Wyrok I C 959/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 października 2011 r. Sąd Okręgowy we Wro

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 959/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 października 2011 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu Wydział I Cywilny w składzie następującym : Przewodniczący SSO Sławomir Urbaniak Protokolant Ewa Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2011 r. we Wrocławiu sprawy z powództwa R. Ł. przeciwko Skarbowi Państwa – (...) we W. o odszkodowanie I. oddala powództwo; II. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 7.200 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zarządzenie: 1. odnotować; 2. kal. 21 dni. 3. odpis wyroku doręczyć powodowi z pouczeniem o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia. --- STRONA 2 --- IC 959/11 UZASADNIENIE Powód R. Ł. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – (...) we W. kwoty 400.000 zł tytułem zadośćuczynienia za niewłaściwe warunki odbywania kary pozbawienia wolności. Na uzasadnienie swego żądania powód podał, że będąc osadzonym w (...) we W. od dnia 22.01.2010 r. przebywał w celach wieloosobowych, w których powierzchnia przypadająca na jedna osobę była znacznie mniejsza niż 3 mkw. Przebywanie w takich celach, w tym z osobami palącymi, uwłaczało ludzkiej godności i godziło w podstawowe prawa i wolności obywatelskie, uniemożliwiało zachowanie prywatności i podstawowych środków higieny, a ponadto rodziło obawę zarażenia wirusem HIV lub HCV. Powód również wskazywał, że w celach więziennych brak było wydzielonych kącików sanitarnych i miejsc do spania. Warunki, w jakich powód odbywał karę pozbawienia wolności były niehumanitarne i sprzeczne z normami prawa, co spowodowało, że kara pozbawienia wolności stała się dla niego nieproporcjonalnie dolegliwa. W odpowiedzi na pozew (k. 27-29) strona pozwana kategorycznie zaprzeczyła ażeby wyrządziła powodowi jakąkolwiek krzywdę, w tym przede wszystkim zarzuciła, że nie jest prawdą aby powód przebywał w celach przeludnionych w czasie odbywania kary aresztu. Zaprzeczyła również temu, aby powód był niewłaściwie traktowany. Wskazała też, że roszczenie powoda z punktu widzenia zasad współżycia społecznego jest nieetyczne gdy zważy się w jakich warunkach przebywają osoby w innych placówkach, w których znaleźli się z przyczyn losowych. Na potwierdzenie swojego stanowiska strona pozwana przywołała orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie VCSK 431/06. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód jest recydywistą penitencjarnym. Ostatnią karę 9 lat pozbawienia wolności odbywał do dnia 18.08.2009 r. Obecnie powód odbywa karę 8 lat pozbawienia wolności m.in. za popełnienie czynów z art. 280 par. 1, 157 par. 1 w zw. z art. 64 par. 2 k.k.. tj. za dokonanie rozboju na osobie z użyciem przemocy i naruszeniem czynności narządów ciała. Karę tę odbywał od dnia 20.01.2010 r. będąc osadzonym w pozwanej jednostce do dnia 10.08.2011 r., kiedy to został przewieziony do (...) w W.. Koniec kary przewidziany jest na dzień 05.09.2019 r. W czasie odbywania kary aresztu R. Ł. przebywał w różnych oddziałach i był osadzony w różnych celach, w tym w celach wieloosobowych, w których okresowo panowało przeludnienie, bowiem na jedną osobę przypadało mniej niż 3mkw. Powód przebywał na oddziałach (...) i (...), przeniesiony następnie został do oddziału (...) ze względu na zmianę sytuacji prawnej – nieprawomocny wyrok 8 lat pozbawienia wolności. Powód poinformowany o możliwości zgłaszania problemów osobistych czy też dotyczących. rozmieszczenia w celach, nie zgłaszał nigdy żadnych uwag. Powód złożył oświadczenie, że od dnia 10.06.2010 r. pali wyroby tytoniowe. (akta osobopoznawcze powoda część B) Każda z cel w (...) we W., w których przebywał R. Ł., posiadała wydzielony i zabudowany kącik sanitarny. W kąciku sanitarnym znajdowała się toaleta i sprzęt do utrzymania czystości. Każda cela posiadała dostęp do wody bieżącej. Skazani sami odpowiadali za utrzymanie czystości w celi i otrzymywali w tym celu sprzęt oraz środki chemiczne do utrzymania czystości. --- STRONA 3 --- Wszystkie cele więzienne były wyposażone podobnie. Każdy ze skazanych miał swoje łóżko, komplet pościeli, taboret, szafkę na ubrania, ponadto w celi znajdował się stół. Za zgodą Dyrektora skazani