Wyrok I CR 143/89

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 25 kwietnia 1989 r. I CR 143/89 LexPolonica nr 296328 OSP 1990/9 poz. 330 Nie każde pozbawienie człowieka uprawnień jest ujmowaniem jego godności, uzasadniającym zastosowanie cywilnoprawnych środków ochrony dóbr osobistych. Zależy to od tego, czy w powszechnym odczuciu stanowi ono naruszenie godności człowieka, czy też opinia publiczna nie wiąże z nim takich konsekwencji. Istotne znaczenie ma rodzaj i charakter uprawnień, których człowiek został pozbawiony, sposób działania sprawcy, a także stosunek, jaki mają inni ludzie do osoby pozbawionej uprawnień. Glosa: Szpunar Adam OSP 1990/9 str. 710 Aprobująca. Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1964.16.93: art. 23; art. 24 § 1 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: IV CSK 473/2011, I CSK 368/2011, V CSK 109/2011, IV CSK 276/2011, V ACa 591/2011, I CSK 111/2010, P. 3/2007, II CSK 58/2009, VI ACa 908/2008, II PK 71/2008, VI ACa 457/2008, II PK 188/2007, II CSK 269/2007, VI ACa 1057/2006, VI ACa 420/2006, P. 10/2006, VI ACa 553/2005, III CZP 75/2004, IV CKN 1076/2000, V CKN 195/2001, I CKN 1135/98, III CKN 323/2000, I CKN 1149/98 W orzeczeniu powołano sprawy: III PZP 33/70 Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Mariana Z., Jerzego H. i Bogumiła W. przeciwko Zrzeszeniu Transportu Prywatnego w Krakowie o ochronę dóbr osobistych na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 28 października 1988 r. I C 287/87 - zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo; zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego kwotę 15.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Uzasadnienie Wyrokiem z 28 października 1988 r. Sąd Wojewódzki w Krakowie uwzględnił powództwo wytoczone przez Mariana Z., Jerzego H., i Bogumiła W. przeciwko Zrzeszeniu Transportu Prywatnego w K. i nakazał pozwanemu Zrzeszeniu złożenie oświadczenia i opublikowanie go w terminie 14 dni od daty prawomocności wyroku o treści następującej: „ Zrzeszenie Transportu Prywatnego w Krakowie oświadcza, że odbyte w dniu 18 marca 1987 r. w Wieliczce, w dniu 9 kwietnia 1987 r. w Krakowie-Nowej Hucie, w dniu 14 kwietnia 1987 r. w Krakowie-Podgórzu, w dniu 7 kwietnia 1987 r. w Krakowie - Krowodrzy oraz w dniu 23 kwietnia 1987 r. w Krakowie - Śródmieściu zebrania środowiskowe członków Zrzeszenia oraz przeprowadzone na nich wybory delegatów na II zebranie sprawozdawczo-wyborcze Zrzeszenia, które odbyło się w Krakowie w dniu 4 września 1987 r., dokonane zostały z naruszeniem przepisów o zwoływaniu takich zebrań, przepisów normujących sposób przeprowadzenia wyborów do władz Zrzeszenia, a także podstawowych zasad demokracji, czym naruszono między innymi prawa osobiste powodów do równego traktowania ich w ramach Zrzeszenia z innymi członkami i do bycia reprezentowanym w swoim samorządzie zawodowym przez demokratycznie wybranych przedstawicieli” . Sąd Wojewódzki na podstawie przeprowadzonych w sprawie dowodów i w wyniku ich oceny --- STRONA 2 --- ustalił, że pozwane Zrzeszenie z naruszeniem statutu i regulaminu obrad zebrań środowiskowych nie zawiadomiło o terminie tych zebrań wszystkich spośród uprawnionych do uczestnictwa w nich członków Zrzeszenia, że wbrew postanowieniom regulaminu przewodniczący tych zebrań nie dopuścili do rekomendacji kandydatów na delegatów na zebranie sprawozdawczo-wyborcze Zrzeszenia, że głosowanie mające na celu wybór tych delegatów odbyło się bez sprawdzenia, czy głosy oddawały osoby uprawnione i w harmiderze spowodowanym przez osoby skupione wokół byłego prezesa Zrzeszenia J.K. oraz że zagłuszano wypowiedzi uczestników zebrań. Było to wynikiem celowego działania władz pozwanego Zrzeszenia, zmierzającego do wyboru nowych władz spośród osób zaufanych. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego działaniem tym pozwane Zrzeszenie naruszyło podstawowe zasady demokracji zagwarantowane w Konstytucji PRL, w tym zasadę ochrony praw i wolności obywatelskich (art. 67 ust. 1), praworządności oraz równości obywateli (art. 81, art. 67 ust. 2). Naruszenie prawa do demokracji, które jest prawem do godności osobistej, a także prawem do wolności dokonywania swobodnych wyborów, jest w istocie naruszeniem dóbr osobistych powodów - członków pozwanego Zrzeszenia, którzy mają prawo do równego traktowania ich w ramach Zrzeszenia z innymi członkami i do bycia reprezentowanymi w swoim samorządzie przez demokratycznie