Wyrok I C 940/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 listopada 2010 roku Sąd Okręgowy w Biały

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 940/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 listopada 2010 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Dziemianowicz Protokolant: Justyna Guziejko po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2010 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa P. C. przeciwko Skarbowi Państwa Aresztowi Śledczemu w B. reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zapłatę I. Oddala powództwo II. Zasądza od powoda P. C. na rzecz pozwanego Skarbu Państwa Aresztu Śledczego w B. reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. UZASADNIENIE Powód P. C. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w B. kwoty 120.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, w tym kwoty 20.000 złotych bezpośrednio na rzecz powoda oraz kwoty 100.000 złotych na rzecz Domu Dziecka w S. (pozew k. 2). Powód w uzasadnieniu żądania wskazał, iż w dniu 5 lutego 2009 roku zastępca dyrektora Aresztu Śledczego w B. wydał opinię na potrzeby postępowania toczącego się przed Sądem Okręgowym w Białymstoku w III Wydziałem Karnym, w sprawie o sygn. akt III K 151/08, w związku z wydaniem której doszło do naruszenia jego dóbr osobistych zwłaszcza jego godności osobistej. W opinii stwierdzono bowiem, iż skazany „był zakwalifikowany do kategorii skazanych o których mowa w art. 88 § 3 kkw w związku z usiłowaniem napaści na funkcjonariusza Służby Więziennej” oraz że „opiniowany jest żonaty”. Powód podniósł że były to twierdzenia niezgodne z prawdą. W ocenie powoda powyższe miało wpływ na wydanie wyroku łącznego oraz orzeczonych w nim kar. Pozwany Skarb Państwa Areszt Śledczy w B. w odpowiedzi na pozew (k. 11-13) wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Podniósł, iż powód nie wykazał w żaden sposób, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Nadto nie wskazał, które z dóbr osobistych zostało naruszone działaniem pozwanego. Nie wykazał winy pozwanego. Nadto podniósł, iż powód mógł zaskarżyć wyrok łączny, jeżeli w jego ocenie opinia na podstawie której go wydano była wadliwa, czego zaniechał. Zakwestionował także wysokość zadośćuczynienia. Podniósł także zarzut przedawnienia roszczenia. --- STRONA 2 --- Sąd ustalił, co następuje: Sąd Okręgowy w Białymstoku III Wydział Karny w związku z toczącym się postępowaniem o wydanie wyroku łącznego w sprawie o sygn. akt III K 151/08 zwrócił się do Aresztu Śledczego w B., w którym skazany ówcześnie przebywał o nadesłanie opinii o zachowaniu się skazanego w okresie odbywania przez niego kary, jak również informacji o warunkach rodzinnych, majątkowych, i co do stanu zdrowia skazanego oraz danych o odbyciu kary z poszczególnych wyroków (k. 62-63 akt o sygn. III K 151/08). Przedmiotowa opinia została sporządzona w dniu 5.02.2009 r. Sporządził ją jeden z funkcjonariuszy Służby Więziennej, a podpisał się pod nią M. N. (zeznania świadka M. N. k. 87 akt o sygn. I Cps 72/10). Przedmiotowa opinia stwierdza m. in. iż P. C. „zakwalifikowany był w 1999 r. do kategorii skazanych, o których mowa w art. 88 § 3 kkw w związku z usiłowaniem napaści na funkcjonariusza Służby Więziennej”. Nadto stwierdza, iż „opiniowany jest żonaty” (k. 86 akt o sygn. III K 151/08). Przepis art. 88 § 3 kkw wskazuje na skazanych przebywających w zakładach karnych typu zamkniętego, w warunkach zapewniających wzmożoną ochronę społeczeństwa i bezpieczeństwo zakładu. Z zeznań świadka M. N. (k. 87 akt o sygn. I Cps 72/10) wynika, iż w aktach osobopoznawczych w części B znajdują się protokoły z posiedzeń komisji penitencjarnej oraz