korzystali ze sprzętu RTV i AGD, mieli też dostęp do radia i telewizji. Każdy z osadzonych otrzymywał trzy posiłki dziennie: śniadanie, obiad i kolację, w tym jeden posiłek ciepły. Więźniowie mieli dostęp do zajęć sportowych, kulturalnych i oświatowych. Mogli wychodzić do świetlicy, na spacer, raz w tygodniu do łaźni, na widzenia i przesłuchania. ( bezsporne, ponadto: akta osobopoznawcze powoda ) Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Powód dochodził zapłaty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości 400.000 zł. Uzasadniając wystąpienie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego powód wskazał, że bezprawne działania pozwanej jednostki polegały na niezapewnieniu mu godnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, w tym przede wszystkim odpowiedniego metrażu cel. Podstawę prawną żądania zgłoszonego przez powoda stanowił przepis art. 23 i art. 24 w zw. z art. 448 k.c. W myśl art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, m.in. odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Dla oceny zasadności podniesionego w pozwie żądania zastosowane znajduje też art. 417 § 1 k.c. zgodnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Oceniając żądanie powoda niezbędne było zatem ustalenie, czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że strona pozwana dopuściła się naruszenia wymienionych w pozwie obowiązków oraz czy fakt ten spowodował naruszenie dóbr osobistych powoda, a także czy powód poniósł związaną z tym szkodę niemajątkową, na którą powoływał się w pozwie. Analizując roszczenie powoda w kontekście odpowiedzialności Skarbu Państwa należy zauważyć, że pomimo istnienia domniemania bezprawności naruszenia dobra osobistego, które korzystnie wpływa na sytuację dowodową powoda, ciężar wykazania, że nastąpiło naruszenie dobra osobistego zgodnie z art. 6 kc spoczywa na powodzie. To osoba żądająca ochrony dóbr winna precyzyjne określić naruszane dobra i udowodnić, że do ich naruszenia doszło. Tymczasem, w okolicznościach tej konkretnej sprawy nie sposób nie zauważyć, że powód w pozwie zawarł tylko ogólnikowe twierdzenia dotyczące przeludnienia cel, nie wykazał przy tym szkody polegającej na negatywnych konsekwencjach, np. dla jego zdrowia odnośnie przebywania we wskazanych warunkach. Nie wskazał na żadne konkretne przejawy nieludzkiego, niegodziwego traktowania jego samego, poza faktem czasowego przeludnienia cel, a także nie wykazał bezprawności działania funkcjonariuszy strony pozwanej. Wskazał jedynie na istnienie zagrożenia zarażeniem wirusami HIV czy HCV, czy też zagrożenia agresją ze strony współwięźniów, nie wykazał jednak, ażeby poniósł jakiekolwiek konsekwencje takiej sytuacji. Spośród okoliczności, które zgodnie z treścią pozwu, miały powodować naruszenie godności powoda, za udowodniony można uznać tylko fakt czasowego (powód nie wykazał jak długo) umieszczenia powoda w (...) w celach, wieloosobowych, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego mogła okresowo wynosić mniej niż 3 m 2 . Powód podał, że przebywał w celach 2, 5 i 7 osobowych o powierzchni w przybliżeniu 14 m2, w których przebywało więcej osób niż powinno. Okoliczność, że powód odbywał częściowo karę pozbawienia wolności w takich warunkach Sąd uznał za udowodnioną wobec faktu notorycznego przeludnienia w celach więziennych. Fakt istnienia przeludnienia w polskich jednostkach penitencjarnych i częstego naruszania norm dotyczących powierzchni celi --- STRONA 4 --- przypadającej na osadzonego, wynikających z wiążących Polskę przepisów prawa międzynarodowego i art. 110 k.k.w., stanowi, zdaniem Sądu, fakt powszechnie znany. W ocenie Sądu uznać należy, że odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia cel niewątpliwie niesie za sobą zwiększone dolegliwości ponad te, które wiążą się z samym pozbawieniem wolności, a w szczególności powodują trudności z zachowaniem intymności, porządku i higieny osobistej, co może być odbierane jako brak poszanowania godności osobistej. Stanowisko takie zostało wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11, zgodnie z którym „umieszczenie w celi o powierzchni mniejszej niż 3 mkw. na osobę może być wystarczającą przesłanką stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych”. Nie mniej jednak Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, w sprawie I ACa 