wybranych przedstawicieli. Przepisy art. 23 i 24 kc uzasadniają przeto uwzględnienie powództwa. W rewizji od wymienionego na wstępie wyroku pozwane Zrzeszenie zarzuciło niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału i istotne uchybienia procesowe mające wpływ na wynik sprawy (art. 368 pkt 3, 4 i 5 kpc) i wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania ewentualnie o zmianę tego wyroku i oddalenie powództwa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wbrew zarzutom skarżącego podstawy rewizyjne przez niego powołane nie uzasadniają uwzględnienia rewizji. W sprawie w sposób dostateczny wyjaśnione zostały wszystkie okoliczności faktyczne, które w związku z twierdzeniami pozwu były istotne dla jej rozstrzygnięcia. Nie zachodzi także sprzeczność między istotnymi ustaleniami Sądu a treścią zebranego materiału. Poczynione ustalenia mają oparcie w dowodach powołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Przyczyny, dla których innym dowodom Sąd Wojewódzki nie dał wiary, zostały w tym uzasadnieniu wskazane. Nie ma podstawy by czynić sądowi meriti zarzut, iż dokonał oceny dowodów z przekroczeniem granic przysługującego mu prawa do swobodnej ich oceny (art. 233 § 1 kpc). Ponowne przesłuchiwanie powoda Bogumiła W. bez uprzedzenia go o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań i bez odebrania od niego przyrzeczenia nastąpiło z naruszeniem art. 304 kpc, ale uchybienie to, ze względu na okoliczności objęte zeznaniami wymienionego powoda i poczynienie w sprawie ustaleń również na podstawie innych dowodów, nie miało wpływu na wynik sprawy. Tak samo należy ocenić nie uwzględnienie wniosku pozwanego Zrzeszenia o przesłuchanie w charakterze świadków wszystkich członków Zrzeszenia (kilkuset), którzy złożyli pisemne oświadczenie, iż nie wiedzieli o terminach zebrań środowiskowych, celem wyjaśnienia okoliczności, w jakich składali oni te oświadczenia. Okoliczność ta była bowiem przedmiotem zeznań kilkunastu świadków przesłuchanych w sprawie. Nieprzesłuchanie dalszych świadków na tę okoliczność nastąpiło bez szkody dla należytego wyjaśnienia sprawy. Sąd Wojewódzki mógł więc pominąć dowód z zeznań tych świadków (art. 217 § 2 kpc). Sąd Najwyższy wziął jednakże z urzędu pod rozwagę, iż zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem prawa materialnego (art. 381 § 1 i 2 kpc), co stosownie do art. 390 § 1 kpc uzasadnia zmianę tego wyroku i oddalenie powództwa. Jak wynika z ustaleń dokonanych w sprawie naruszone zostały prawa powodów wynikające z przynależności ich do pozwanego Zrzeszenia i przyznane im przez statut tego Zrzeszenia. Wprawdzie prawa te mają swoje zakotwiczenie w prawach i wolnościach przyznanych obywatelom --- STRONA 3 --- w Konstytucji PRL (art. 67 ust. 1 i 2, art. 81, art. 84 ust. 1 i 2), ale ani Konstytucja ani inne ustawy nie przewidują drogi sądowego postępowania cywilnego dla ochrony tych praw z tego względu, że chodzi o prawa i wolności obywatelskie. Dla ochrony praw powodów wynikających z przynależności ich do pozwanego Zrzeszenia i przyznanych im przez statut tego Zrzeszenia droga sądowa jest niedopuszczalna; ochrony tej można dochodzić na zasadach i w trybie określonych przez statut Zrzeszenia. Powodom przysługuje natomiast droga procesu cywilnego dla ochrony ich dóbr osobistych naruszonych działaniem (zaniechaniem) pozwanego Zrzeszenia (art. 2 § 1 kpc w związku z art. 1 kpc i art. 24 kc). Naruszenie praw powodów wynikających z przynależności ich do pozwanego Zrzeszenia i przyznanych im przez statut tego Zrzeszenia nie oznacza bynajmniej, iż tym samym naruszone zostały prawa osobiste powodów. Można by rozważać, czy w ustalonych w sprawie okolicznościach nie nastąpiło naruszenie czci powodów w znaczeniu ich godności osobistej, wyobrażenia o własnej wartości, co w literaturze cywilistycznej zwykło się określać jako tzw. „ cześć wewnętrzna” , w odróżnieniu od „ czci zewnętrznej” oznaczającej dobrą sławę, dobre imię (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1971 r. III PZP 33/70 OSNCP 1971/11 poz. 188). Jednakże przyjęcie, że miało to miejsce, nie jest uzasadnione. Godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które jest istotnym elementem psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg różnych okoliczności zewnętrznych. Nie jest niezmienne. Jako wytwór rozwoju natury ludzkiej jest uwarunkowane historycznie i kulturowo. Jego „ postacie” czy „ rozmiar” w istotny sposób zależą