Wyrok I C 94/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Krakowie

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 94/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Krakowie Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSR del. Katarzyna Hanszke Protokolant: st. prot. Anna Gacek po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2016 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa P. B. przeciwko M. B. o ochronę dóbr osobistych I. oddala powództwo; II. zasądza od powoda P. B. na rzecz pozwanej M. B. kwotę 1.097,00 zł (jeden tysiąc dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu. SSR del. Katarzyna Hanszke Sygn. akt I C 94/16 UZASADNIENIE wyroku z dnia 27 kwietnia 2016 roku Powód P. B. w pozwie z dnia 15 stycznia 2016 r. wniósł o zobowiązanie pozwanej M. B. do dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powoda poprzez złożenie oświadczenia woli przez pozwaną , przez które wyrazi ona zgodę na ekshumację zwłok i ponowny pochówek S. B. na cmentarzu P. - (...), w kwaterze (...), rząd południe, (...), a tym samym cofnięcie sprzeciwu wniesionego w dniu 12 listopada 2015 r. do Biura (...). Nadto powód domagał się zasądzenia od pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych. Powód podał, że w dniu 15 września 2015 r. zawarł z Gminą Miejską w K. – Zarządem Cmentarzy (...), umowę o udostępnienie terenu pod budowę grobu murowanego na Cmentarzu P., kwatera (...), rząd południe, grób (...) i użytkowanie go przez 50 lat. W grobie tym powód ma zamiar pochować swoich krewnych, w tym ojca S. B. , który zmarł w dniu 19 maja 2015 r, matkę, dziadków a także upamiętnić rodziców swego ojca którzy zostali zamordowani w niemieckich obozach koncentracyjnych przez umieszczenie ich imion i nazwisk i roku śmierci na attyce grobowca. W grobie tym w przyszłości ma także spocząć sam powód, który jest osobą samotną i zawczasu chce zatroszczyć się o swój własny pochówek. Powód zaznaczył, iż wolą jego ojca za życia było, aby jego syn spoczął w grobie wspólnie z rodzicami i aby to powód zajął się jego pochówkiem. W tym celu w dniu 10 sierpnia 2011 r. upoważnił pisemnie powoda do załatwienia spraw związanych z jego śmiercią, przekazał mu również w tym piśmie prawo decydowania o --- STRONA 2 --- grobie na cmentarzu podgórskim. Powód zaś jeszcze przed śmiercią ojca , w marcu 2015 r. poinformował go i jego żonę o planach budowy rodzinnego grobowca, na co on przystał a na pewno się nie sprzeciwiał. Również pozwana po śmierci S. B. jako jego żona, nie sprzeciwiła się na ekshumacje jego zwłok i przeniesienie do rodzinnego grobowca budowanego przez powoda. Pomimo tego, powód otrzymał pismo z (...) z dnia 2 grudnia 2015 r. , w którym poinformowano go, że pozwana sprzeciwia się na przeprowadzenie przeniesienia zwłok jego ojca. W ocenie powoda zachowanie pozwanej naruszyło jego dobra osobiste – prawo do pochowania zwłok najbliższego członka rodziny (wraz z prawem do ekshumacji), oraz prawo do kultu pamięci o tej osobie. Powód w ten sposób został też pozbawiony prawa do pogrzebania zwłok, odbywania ceremonii religijnych, urządzania grobu, opiekowania się nim, okazywania pośmiertnego przywiązania itp. Działanie pozwanej jest zdaniem powoda nie tylko sprzeczne z prawem ale także z zasadami współżycia społecznego. Pozwana także jako osoba uprawniona nie wskazała żadnego skutecznego argumentu, który przemawiałby za uznaniem sprzeciwu za uzasadniony. Jedynym argumentem znanym powodowi jest fakt, iż pozwana „ ma blisko „ w obecne miejsce spoczynku jego ojca, natomiast powód chce stworzyć grób rodzinny , upamiętniający należycie wszystkie spoczywające w nim osoby, tak aby zarówno członkowie rodziny ( łącznie z