907/11, uwzględniając powyżej prezentowane stanowisko Sądu Najwyższego stwierdził, że choć umieszczenie powoda w przeludnionych celach mogło stanowić naruszenie jego godności i praw do prywatności, nie oznacza to jednak konieczności uwzględnienia żądania zasadzenia zadośćuczynienia. Ze stanowiskiem tym tut. Sąd w pełni się zgadza. Z przepisu art. 448 k.c. wynika bowiem, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Przy stosowaniu tego przepisu sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 19 kwietnia 2006 r. , II PK 245/05, OSNP 2007 Nr 7-8, poz. 101). Podstawowym kryterium decydującym o możliwości zasądzenie zadośćuczynienia winny być m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. W wyroku z dnia 12 grudnia 2002 r. V CKN 1581/00 OSNC 2004/4/53 wskazano także, iż decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania tego środka. Odnosząc się do kwestii winy pozwanej jednostki to tę przesłankę odpowiedzialności upatrywać należy poza jednostkami organizacyjnymi, które bezpośrednio odpowiadały za warunki w jakich powód odbywał karę. Jednostki te pomimo przepełnienia nie mogą odmówić przyjęcia skazanego a gospodarkę finansową prowadzą w oparciu o prawo budżetowe. W działaniach tych jednostek trudno więc w ogóle mówić o złej woli, a co dopiero jakimś stopniowaniu nasilenia tego zjawiska. Niedofinansowanie więziennictwa, tak jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa, w tym przede wszystkim działań podejmowanych na rzecz osób nie naruszających porządku prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna) jest efektem wieloletnich zaszłości determinowanych poprzednimi warunkami ustrojowymi i odczuwalnymi jeszcze skutkami transformacji sytemu społeczno - ekonomicznego. Warunki bytowe jakie pozwana zapewniła powodowi były o takim standardzie, jaki na obecnym etapie możliwości finansowych Państwa można było zapewnić. W celu przeciwdziałania przeludnieniu w celach pozwana dokonywała częstych rotacji więźniów i adaptacji części pomieszczeń. Pamiętać przy tym należy, że pozwana jednostka penitencjarna, w której przybywał powód była wybudowana w czasach, w których obwiązywały całkowicie inne standardy socjalno - sanitarne dla więźniów i pod obowiązujące w poprzednich okresach standardy więzienia te były projektowane. Dostosowanie tych budynków do standardu sanitarnego, w którym w każdej celi będzie oddzielny, w pełni wentylowany węzeł sanitarny, musi być rozłożone w czasie.. W takich zaś realiach zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, które nie wynikało z celowego i nacechowanego złą wola działania jakiegokolwiek podmiotu odpowiedzialnego za warunki odbywania kary, leżałoby w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, od czego nie można abstrahować przy orzekaniu o zadośćuczynieniu. W ocenie Sądu o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia decydować też powinna ocena stopnia pokrzywdzenia, którego doznała osoba żądająca ochrony prawnej. Inaczej bowiem należy ocenić stopień i to nawet subiektywnej wrażliwości osoby, która dotychczas nie była poddana takim czynnikom stresogennym jak osadzenie w (...), niż osoby, która odbywała już karę pozbawienia wolności. Analizując żądanie powoda Sąd miał na względzie to, że powód pozostaje recydywistą penitencjarnym, co Sąd uznał za fakt przyznany. Wskazać zatem należy, że skoro powód po raz kolejny odbywa karę pozbawienia wolności, to znał --- STRONA 5 --- on już warunki odbywania tej kary w aktualnych realiach społeczno-gospodarczych, miał świadomość wynikających stąd niedogodności, nie mniej jednak doprowadzając do ponownego osadzenia w (...) na nie się godził. Kolejnym istotnym kryterium przy przyznawaniu zadośćuczynienia jest również rozmiar krzywdy, zadośćuczynienie ma bowiem na celu zrekompensowanie pokrzywdzonemu wszelkich ujemnych doznań psychicznych lub fizycznych będących następstwem zawinionego działania lub zaniechania sprawcy. W tej materii Sąd oceniając stopień wrażliwości powoda uwzględnił fakt, że powód popełnił przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu dokonując rozboju na osobie z użyciem przemocy i powodując naruszenie czynności narządów ciała na okres powyżej 7 dni (dokonując m.in. takich czynności jak przypalanie gorącym żelazkiem pokrzywdzonego). Takie niewłaściwe zachowanie powoda może również stanowić