Wyrok I C 905/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 września 2013 r. Sąd Okręgowy w Katowica

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 905/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 września 2013 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Jolanta Polko Protokolant: Katarzyna Stachura po rozpoznaniu w dniu 5 września 2013 r. w Katowicach sprawy z powództwa A. R. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w J., Dyrektorowi Zakładu Karnego w B., Dyrektorowi Zakładu Karnego w R. i Dyrektorowi Aresztu Śledczego w S. o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.000,00zł (dwa tysiące złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 17 września 2013r.; 2. oddala powództwo w pozostałej części; 3. nie obciąża powoda kosztami procesu; 4. odstępuje od obciążenia powoda kosztami sądowymi; 5. przyznaje adwokatowi Ł. K. ze Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Katowicach kwotę 224,95zł (dwieście dwadzieścia cztery złote dziewięćdziesiąt pięć groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powodowi A. R.. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I C 905/12 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 27 czerwca 2012r. (data nadania listu poleconego) powód domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa kwoty 350.000,00zł oraz kosztów procesu za nadmierne przeludnienie i niehumanitarne warunki w zakładzie karnym. Pełnomocnik powoda w piśmie z dnia 27 listopada 2012r. (k. 28) określił jednostki organizacyjne Skarbu Państwa podając, że są nimi: Dyrektor Zakładu Karnego w J., Dyrektor Zakładu Karnego w B., Dyrektor Zakładu Karnego w R. i Dyrektor Aresztu Śledczego w S., a nadto wskazał, że dochodzona kwota stanowi zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych powoda oraz złożył wniosek o zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, iż koszty te nie zostały opłacone ani w całości ani w części. W uzasadnieniu wskazano, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w S. w okresach od 16 grudnia 2000r. do 12 listopada 2007r. oraz od 21 listopada 2007r. do kwietnia 2008r. będąc tam osadzonym w warunkach przeludnienia. W Zakładzie Karnym w B. powód był osadzony od kwietnia do października 2008r. również w warunkach przeludnienia. Podobne sytuacje miały miejsce w Zakładzie Karnym w R.. Powód zarzucił, że wymienione jednostki nie spełniały nawet minimalnego poziomu dopuszczalnych standardów, nie było warunków do utrzymania higieny osobistej, występowała wilgoć i grzyb, nieszczelne okna, sanitariaty nie były dostatecznie oddzielone od reszty celi. Od stycznia 2009r. do 11 lipca 2012r. powód przebywał w Zakładzie Karnym w J., gdzie sypiał w niegodziwych warunkach na zniszczonym łóżku, podłogę pokrywała zbutwiała wykładzina wydzielająca nieprzyjemny zapach stęchlizny, okna w celach były nieszczelne. Zarzucił zbyt małą liczbę toalet i umywalek, wymagających remontu, zaś kąpiel odbywała raz w tygodniu, co niekorzystnie wpływało na higienę osobistą powoda i mogło go narazić na uszczerbek na zdrowiu w postaci choroby. Podniósł także, że osadzeni byli notorycznie okradani z jedzenia, a funkcjonariusze nie nadzorowali osadzonych, którzy swobodnie mogli nadużywać środków odurzających. Za składane skargi powód był karany umieszczeniem w izolatce na okres 14 dni oraz był prześladowany przez pracowników zakładu karnego. Wskazał, że zostały naruszone dobra osobiste powoda takie jak godność, prawo do prywatności i intymności. Na rozprawie w dniu 7 marca 2013r. powód rozszerzył żądanie pozwu domagając się także zasądzenia ustawowych odsetek od dnia złożenia pozwu (k. 274). Pozwany w odpowiedzi na pozew domagał się oddalenia powództwa oraz zasądzenia na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej kosztów zastępstwa procesowego Pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia za okres poprzedzający 3 lata przed dniem wniesienia powództwa powołując się na treść art. 442 1 § 1 k.c. Nadto pozwany zarzucił brak wykazania przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa tj. bezprawności naruszenia, krzywdy oraz związku przyczynowego między bezprawnym naruszeniem dobra osobistego a doznaną krzywdą. Podniósł, iż powód nie wykazał, by nie zapewniono mu humanitarnych warunków odbywania kary, wyjaśniając, że pobyt powoda w zakładach karnych oraz aresztach śledczych odbywał się zgodnie z przepisami prawa, w szczególności odnośnie warunków bytowych, w tym wyżywienia, opieki medycznej oraz osadzenia w warunkach nieprzeludnienia. Zarzucił także, że roszczenie powoda jest wygórowane. Sąd ustalił następujący stan faktyczny : --- STRONA 3 --- Wobec uznania za uzasadniony podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia postępowanie dowodowe i dokonane ustalenia faktyczne zostały ograniczone wyłącznie do osadzenia powoda w Zakładzie Karnym w J. w okresie od 27 czerwca 2009r. do dnia zwolnienia 11 lipca 2012r. Powód przebywał w Zakładzie Karnym w J. od 14 stycznia 2009r. do 11 lipca 2012r., a jest to jednostka typu półotwartego. Powód posiadał grupę R-2 i odbywał karę w systemie zwykłym. W porze dziennej skazani mają niczym nieograniczoną możliwość poruszania się po terenie i korzystania ze wszystkich pomieszczeń i terenów rekreacyjnych służących zajęciom kulturalno – oświatowym i sportowym o łącznej powierzchni 1,61 ha. Cele mieszkalne pozostają otwarte całą dobę. Sanitariaty umieszczone są poza celami mieszkalnymi i zapewniają osadzonym pełną dyskrecję (dowód: stanowisko działu penitencjarnego z dnia 09.01.2013r. – k. 66-68, zeznania powoda – k. 58-59, zeznania świadka B. F. - k. 387). W czasie osadzenia w Zakładzie Karnym w J. powód 21 razy zmieniał miejsce zakwaterowania, a przyczyną tego była skłonność do wywoływania konfliktów z innymi osadzonymi, a także wnioski samego powoda. (dowód: pismo radcy prawnego ZK w J. z dnia 10.01.2013r. – k. 60-65, stanowisko działu penitencjarnego z dnia 09.01.2013r. – k. 66-68, historia rozmieszczenia – k. 133-134, 328-334) W tym okresie powód był zarówno karany jak i nagradzany, a w aktach osobowych powoda odnotowano 7 wniosków o wymierzenie kary dyscyplinarnej. Od dnia 2 czerwca 2010r. powód był zatrudniony poza terenem zakładu karnego, a wycofano go z zatrudnienia w dniu 15 lutego 2012r. po popełnieniu przekroczenia dyscyplinarnego polegającego na posiadaniu telefonu komórkowego w miejscu pracy. Od dnia 4 września 2010r. powód korzystał z widzeń poza obrębem zakładu karnego, wykorzystując 23 dni tego rodzaju nagród. Od 22 września 2010r. korzystał ze zwolnień w łącznej ilości 50 dni przepustek nagrodowych oraz z przepustek w trybie art. 31 pkt 7 kkw w łącznej ilości 28 dni (dowód: stanowisko działu penitencjarnego z dnia 09.01.2013r. – k. 66-68, informacja o pobytach i orzeczeniach z dnia 04.01.2013r. – k. 75-85) W okresie nieprzedawnionym objętym żądaniem pozwu występowało zjawisko przeludnienia w Zakładzie Karnym w J. do 5 grudnia 2009r., natomiast po tej dacie sam powód jedynie w okresie od 8 grudnia 2009r. do 5 stycznia 2010r. był osadzony w warunkach, w których powierzchnia celi mieszkalnej przypadającej na osadzonego wynosiła poniżej 3m 2 , co odbyło się na podstawie decyzji Dyrektora Zakładu Karnego z dnia 8 grudnia 2009r. i za zgodą sędziego penitencjarnego w Sądzie Okręgowym w Gliwicach z dnia 14 grudnia 2009r. Początkowo powód był osadzony w celi nr 2, w której przebywało 16 osób, w kolejnych celach przebywało 14,12,10 oraz 7 osadzonych, z biegiem czasu od przełomu 2009 i 2010r. w celach ubywało osadzonych oraz łóżek przeznaczonych