pozwaną), jak i inne bliskie osoby mogły odwiedzać grób wyglądający godnie i schludnie. Ponadto powód wskazał, iż obecnie musi ponosić koszty utrzymania grobów, w których spoczywają jego bliscy, w tym za ich nienaruszalność i cykliczne remonty. Powód chce też należycie uszanować pamięć swoich zmarłych przodków ( w tym ojca), przez wybudowanie zaprojektowanego grobowca i pochowanie wszystkich bliskich w jednym grobie, tak aby mógł on należycie zajmować się grobem i dbać o niego. W tym momencie cześć pamięci jego bliskim, nie jest w pełni realizowana , ponieważ na nagrobku ojca powoda widnieje tylko część dwuczłonowego nazwiska (S. S. (1)), co uniemożliwia odwiedzanie grobu przez osoby, które go znały pod pełnym nazwiskiem. Powód zaznaczył także, iż umowa z (...) zobowiązuje go w okresie najpóźniej 1 roku od faktycznego zakończenia budowy grobu i do przeprowadzenia ekshumacji z grobów naziemnych zlokalizowanych na Cmentarzu P., P. i (...) i oddani tych miejsc Gminie, co obecnie z uwagi na sprzeciw pozwanej jest niemożliwe do zrealizowania a powoda dodatkowo naraża na kary umowne. Pozwana M. B. w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwana zaprzeczyła, aby wolą jej męża był pochówek powoda w przyszłym miejscu spoczynku obojga jego rodziców oraz aby powód informował ją i jej męża przed jego śmiercią o złożeniu wniosku o przyznanie miejsca pod budowę rodzinnego grobowca a co za tym idzie że jej mąż nie sprzeciwiał się tej idei, a tym bardziej że przystawał na pomysł powoda. Pozwana zaprzeczyła także , aby po śmierci męża powód informował ją o planach w tym zakresie, tym bardziej że nie utrzymuje z nim kontaktów. Pozwana podniosła, iż nigdy nie wyrażała zgody na ekshumację męża. Pozwana podała także, iż obecny stan grobowca, w którym spoczywa jej mąż jest dobry oraz że powstał on z inicjatywny męża i w pełni odpowiadał jego potrzebom i oczekiwaniom. Koszty jego renowacji i wzniesienia tablicy pokryła pozwana wraz z mężem. Pozwana wskazała, iż to ona obecnie zajmuje się bieżącym utrzymaniem tego grobu, zapewniając utrzymanie go w czystości , paląc znicze i kładąc kwiaty. Powód nie wykazał i nie wykazuje w tym zakresie inicjatywy. Powołane przez powoda upoważnienie wbrew temu co twierdzi powód wskazuje, że wolą zmarłego było spoczywanie w grobie na (...). Pozwana zaprzeczyła, aby swoimi działaniami w jakikolwiek sposób zagroziła lub naruszyła dobra osobiste powoda , oraz aby podejmowane przez nią działania były bezprawne. Wskazała, iż analogiczne dobra osobiste jak powodowi przysługują pozwanej w odniesieniu do kultu pamięci zmarłego męża ( w tym prawo do pochowania osoby zmarłej oraz prawo do wyrażania zgody na ekshumację, czy też prawo do oddania czci zmarłemu) i prawa te również zasługują na ochronę. Brak też jest podstaw, aby dobra osobiste powoda korzystać miały z jakiegokolwiek pierwszeństwa czy też uprzywilejowania w stosunku do praw pozwanej. Wskazała, że prawo powoda do oddawania czci zmarłemu ojcu nie jest w żaden sposób ograniczone , zaś pozwana nie czyni w tym zakresie jakichkolwiek przeszkód. Powód może w dowolnym czasie odwiedzać grób ojca i oddawać kult zmarłemu. Odnośnie zarzutu zamieszczenia na obecnym grobie tylko jednego członu nazwiska zmarłego tj. S., to była to wola samego zmarłego jako pomysłodawcy tablicy nagrobnej a nadto jest to faktyczne nazwisko zmarłego. Według pozwanej podejmowane przez powoda działania, mogą być uznane za próbę przeforsowania własnych subiektywnych zamierzeń kosztem praw pozwanej i jako takie --- STRONA 3 --- stanowią nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.). Na koniec wyjaśniła, że miejsce pochówku męża ma dla niej istotne znacznie, w tym symboliczne i emocjonalne. Z