9 ) Por. L. Garlicki: Artykuł 77 (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, pod red. L. Garlickiego, t. V, Warszawa 2007, str. 17. --- STRONA 5 --- (10 ) Wyrok SN I CK 323/2002, cyt. za: Konstytucja III RP w tezach orzeczniczych Trybunału Konstytucyjnego i wybranych sądów, pod red. M. Zubika, wyd. 2, Warszawa 2011, str. 446. (11 ) Por. L. Garlicki: Artykuł 77 (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, pod red. L. Garlickiego, t. V, Warszawa 2007, str. 18. (12 ) Por. A. Wróbel: Artykuł 46 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 399. (13 ) P. Hofmański, A. Wróbel: Artykuł 13 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 728. (14 ) Wyrok z dnia 26 października 2000 r. Sprawa 30210/96 Kudła przeciwko Polsce, pkt 152. (15 ) Por. P. Leach: Taking a Case to the European Court of Human Rights, wyd. 2, Oxford 2005, str. 341 oraz przytoczone tam wyroki ETPC Sprawa 21987 Aksoy przeciwko Turcji, pkt 95 oraz Sprawa 30985/96 Hasan i Chaush przeciwko Bułgarii, pkt 101. (16 ) Por. J. Kremis: Artykuł 417[1] (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 5, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2013, str. 742. (17 ) J. Kremis: Artykuł 417[1] (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 5, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2013, str. 743. (18 ) Por. L. Bosek: Bezprawie legislacyjne, Warszawa 2007, str. 187, za: J. Kremis: Artykuł 417[1] (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 5, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2013, str. 743. (19 ) Wyrok ETPC z dnia 22 czerwca 2004 r. Sprawa 31443/96 Broniowski przeciwko Polsce. (20 ) Por. komunikat Sekretarza Trybunału nr 256 z dnia 23 marca 2011 r., za: I.C. Kamiński, R. Kownacki, K. Wierczyńska: Wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w polskim systemie prawnym (w:) Zapewnienie efektywności orzeczeniom sądów międzynarodowych w polskim porządku prawnym, pod red. A. Wróbla, Warszawa 2011, str. 100-101. (21 ) Por. I.C. Kamiński, R. Kownacki, K. Wierczyńska, Wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w polskim systemie prawnym (w:) Zapewnienie efektywności orzeczeniom sądów międzynarodowych w polskim porządku prawnym, pod red. A. Wróbla, Warszawa 2011, str. 99. (22 ) Por. R.C.A. White, C. Ovey, Jacobs, White and Ovey. The European Convention on Human Rights, wyd. 5, Oxford 2010, str. 42. (23 ) Por. R. Degener: Artykuł 46 (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 2, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, str. 370. Na poparcie tego poglądu autorka przytacza wyroki ETPC w sprawie Broniowski przeciwko Polsce, pkt 193 i w sprawie Hutten-Czapska przeciwko Polsce, pkt 232, 238-239. (24 ) Wyrok TK z dnia 18 maja 2005 r. (dot. Traktatu Akcesyjnego) K. 18/2004 (OTK ZU 2005/5A poz. 49). (25 ) Wyrok TK z dnia 20 listopada 2007 r. SK 57/2005 (OTK ZU 2007/10A poz. 125). (26 ) Por. M.P. Maduro: Wykładnia prawa wspólnotowego - funkcja orzecznicza w kontekście pluralizmu konstytucyjnego (w:) Europejska przestrzeń sądowa, pod red. A. Frąckowiak- Adamskiej, R. Grzeszczaka, Wrocław 2010, str. 47. (27 ) Por. N. Półtorak: Ochrona uprawnień wynikających z prawa Unii Europejskiej w postępowaniach krajowych, Warszawa 2010, str. 462.