rozstrzygnięcia sądu uchylające decyzje komisji penitencjarnej, o ile sąd prześle swoje rozstrzygniecie do jednostki penitencjarnej. Wynika też, że często akta osobopoznawcze są pożyczane, zatem zdarzają się wówczas sytuacje, że funkcjonariusz Służby Więziennej pamięta istotne informacje, potrzebne do sporządzenia opinii i nie korzysta przy sporządzaniu opinii z akt osobopoznawczych Świadek M. N. zeznał, iż mogło się tak zdarzyć w przypadku P. C.. W sprawie P. C. o sygn. akt III K 151/08 w dniu 6 lutego 2009 r. został wydany wyrok łączny. Z uzasadnienia Sądu (k. 94) wynika iż wymierzając karę łączną Sąd miał na uwadze opinię o skazanym z zakładu karnego. Z lektury uzasadnienia wynika jakie konkretnie okoliczności z przedmiotowej opinii zostały wzięte pod uwagę przy wymiarze kary. Wśród nich (k.94) nie ma wymienionej okoliczności: że P. C. „był zakwalifikowany do kategorii skazanych o których mowa w art. 88 § 3 kkw w związku z usiłowaniem napaści na funkcjonariusza Służby Więziennej” oraz że „opiniowany jest żonaty”. Okoliczności te zatem nie były brane pod uwagę przez Sąd przy wymiarze kary. Powód otrzymał odpis wyroku (k.102,103 akt o sygn. III K 151/08). Wyroku nie skarżył. Zażądał udostępnienia mu akt dopiero na etapie postępowania apelacyjnego. Apelację od wydanego wyroku łącznego złożył prokurator (k. 106-110 akt o sygn. III K 151/08), który zaskarżył wyrok, zarzucając mu jedynie obrazę przepisów procesowego, a mianowicie art. 410 kpk poprzez pominięcie przy czynieniu ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia treści wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku w sprawie III Kr 122/94 z dnia 28 kwietnia 1994 roku, co skutkowało błędnym ustaleniem, iż Sąd Rejonowy w Białymstoku wyrokiem III K 1340/93 z dnia 6 grudnia 1993 roku wymierzył P. C. za czyn z art. 215 § 1 dkk w zw. z art. 60 § 1 dkk popełniony w lutym 1993 roku karę 2 lat pozbawienia wolności i karę 2.500.000. złotych grzywny ; za czyn z art. 286 dkk popełniony w lutym 1993 roku karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, co skutkowało niezasadnym orzeczeniem kary łącznej grzywny w pkt. I sentencji wyroku jako połączenia kar orzeczonych wyrokiem III K 1340/94 Sądu Rejonowego w Białymstoku i III K 164/94 Sadu Wojewódzkiego w Białymstoku. Wyrokiem z dnia 14 maja 2009 r., w sprawie o sygn. akt II Aka 59/09 Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił wyrok w zaskarżonej części w ten sposób, że uchylił orzeczenie z pkt. I o karze łącznej grzywny (k. 133 akt o sygn. III K 151/08). W uzasadnieniu (k. 140 akt o sygn. III K 151/08) wskazał, iż zarzut sformułowany w apelacji jest zasadny. Podkreślił (k.140 odwr), iż jedynie należało uchylić orzeczenie o karze łącznej grzywny z uwagi na nieuwzględnienie przy wydawaniu wyroku łącznego treści wyroku sądu odwoławczego w jego prawomocnym brzmieniu. --- STRONA 3 --- Powyższe wskazuje, iż wyrok łączny został zmieniony przez Sąd Apelacyjny, ale z uwagi na podniesiony zarzut obrazy przepisów postępowania, nie zaś z uwagi na okoliczności, które podnosi powód w niniejszej sprawie. Sąd zważył, co następuje: Powód wywodził swoje roszczenie z art. 23 kc i 24 kc oraz art. 448 kc. Rozważania sądu należy poprzedzić kilkoma uwagami natury ogólnej. Dobra osobiste – to pewne wartości niematerialne łączące się ściśle z jednostką ludzką. Kodeks cywilny nie zawiera definicji dóbr osobistych, lecz ogranicza się do stwierdzenia, że dobrami osobistymi są w szczególności: godność osobista, zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska (art. 23 k.c.). Z brzmienia art. 23 k.c. należy wyciągnąć wniosek, że prawu polskiemu nie jest znane jakieś jedno ogólne dobro osobiste i jedno odpowiadające