tym miejsce związanych jest dla pozwanej szereg wspomnień z okresu małżeństwa, ten właśnie grób wielokrotnie odwiedzała z mężem, jak również z mężem dokonywała jego renowacji. Nie jest zatem zdaniem pozwanej prawdziwe twierdzenie, jakoby jedynym czynnikiem powodującym sprzeciw wobec zmiany miejsca pochówku była bliskość aktualnej lokalizacji, co choćby z racji wieku pozwanej też nie jest bez znaczenia. Sąd ustalił, następujący stan faktyczny: S. B. zmarł w dniu 19 maja 2015 r. Powód jest jego synem z pierwszego małżeństwa, pozwana zaś jego drugą żoną. Pogrzeb S. B. zorganizowała jego żona- pozwana M. B.. Został on pochowany na Cmentarzu P. w K. w grobowcu rodzinnym S. znajdującym się na kwaterze (...). W grobie tym oprócz ojca powoda złożeni są jego pradziadkowie: B. S. i A. S. (1). Oprócz tego płyta grobowca upamiętnia śmierć rodziców ojca powoda - Z. i A. S. (2), którzy zginęli w 1943 r. Grób ten został opłacony przez powoda w marcu 2015 r. z terminem użytkowania do 2035 r. Na płycie nagrobnej widnieje tylko pierwszy człon nazwiska ojca powoda tj. S.. Jest to jego nazwisko rodowe. Człon B. powstał po wojnie z obawy przed aresztowaniem przez władze komunistyczne za działalność w AK. Ojciec powoda za życia posługiwał się dwuczłonowym nazwiskiem. dowód: odpis skrócony aktu zgonu i aktu małżeństwa, k. 40-41; fotografia obecnego grobu ojca powoda, k. 20 -21; przesłuchanie powoda, k. 53-55; przesłuchanie pozwanej, k. 55-56; faktura, k. 14; W dniu dnia 15 września 2015 r. powód zawarł z Gminą Miejską K. – Zarządem Cmentarzy (...) w K. umowę, na mocy której otrzymał teren pod budowę grobu murowanego czasowego na cmentarzu P., kwatera (...), rząd południe, grób (...) i użytkowanie go przez 50 lat. Grób ten miał być przeznaczony na maksymalnie 5 miejsc grzebalnych. Powód w związku z umową uiścił opłatę za użytkowanie przez 50 lat gruntu pod grób murowany w kwocie 7.991 zł. Grób ten miał w zamysłach powoda być grobem rodzinnym. Miały w nim być pochowani: matka powoda A. B. zm. w 1995 r. spoczywająca na Cmentarzu B., dziadkowie powoda: K. K. i E. K. spoczywający na Cmentarzu (...) oraz ojciec powoda S. B., a także dziadkowie ojca: B. i A. S. (1) – wszyscy spoczywający na Cmentarzy w P.. W grobie tym miał także spocząć powód. Ponadto powód postanowił upamiętnić na tablicy grobowca rodziców swego ojca Z. S. i A. S. (2), którzy zginęli w 1943r. w niemieckich obozach koncentracyjnych. Dotychczas w/w osoby spoczywały w oddzielnych trzech grobach, znajdujących się na trzech różnych cmentarzach w K. tj. B., (...) i (...). Każdy z tych grobów był opłacany i utrzymywany przez powoda. Dostając pozwolenie na budowę jednego grobu murowanego powód zobowiązał się na likwidację pozostałych trzech grobów, w tym tego, w którym obecnie spoczywa jego ojciec. Powód jest osobą samotną i łatwiej będzie mu zapewnić opiekę nad jednym grobem niż nad trzema na wypadek jego śmierci. dowód: umowa z dnia 15.09.2015 r., k. ; faktura VAT, k.; projekt attyki planowanego grobu, k. 17; przesłuchanie powoda, k. 53-54 W dniu 10 sierpnia 2011 r. S. B. podpisał pismo o treści „ upoważniam mego syna P. B. do załatwiania spraw związanych z moją śmiercią. Zobowiązuję go do opłacenia mojego grobu na cmentarzu K. po 17 listopada 2018 r. Przekazuje mu również prawo decydowania o grobie na cmentarzu podgórskim”. dowód: upoważnienie z dnia 10.08.2011 r., k. 15 Po śmierci ojca powód wystąpił do (...) w K. z prośbą o pozwolenie na ekshumację jego zwłok w związku z zawarciem umowy z dnia 15 września 2015 r. Pismem z dnia 2 grudnia 2015 r. został powiadomiony przez (...), iż w sprawie tej został złożony sprzeciw a w związku z tym, że zachodzi brak możliwości dokonania ekshumacji. Sprzeciw