podstawę odmowy zastosowania środka z art. 448 kc. Ponadto, dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód z związku z naruszeniem ustawowej normy minimalnej, Sąd wziął pod uwagę także to, że zarówno powód jak i inni osadzeni więźniowie mogli korzystać z oferowanych sposobów spędzania czasu poza celą i zredukować tym samym dyskomfort wynikający z konieczności wspólnego przebywania w przeludnionym pomieszczeniu. Z materiału dowodowego wynika także że powód przebywając w pozwanym (...) był zatrudniony, a zatem praca ta znacznie skróciła czas jego przebywania w przeludnionej celi. Na ocenę pokrzywdzenia powoda rzutować musi także to, że powód przed wytoczeniem powództwa nie składał żadnych skarg na przeludnienie w celach i warunki sanitarne, co wskazuje, iż warunki te były przez niego akceptowane. Istotne jest również to, że powód nie wykazał, ażeby warunki odbywania kary odnoszące się do niego różniły się na jego niekorzyść od warunków, w jakich karę odbywali inni skazani, nie można więc uznać, że działania pozwanej stanowiło indywidualnie wymierzoną w niego represję. Uznając zatem, że warunki, w których był osadzony powód mogły naruszać jego godności i prawo do prywatności, to gradacja tych naruszeń nie przybrała jednak takiej formy, w której można by podzielić twierdzenie powoda o osadzeniu go w niegodziwych, nieludzkich warunkach, co dopiero w ocenie Sądu uzasadniałoby żądanie zasądzenia zadośćuczynienia. Osoba osadzona musi się liczyć z ograniczeniami i dolegliwościami, zaś odczuwanie negatywnych emocji jest związane z samą istotą odbywania kary izolacyjnej, wynikającym z tego ograniczeniem w sferze prywatności, brakiem swobody dokonywania wyborów, koniecznością przebywania w towarzystwie innych, przypadkowych osób, świadomością izolacji i perspektywą dalszego jej trwania. Według orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (orzeczenie z dnia 29 kwietnia 2003 nr 38812/97 P. przeciw Ukrainie, M. i inni przeciw Zjednoczonemu Królestwu) cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności (por. też uzasadnienie wyroku SN z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07). W świetle powyższego, w ocenie Sądu uznać należało, że powód nie wykazał aby jego dolegliwości psychiczne wynikające z przebywania w przeludnionej celi uzasadniały wysoki stopień pokrzywdzenia. Zdaniem Sądu za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej tytułem zadośćuczynienia nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości odczuwanych prze powoda w związku z przebywaniem w zatłoczonej celi ani działania strony pozwanej dokładającej starań w celu zmniejszenia odczuwanego dyskomfortu powoda. Nadto Sąd uwzględnił też utrwalone w orzecznictwie stanowisko judykatury (tak m.in. Sąd Najwyższy w sprawie V CKS 431/06), zgodnie z którym możliwość zasądzenia zadośćuczynienia wobec potwierdzenia faktu osadzenia więźnia w warunkach metrażowych odbiegających od normy wskazanej w art. 110 § 2 k.k.w., została połączona z jednoczesnym naruszeniem takich podstawowych standardów jak zapewnienie każdemu osadzonemu oddzielnego miejsca do spania albo oddzielenia węzła sanitarnego od ogólnej przestrzeni celi. W niniejszej sprawie brak było podstaw do przyjęcia, że powód w takich warunkach odbywał orzeczony w stosunku do niego areszt, takie zarzuty nie zostały nawet zgłoszone. --- STRONA 6 --- Mając na uwadze powyższe okoliczności powództwo należało oddalić. Sąd oddalił wnioski dowodowe powoda powołania świadków na okoliczność ustalenia warunków bytowych. w jakich przebywał powód, albowiem okoliczności te były w istocie bezsporne. Orzeczenie o kosztach zawarte w punkcie II sentencji wyroku Sąd wydał na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., w myśl którego strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Zgodnie z art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398, z późn. zmianami) zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Koszty procesu poniesione przez pozwanego w niniejszej sprawie sprowadzały się do kosztów zastępstwa procesowego należnych Skarbowi Państwa, które w oparciu o art. 99 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu - Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) wynoszą 7.200 zł. Z. 1) odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć powodowi, 2) kal. 14 dni W-w, 9.12.2011 r.