mu prawo osobiste. Istnieje wiele dóbr korzystających z ochrony prawnej i wiele praw osobistych chroniących te dobra. Ponadto z treści tego przepisu wynika, że wymienione w nim dobra osobiste „pozostają pod ochroną prawa cywilnego, niezależne od ochrony przewidzianej w innych przepisach” i że tego rodzaju dobra chronione są nie tylko przez przepisy kodeksu cywilnego, inne przepisy zaliczane należące do prawa cywilnego , ale również przez przepisy należące do innych gałęzi prawa obowiązującego w Polsce systemu prawnego (np. prawa karnego). Z brzmienia przepisu art. 24 § 1 k.c. jednoznacznie wynika, iż ochrona dóbr osobistych przysługuje przed działaniem bezprawnym, a bezprawność działania jest przesłanką konieczną do udzielenia ochrony o charakterze niemajątkowym, przewidzianej tym przepisie. Co więcej w przepisie tym ustanowione zostało domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego, podlegające obaleniu jedynie przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Kto zatem twierdzi, że naruszono jego dobro osobiste, nie musi wykazywać bezprawności (zob. art. 6 k.c.). Co się tyczy samej bezprawności działania, to przesłanka ta ujmowana jest w prawie cywilnym szeroko. Przyjmuje się mianowicie, że bezprawne jest każde działanie sprzeczne z normami prawnymi, a nawet z porządkiem prawnym oraz z zasadami współżycia społecznego. Na temat bezprawności działania SN wypowiedział się w sposób bardziej ogólny w orzeczeniu z 19 października 1989 r., II CR 419/89 (OSP 11-12/90 poz.377) wyjaśniając, że za bezprawne uważa się każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je, oraz że do „okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych na ogół zalicza się: 1) działanie w ramach porządku prawnego (działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa) 2) wykonywanie prawa podmiotowego 3) zgoda pokrzywdzonego (ale z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach) 4) działanie w obronie uzasadnionego interesu. Wydaje się, że pogląd wyrażony w tym orzeczeniu może stanowić pewną wskazówkę dla sądu w niniejszej sprawie przy ocenie, czy konkretne działanie jest bezprawne, mając jednocześnie na uwadze, że w art. 24 § 1 k.c. ustawodawca wprowadził zasadę domniemania bezprawności i że to pozwany w procesie o ochronę dóbr osobistych ma obowiązek wykazania istnienia okoliczności usprawiedliwiających to działanie, a więc wyłączających bezprawność. --- STRONA 4 --- Podsumowując powyższe uwagi dotyczące natury ogólnej, stwierdzić należy, iż przy rozpoznawaniu żądania ochrony naruszonych dóbr osobistych w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i ocena, czy i jakie dobro osobiste zostało naruszone, następnie stwierdzenie bezprawności działania sprawcy lub istnienia okoliczności wyłączających bezprawność; w wypadku ustalenia bezprawnego naruszenia dóbr osobistych określonej osoby ocenie podlega, skonkretyzowane co do sposobu usunięcia skutków naruszenia roszczenia. Jak już wcześniej zauważono ciężar dowodu braku bezprawności działania (z art. 24 k.c.) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego (innymi słowy ciężar dowodu spoczywa na pozwanym): musi on wykazać, że był do tego uprawniony. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zauważyć należy, iż dobro w postaci godności osobistej nie zostało w ogóle naruszone w związku z wydaniem przedmiotowej opinii i wskazania w niej okoliczności nieprawdziwych. Tym bardziej nie może być mowy o działaniu bezprawnym. W związku z tym pozwany nie miał nawet możliwości obalenia domniemania bezprawności, skoro powód nie wykazał, że doszło do zdarzenia naruszającego jego godność. Jedynie w odczuciu powoda - w znaczeniu subiektywnym, doszło do naruszenia dóbr osobistych. Sąd po analizie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy oraz po posłużeniu się obiektywną miarą, doszedł do odmiennych wniosków niż powód. Wbrew subiektywnej interpretacji zaistniałych zdarzeń powoda, zdarzenie polegające na umieszczeniu nieprawdziwych informacji w opinii, nie naruszyło sfery jego dóbr osobistych. Istota zagadnienia w niniejszej sprawie sprowadzała się do oceny, czy w zamieszczonych w opiniach zwrotach można dopatrzyć się naruszenia godności powoda. Na pewno nie można odmówić racji powodowi, że w opinii zawarto informacje nieprawdziwe jeśli chodzi o stan cywilny P. C., i nieaktualne bowiem na datę sporządzania opinii uchylono decyzję komisji penitencjarnej o zaliczeniu P. C. do kategorii skazanych o jakich mowa w art. 88 § 3 kkw. Tymczasem od sporządzającego opinię wymagać się powinno aby zamieszczał informacje rzetelnie, a zatem zanim je umieści sprawdzi czy są zgodne z prawdą. Funkcjonariusz Służby Więziennej powinien był zatem oprzeć się na aktach osobopoznawczych. Jednakże w ocenie Sądu nierzetelne zamieszczenie informacji w opinii o skazanym nie jest równoznaczne jeszcze z naruszeniem dóbr osobistych. Mimo działania pozwanego przeciwko któremu skierowane jest roszczenie, powód nie ma wystarczających podstaw by powoływać się skutecznie na dobra osobiste prawem chronione. Użyty bowiem w opinii zwrot o zakwalifikowaniu w 1999 r. skazanego do kategorii skazanych, o których mowa w art. 88 § 3 kkw rozumieć należy nie jako pomówienie, jak odczuwa to powód. Nie taki był bowiem zamiar pozwanego, ale jako zwrot zamieszczony na skutek zwykłej omyłki pozwanego. Taka wykładnia zamieszczonego zwrotu pozbawia go zatem cech obrazy. Na skutek również pomyłki została umieszczona informacja na temat stanu cywilnego powoda. Powód nie udowodnił także, aby przedmiotowe okoliczności stwierdzone w opinii miały negatywny wpływ na wydanie wyroku łącznego. Nie ma racji powód twierdząc, iż wymiar kary w wyroku łącznym byłby niższy, gdyby opinia nie zawierała obu informacji nieprawdziwych. Zauważyć bowiem należy, iż z lektury uzasadnienia do wyroku łącznego nie wynika, aby Sąd w ogóle brał pod uwagę przedmiotowe dwie okoliczności z opinii. W uzasadnieniu wyroku łącznego (k. 91-94 w sprawie o sygn. akt III K 151/08) brak bowiem jakiegokolwiek odwołania Sądu do okoliczności z opinii takich jak: zakwalifikowanie w 1999 r. do kategorii skazanych, o których mowa w art. 88 § 3 kkw oraz stan cywilny. Powyższe okoliczności nie miały zatem znaczenia na wymiar kary i na ukształtowanie kar łącznych w oparciu o zasadę absorpcji, czy asperacji. Powód nadto podniósł, iż z opinią nie był zapoznany, obrońca ustanowiony z urzędu w sprawie o wydanie wyroku łącznego nie skontaktował się P. C. przed rozprawą, natomiast on sam nie był doprowadzony na rozprawę na której wydano wyrok łączny, a w związku z tym nie wiedział na jakiej podstawie wyrok ten został wydany. W kontekście powyższego zauważyć należy, że udział w postępowaniu dotyczącym wydania wyroku łącznego jest nieobowiązkowy zgodnie z art. 573 § 2 kpk w zw. z art. 451 kpk. Nadto zaskarżenie wyroku łącznego następuje na zasadach ogólnych, dotyczących wyroku sądu pierwszej instancji w postępowaniu zwyczajnym (art.444 kpk w zw. z --- STRONA 5 --- art. 574 kpk), a prawo zaskarżenia służy oskarżonemu (czy też skazanemu). Zatem P. C. miał prawo zaskarżyć wyrok łączny. Otrzymał odpis wyroku i w środku odwoławczym mógł ewentualnie wówczas podnieść wszystkie argumenty, które podnosi teraz. Mógł ewentualnie wówczas podnieść, że wyrok łączny oparto na jego zdaniem nierzetelnej opinii wydanej w jego sprawie. Powyższego nie uczynił, zatem przyjąć