ten w dniu 22 października 2015 r. złożyła pozwana o czym jej pełnomocnik pismem z dnia 18 grudnia 2015 r. powiadomił powoda. dowód: pismo (...) z dnia 2.12.2015 r., k. 16; pismo (...) z dnia 12.11.2015 r., k. 42; pismo z dnia 18.12.2015 r., k. 43-45; pismo z dnia 20.11.2015 r., k. 46-47 Przed śmiercią S. B. nie wskazywał konkretnego miejsca gdzie ma być pochowany po śmierci. Wiadomym było, że jest wolne miejsce w grobowcu znajdującym się na Cmentarzu w P. i było oczywiste , że to miejsce jest zarezerwowane dla niego. Grób ten został przez niego wyremontowany kilka lat przed jego śmiercią. Ojciec powoda też był pomysłodawca tablicy nagrobnej. --- STRONA 4 --- Powód nie ma przeszkód, aby odwiedzać grób ojca na (...). O grób ten dba także pozwana. Odwiedza go, składa a nim kwiaty i pali znicze. Podpisując umowę z (...) powód nie wiedział, że na ekshumacje zwłok ojca będzie potrzebna zgodna pozwanej. dowód: przesłuchanie powoda, k. 53-55; przesłuchanie pozwanej, k. 55-56 Powyższy stan faktyczny został ustalony, na podstawie zeznań powoda i pozwanej a także dokumentów, którym Sąd dał wiarę a strony nie kwestionowały ich prawdziwości i autentyczności. Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda w tej części gdzie twierdził, iż wolą jego ojca było spocząć w rodzinnym grobowcu zorganizowanym przez powoda. Powód nie udowodnił tej okoliczności a związku z sprzecznymi w tym zakresie zeznaniami pozwanej, jego twierdzenia okazały się gołosłowne. To samo dotyczyło twierdzeń powoda o wyrażeniu przez pozwaną zgody na ekshumację S. B.. Sąd zważył, co następuje. Prawo do pochowania zwłok osoby zmarłej wraz z prawem do ekshumacji oraz pamięć o niej stanowi dobro osobiste, chronione przepisami prawa cywilnego, w szczególności art. 23 i 24 k.c. Prawo to przysługuje osobom najbliższym zmarłego. Stosownie do utrwalonych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego - prawo członków rodziny zmarłego do jego pochówku i ekshumacji jest bardzo istotnym dla każdego człowieka. Prawo to ma charakter dobra osobistego i jest wspólne dla wszystkich żyjących członków najbliższej rodziny zmarłego. Z istoty tej wspólności wynika, że do zmiany miejsca spoczywania zwłok wymagana jest zgoda wszystkich uprawnionych. Jednakże nie oznacza to, że sprzeciw jednego lub niektórych członków rodziny, choćby większości uniemożliwia w każdym wypadku zmianę zamierzoną przez pozostałych. W wypadku sporu między osobami, którym przysługuje prawo ekshumacji, osoba uprawniona do niej, może skutecznie domagać się zobowiązania innej osoby uprawnionej do złożenia stosownego oświadczenia woli dopiero wtedy, gdy dobro osobiste osoby domagającej się ekshumacji (sfera kultu dla zmarłego) zostaje zagrożone cudzym działaniem bezprawnym w takim stopniu, że samo zaniechanie tego działania przedstawia się jako niewystarczające (vide wyrok Sądu Najwyższego z 7.6.1966r., I CR 346/65, lex nr 5998). O miejscu i sposobie pochowania zwłok, a także o wyborze osoby, która ma się tym zająć, decyduje przede wszystkim pozostawiona wola zmarłego; dopiero gdy zmarły takich dyspozycji nie pozostawił, zajęcie się pogrzebem i podjęcie koniecznych w związku z tym decyzji należy do osób wymienionych w art. 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959r., o cmentarzach i chowaniu zmarłych tj. pozostały małżonek, krewni zstępni, krewni wstępni i.t.d. (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14.05.1982r., IV CR 171/82). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że żądanie powoda ekshumacji i przeniesienia zwłok jego ojca z grobu znajdującego się na Cmentarzu w P. do grobu położonego na Cmentarzu P. jest nieuzasadnione. Zarówno powód jako syn jak i pozwana jako żona zmarłego S. B. należą do kręgu najbliższych osób zmarłego Byli więc osobami uprawnionymi do jego pochowania. Zmarły, co wykazało postępowanie dowodowe nie pozostawił po sobie oświadczenia o pochowaniu go na konkretnym cmentarzu i w konkretnym grobie. Wbrew twierdzeniom pozwu na wolę zmarłego w tym zakresie nie wskazuje przedłożone przez powoda pismo z dnia 10 sierpnia 2011 r. zatytułowane upoważnienie. Pochówek S. B. w grobie znajdującym się na Cmentarzu w P. jest faktem. Grób ten jest grobem rodzinnym zmarłego skoro leżą w nim także jego krewni. Grób ten został przez niego wyremontowany i sam zmarły decydował o napisach widniejących na tablicy nagrobnej. Skoro zmarły został pochowany w przedmiotowym grobie należy przyjąć, obydwie strony postepowania wówczas godziły się na to, w tym, powód. Zarówno powód jak pozwana są osobami najbliższymi dla zmarłego. Odwiedzają grób S. B., palą znicze, kładą n anim kwiaty. Ochrona sfery dóbr osobistych powoda nie może być silniejsza od ochrony dóbr osobistych pozwanej, która była żoną zmarłego i również ma prawo współdecydowaniu o tym gdzie jej były mąż ma spoczywać. Pochowanie S. B. w grobie na (...) jest faktem. W tradycji naszego kraju ukształtował się zwyczaj niezakłócania spokoju zmarłego po jego śmierci. Zwyczaj ten jest utrwalony i powszechnie stosowany i tylko w wyjątkowych przypadkach dochodzi do jego obejścia poprzez przeniesienie zwłok do innego grobu po pogrzebie. W kolizji zasady nie zakłócenia miejsca spoczynku zmarłych z brakiem zgody w rodzinie, co do miejsca pochowania zmarłych, wskazana zasada dominuje wyraźnie ( wyrok SN z dnia 16.06.1998 r., I CKN 729/97) Sfera dóbr osobistych powoda w postaci prawa do kultywowania pamięci ojca nie jest w żaden sposób zagrożona, skoro powód może odwiedzać grób ojca w sposób nieskrępowany. Na powyższe rozstrzygniecie nie miała wpływu okoliczność podnoszona przez powoda, że zawarł on z Gminą umowę na budowę grobowca i że w związku z jej niewykonaniem obciążony zostanie karami umownymi. Powód bowiem powinien --- STRONA 5 --- przed podpisaniem takiej umowy dowiedzieć się jakie są jej skutki oraz jakie wymogi stanowią przed nim przepisy o dokonaniu ekshumacji osoby bliskiej a przede wszystkim że potrzebna jest na to zgoda innych osób bliskich zmarłego. Powód nie udowodnił, iż pozwana w sposób oczywisty wyraziła zgodę na ekshumacje zwłok jej męża. Ponadto fakt, iż na obecnej tablicy nagrobnej znajduje się tylko pierwszy człon nazwiska zmarłego ojca nie może w żaden sposób naruszać dóbr osobistych powoda skoro jest to nazwisko rodowe S. B. a drugi człon powstał w związku z sytuacją polityczną w kraju po wojnie. Zresztą nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony się porozumiały w tym zakresie i zmieniły napisy na tablicy nagrobnej. Nie ma żadnego zagrożenia dla należytego sprawowania kultu pamięci zmarłego S. S. (1) na Cmentarzu w P.. Na dzień orzekania żadne dobro osobiste i uczucia powoda domagającego się ekshumacji i przeniesienia zwłok nie zostało zagrożone jakimkolwiek działaniem bezprawnym pozwanej. W zachowaniu pozwanej nie można dostrzec postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 23 i 24 k.c. oraz art 10 ust 1, 15 ust 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r o cmentarzach i chowaniu zmarłych ( tekst. jednol. z 2000 r Nr 23 , poz. 295) w związku z art 5 k.c. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.. Na koszty te złożyły się koszty zastępstwa radcowskiego – 1080 zł ( § 8 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych - Dz. U. z 2015 poz. 1804) oraz koszty opłaty skarbowej od pełnomocnictwa – 17 zł , które powód winien zwrócić pozwanej. SSR (del.) Katarzyna Hanszke