przy tym od innych cech psychiki człowieka i od całokształtu jego osobowości. Dlatego mogą być różne miary poczucia własnej wartości człowieka i naruszenia jego godności. Przy ocenie, czy naruszone zostało dobro osobiste człowieka decydują - jak powszechnie przyjmuje judykatura i doktryna - kryteria obiektywne, a nie subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej. Miernika pozwalającego na ustalenie, czy naruszona została godność takiej osoby należy więc przede wszystkim poszukiwać w tzw. opinii publicznej, która jest wyrazem poglądów powszechnie przyjętych i akceptowanych przez społeczeństwo w danym czasie i miejscu. Wzorców, które powinny stanowić docelowy punkt odniesienia dokonywanej oceny dostarczają zaś zapatrywania rozsądnie i uczciwie myślących ludzi, a w dalszej kolejności - nauki moralne pochodzące od ludzi kompetentnych w tym zakresie i cieszących się niekwestionowanym autorytetem. W zasadzie pozbawienie człowieka uprawnień mu przysługujących godzi w jego godność. Nie każde jednak pozbawienie człowieka uprawnień jest ujmowaniem jego godności, uzasadniającym zastosowanie cywilnoprawnych środków ochrony dóbr osobistych. Zależy to bowiem od tego, czy w powszechnym odczuciu stanowi ono naruszenie godności człowieka, czy też opinia publiczna nie wiąże z nim takich konsekwencji. Dla oceny w tym zakresie istotne znaczenie ma rodzaj i charakter uprawnień, których człowiek został pozbawiony, sposób działania sprawcy, a także stosunek jaki mają inni ludzie do osoby pozbawionej uprawnień. Naruszenie praw powodów wynikających z przynależności ich do pozwanego Zrzeszenia i przyznanych im przez statut tego Zrzeszenia sprowadziło się - jak ustalono w sprawie - do pozbawienia powodów prawa uczestnictwa w zebraniach środowiskowych członków Zrzeszenia oraz prawa swobodnego wyboru delegatów na zebranie sprawozdawczo-wyborcze Zrzeszenia. W konsekwencji tego powodom uniemożliwione zostało współdecydowanie o składzie przyszłych władz samorządu zawodowego, którego - jako taksówkarze - są członkami. Skoro było wynikiem celowego działania władz pozwanego Zrzeszenia, które zmierzało do wyboru nowych władz spośród osób zaufanych, to działanie to niewątpliwie kwalifikuje się jako naganne i zasługuje na potępienie. Nie można jednakże przyjąć, iż wskutek takiego działania ucierpiało poczucie własnej --- STRONA 4 --- wartości powodów. Działanie pozwanego Zrzeszenia nie było bowiem skierowane imiennie, ani nawet bezpośrednio pod ich adresem. Nie ma też podstaw do uznania, że w zaistniałej sytuacji powodowie pozbawieni zostali należnego im szacunku innych ludzi lub chociażby narażeni zostali na utratę szacunku. Wprawdzie godność człowieka wyraża się w zdolności obrony pewnych uznanych wartości, z których obroną związane jest jego poczucie własnej wartości i oczekiwanie z tego tytułu szacunku ze strony innych ludzi, ale nie wynika z tego wniosek, iż w warunkach współczesnego życia społecznego pozbawienie powodów przez pozwane Zrzeszenie przysługujących im uprawnień oznaczało naruszenie ich godności osobistej. Działanie niezgodne z obowiązującymi zasadami wynikającymi z przepisów prawa czy utrwalonych reguł zachowania się - niezależnie od oceny moralnej tego zjawiska - nie jest w powszechnym odczuciu rozumiane jako działanie naruszające godność osobistą ludzi, których ono dotyczy. Na pewno nie jest to zgodne z wzorcami moralnymi, jakich dostarczają nauki społeczne, ale jest to zdanie opinii publicznej. Potwierdza to praktyka sądowa. Liczne - niestety - wypadki, kiedy obywatele pozbawieni zostają przysługujących im uprawnień, czy też uprawnienia te są im uszczuplane na skutek niezgodnego z prawem działania władz, urzędów, innych organizacji lub współobywateli, nie stanowią mianowicie przyczyny powództw wytaczanych w celu ochrony naruszonych dóbr osobistych. Rozpoznawana sprawa stanowi wyjątek. Znamienne przy tym jest, że spośród kilku tysięcy członków pozwanego Zrzeszenia, których działanie tego Zrzeszenia dotyczyło w takim samym stopniu jak powodów, tylko oni trzej uznali, że naruszona została ich godność osobista. Okoliczność ta także przemawia za tym, że była to tylko ich subiektywna ocena. Z przytoczonych względów zaskarżony wyrok nie znajduje oparcia w powołanych na jego uzasadnienie przepisach art. 23 i 24 kc. O kosztach procesu Sąd Najwyższy orzekł, stosownie do art. 108 kpc w związku z art. 98 § 1 i 3 kpc. Glosa: Szpunar Adam OSP 1990/9 str. 710 Aprobująca.