należy, iż wówczas akceptował wyrok, uważał go za oparty na ustaleniach zgodnych z prawdą, wydany w zgodzie z obowiązującym prawem. Dopiero na etapie postępowania cywilnego podnosi powyższe zarzuty. Zwrócić też należy uwagę, iż P. C. zażądał udostępnienia mu akt , także w celu zapoznania się z opinią dopiero na etapie postępowania apelacyjnego. Zatem na wcześniejszym etapie postępowania sądowego pierwszoinstancyjnego nie interesowała go wydana w sprawie opinia. W postępowaniu karnym obowiązuje zasada jawności wewnętrznej postępowania, której elementem jest dostęp stron procesu i ich procesowych reprezentantów do akt sprawy. Zgodnie z art. 156 § 1 kpk w postępowaniu sądowym akta są dla stron dostępne i strony mogą sporządzać z nich odpisy. W piśmie procesowym z dnia 26 lipca 2010 r. powód wnosił o dopuszczenie dowodu z dokumentów dotyczących złożonego w 1999 r. zażalenia na decyzję Komisji Penitencjarnej Aresztu Śledczego B. o zakwalifikowaniu go do kategorii skazanych, o których mowa w art. 88 § 3 kkw. Konsekwencją zażalenia była decyzja o uchyleniu decyzji Komisji Penitencjarnej. W ocenie Sądu wnioski te nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia istoty niniejszej sprawy. Nadto gdyby ewentualnie uznać powyższe zdarzenia za wywołujące rzekome naruszenie dóbr osobistych, roszczenie powoda należałoby wówczas uznać za przedawnione z uwagi na treść art. 442 1 § 1 kc zgodnie z którym roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Zatem upłynął okres 3 letni. Nie ma wątpliwości co do tego, że P. C. przebywając w warunkach osadzenia miał już w 1999 r. wiedzę na temat ewentualnej szkody i osoby zobowiązanej do jej naprawienia. Powód wywodził swoje roszczenie także z art. 448 kc. Odnosząc się do roszczenia z art. 488 kc, zauważyć należy, iż przepis art. 448 k.c. nie wskazuje expressis verbis zasady odpowiedzialności za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych. Jako jednak dominujący w judykaturze i doktrynie należy uznać pogląd, że pokrzywdzony może żądać kompensaty krzywdy od ponoszącego winę (por. wyrok SN z 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 53. Za słusznością tezy o odpowiedzialności na zasadzie winy przemawia głównie wykładnia systemowa, a więc deliktowy charakter odpowiedzialności. Zawężenie obowiązku kompensaty wyrządzonego uszczerbku do przypadków wywołanych zachowaniami bezprawnymi i zarazem zawinionymi jest zgodne z podstawową regułą odpowiedzialności deliktowej sprawcy szkody. Jednocześnie jest spójne z uzasadnieniem jednoczesnego obowiązywania przepisów art. 445 i 448 k.c. Wykładnię tę potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 24 stycznia 2008 r. (I CSK 319/07, LEX nr 448025), uznając zasadność istnienia w ramach reżimu odpowiedzialności deliktowej jednolitych przesłanek żądania zadośćuczynienia i zasądzenia sumy na cel społeczny. Na pokrzywdzonym spoczywa ciężar dowodu winy. Reguła ta znajduje także zastosowanie do żądania odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (por. wyrok SN z 24 stycznia 2008 r., I CSK 319/07, LEX nr 448025). W niniejszej sprawie powód nie udowodnił winy pozwanego, chociażby w najlżejszej postaci. Tymczasem przesłanką zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych jest krzywda wyrządzona z winy umyślnej lub nieumyślnej, niekoniecznie wskutek rażącego niedbalstwa. Z uwagi na powyższe, powództwo oddalono jak w pkt. I sentencji wyroku. O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono w pkt. II sentencji wyroku na mocy art. 98 kpc zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik oraz na mocy § 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z dnia 3 października 2002, Nr 163, poz. 1349) .