dla skazanych. Powód w okresie od 8 kwietnia 2009r. do 23 listopada 2009r. był osadzony w celi nr 8 pawilonu D, która ma powierzchnię 21,04m 2 , a przebywało tam 10 osadzonych (dowód: zarządzenie Dyrektora Zakładu Karnego w J. numer (...) z 08.12.2009 r., wniosek kierowany do sędziego penitencjarnego Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 10.12.2009 r. z decyzją sędziego penitencjarnego - k.69-70, zarządzenia Dyrektora Zakładu Karnego w J. wraz z zawiadomieniami kierowanymi do sędziego penitencjarnego za okres od VI do XII 2009r. – k. 135-140, zeznania powoda – k. 276-277, zeznania świadka B. F. – k. 387, M. S. – k. 443). Cele mieszkalne podlegają kontrolom, w czasie których zwraca się uwagę między innymi na stan, ilość i rodzaj posiadanych przez osadzonych przedmiotów, a w przypadku ujawnienia ich większej ilości są one przekazywane do magazynu lub poprzez rodziny osadzonych wynoszone poza teren jednostki, natomiast w przypadku ujawnienia nielegalnego handlu prowadzonego przez osadzonych przedstawiane są wnioski do komisji penitencjarnej (dowód: pismo kierownika działu ochrony ZK J. z dnia 07.01.2013r. – k. 73). Cele mieszkalne na terenie zakładu karnego w J., w których był zakwaterowany powód były wyposażone w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, ich stan techniczny nie budził zastrzeżeń, a pomieszczenia podlegają systematycznym konserwacjom i remontom. Obiekty budowlane i pomieszczenia podlegają regularnym przeglądom kominiarskim. Osadzeni otrzymują środki higieniczne oraz do utrzymania czystości w celach, a ilość tych ostatnich nie jest --- STRONA 4 --- limitowana. Część okien w pomieszczeniach Zakładu Karnego to okna drewniane podlegające regularnym zabiegom konserwacyjnym i remontowym, a powód w okresie osadzenia nie zgłaszał zastrzeżeń dotyczących okien, w miejscach jego zakwaterowania. Palenie wyrobów tytoniowych jest dozwolone w miejscach do tego wyznaczonych, znajdujących się w osobnych pomieszczeniach pawilonów mieszkalnych, natomiast zabronione jest palenie tytoniu na korytarzach. Toalety i umywalnie są w odpowiednim stanie technicznym, a utrzymywanie czystości w tych pomieszczeniach jest obowiązkiem skazanych. W celach jest zainstalowane oświetlenie o źródle jarzeniowym oraz oprawy oświetleniowe o źródle żarowym zapewniające odpowiednią ilość światła. Wydawanie posiłków odbywa się w stołówce ogólnej, która zapewnia odpowiednie warunki do zbiorowego żywienia osadzonych, a kontrola Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. nie stwierdziła obecności zwierząt bądź śladów ich bytowania. Posiłki wydawane osadzonym spełniają normy ilościowe, kaloryczne i jakościowe. (dowód: stanowisko działu kwatermistrzowskiego ZK w J. z dnia 07.01.2013r. – k. 86-87, atest nr 16/07/W z dnia 27.02.2007r. z badań wytrzymałościowych w zakresie bezpieczeństwa użytkowania – k. 88-91, protokoły z okresowej kontroli przewodów kominowych z dnia 06.07.2009r., 05.07.2012r. – k. 92-97, karty charakterystyki preparatów niebezpiecznych – k. 98-101, zestawienia wydawania środków czystości za okres od listopada 2011r. do grudnia 2012r. – k. 102-113, wyciąg z książki prac remontowych – k. 114-121, protokołu kontroli sanitarnej z dnia 18.10.2010r. – 122-124, zarządzenie nr (...) Dyrektora ZK w J. w sprawie porządku wewnętrznego w zakładzie karnym – k. 126-132). Zakład Karny w J. w latach 2009 i 2010 był wizytowany przez sędziego wizytatora Sądu Okręgowego w Gliwicach. Kontroli podlegały między innymi warunki bytowe skazanych, a z ustaleń wynikało, że stan oraz wygląd cel jest zróżnicowany, zależnie od czasu kiedy były odnawiane, a także od samych osadzonych. Zwrócono uwagę na konieczność renowacji powłok lakierniczych oraz tynków w niektórych celach, a także nadmierne zużycie i wybrakowanie w łazienkach i sanitariatach. Stan kuchni, łaźni, pralni, sali widzeń nie budził wątpliwości. Zwrócono uwagę na przeprowadzony kapitalny remont stołówki. W celach odczuwalna była niewystarczająca ilość i jakość środków higieny i czystości. Nie stwierdzono żadnych uchybień w zakresie żywienia skazanych, zwracając uwagę, że posiłki są urozmaicone o odpowiedniej kaloryczności. (dowód: sprawozdania z wizytacji ZK w J. z dnia 07.10.2010r. i z dnia 30.11.2009r. – k. 148-160) Osoby osadzone w Zakładzie Karnym w J. w tym samym okresie, co powód, przedstawiały różne stanowiska odnośnie warunków panujących w tej jednostce. Z zeznań świadka G. J. wynikało, że powierzchnia celi przypadająca na osadzonego wynosiła 3m 2 , nie narzekał na stan łóżek w celach bądź nieprzyjemny zapach. W jego ocenie ilość środków do utrzymania higieny była wystarczająca, nie narzekał także na jakość oraz ilość posiłków. Zwrócił jedynie uwagę, że stan techniczny cel – odpadające tynki, zagrzybienie oraz nieszczelne okna. (dowód: zeznania świadka G. J. – k. 386). Podobnie warunki osadzenia zostały przedstawione przez świadka K. B., a wynikało z nich, że cele raczej nie były przeludnione, okna były szczelne, w celach było dostatecznie ciepło, nie narzekał na warunki techniczne w celach (zeznania świadka K. B. – k. 442-443). Z kolei świadkowie B. F., M. S. i J. Z. wskazywali, że łóżkach brakowało sprężyn, środki czystości wydawano w niewystarczającej ilości, zwracali też uwagę na niewystarczającą ilość toalet, zły stan techniczny cel i złe oświetlenie w celach (dowód: zeznania świadków B. F. – k. 387, J. Z. – k. 387-388, M. S. – k. 443). Dla powoda największą uciążliwością było korzystanie z toalet ze względu na ich czystość oraz stan techniczny. W jego ocenie środki czystości były wydawane w niewystarczającej ilości. Zwracał także uwagę na fakt, że stołówka często nie była sprzątana, a po stołach chodziły koty. Dokuczliwie było także korzystnie z łaźni w okresie zimowym znajdującej się osobnym budynku oddalonym w odległości od 300 do 700 metrów od pawilonów mieszkalnych, a dodatkowo nie zapewniono powodowi intymności w czasie kąpieli, ponieważ prysznice nie były oddzielone. Skarżył się także na stan techniczny cel zwracając uwagę na dziury w ścianach, grzyb i pleśń. W marcu 2013r. powód udał się na wizytę do lekarza psychiatry, który zalecił mu zażywanie leku uspokajającego o nazwie D. teva (dowód: zeznania powoda – k. 276-277, oświadczenie powoda z dnia 18.03.2013r. – k. 345, zeznania świadków B. F. – k. 387, J. Z. – k. 387-388). Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie powołanych i szczegółowo opisanych dowodów z dokumentów, zeznań świadków oraz powoda. Ustalając powyższy stan faktyczny Sąd przyjął jako okoliczność bezsporną (fakt przyznany przez pozwanego w odpowiedzi na pozew), że w Zakładzie Karnym w J. do końca 2009r. występowało przeludnienie, --- STRONA 5 --- a na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni celi oraz, że powód czasowo przebywał w celach przeludnionych. Okoliczności sporne stanowiły niewłaściwe warunki bytowe powoda osadzonego w tym zakładzie, a także, że skutki panującego przeludnienia w połączeniu z niewłaściwymi warunkami bytowymi i czy spowodowały one u powoda szkodę lub krzywdę. Ustalając stan techniczny obiektów pozwanej jednostki, Sąd oparł się na dokumentach przedstawionych przez pozwanego, których prawdziwość nie została zakwestionowana, a także zeznaniach powoda i świadków B. F., J. Z., M. S.. Podnoszony zły stan techniczny budynków, a w szczególności cel mieszkalnych oraz znajdującego się w nich wyposażenia Sąd uznał, że faktycznie stan techniczny niektórych cel nie był odpowiedni, co potwierdzają także sprawozdania z wizytacji przeprowadzonej przez sędziego penitencjarnego, przy czym biorąc pod uwagę wielokrotność i częstotliwość z jaką powód zmieniał cele, nie sposób przyjąć, by wszystkie 21 cel, w których powód przebywał znajdowała się w złym stanie technicznym, a także stan ten zagrażał bezpieczeństwu ich użytkowników. Odnośnie jakości posiłków Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda oraz świadków B. F., J. Z., M. S., które stanowią subiektywne odczucie tych osób, ponadto zeznania świadków G. J. i K. B. oraz dowody z dokumentów przedstawionych przez pozwanego przeczą, by ilość i jakość posiłków podawanych w pozwanej jednostce była nieodpowiednia i sprzeczna z powołanymi przepisami dotyczącymi żywienia osadzonych. Natomiast zgłaszane przez powoda zarzuty odnośnie wynoszenia artykułów żywnościowych przez funkcjonariuszy służby więziennej oraz osoby zatrudnione w kuchni nie zostały w ocenie Sądu w dostateczny sposób udowodnione przez powoda. Sąd pominął dowód z zeznań świadka P. G., uznając że okoliczności mające podlegać wyjaśnieniu zeznaniami tego świadka zostały już dostatecznie wyjaśnione zeznaniami świadków B. F., J. Z., M. S., G. J. i K. B.. Sąd zważył, co następuje : Trafny jest zdaniem Sądu zarzut pozwanego, według którego – roszczenie powoda uległo częściowo przedawnieniu. Zważywszy, że źródłem szkody doznanej przez powoda jest czyn niedozwolony, kwestię przedawnienia roszczeń powoda regulowały kolejno przepisy 442 § 1 k.c. oraz art. 442 1 § 1 k.c. (zmiana stanu prawnego, dokonana z dniem 10 sierpnia 2007r. nie ma w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy znaczenia, bowiem polega na odmiennym uregulowaniu przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wynikłej ze zbrodni lub występku, szkody na osobie oraz roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie). W myśl wskazanych przepisów roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (z tym, że termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę). Z § 3 wynika natomiast, że w razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Cytowane wyżej przepisy art. 442 § 1 k.c. i art. 442 1 § 1 k.c. wskazują, że początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym wyznacza uzyskanie przez poszkodowanego wiedzy o dwóch faktach: po pierwsze - o szkodzie i po drugie - o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jeżeli zatem poszkodowany dowie się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody później niż o samej szkodzie, to ta późniejsza data wyznacza początek biegu przedawnienia. Skoro, bowiem szkodą powoda było naruszenie przez pozwanego jego dóbr osobistych, to niewątpliwym jest, że musiał o niej wiedzieć przez cały okres pobytu w Zakładach Karnych w B. i R. oraz w Areszcie Śledczym w S. i częściowo w Zakładzie Karnym w J.. Tym samym musiał też wiedzieć, kto jest naruszycielem jego dóbr osobistych, a zatem kto jest osobą obowiązaną do naprawienia szkody. W tym stanie rzeczy wniesienie pozwu dopiero w dniu 27 czerwca 2012r. (data nadania pozwu) spowodowało, że roszczenia powoda wynikające ze zdarzeń mających miejsce przed dniem 27 czerwca 2009r. uległy przedawnieniu. W sprawie niniejszej nie zaszły też okoliczności wskazane w art. 121 pkt 4 k.c. zawieszające bieg przedawnienia, to jest wtedy gdy z powodu siły wyższej przez cały czas trwania przeszkody powód nie mógłby dochodzić swojego roszczenia przed sądem. Powód w okresie biegu przedawnienia nie podjął czynności --- STRONA 6 --- wskazanej w art. 123 k.c. to jest nie wystąpił na drogę postępowania sądowego bądź mediacyjnego, którą to czynnością przerwałaby bieg przedawnienia. Zdaniem Sądu podniesienie zarzutu przedawnienia roszczenia przez stronę pozwaną nie było także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wiedza osób osadzonych o możliwości dochodzenia roszczeń przed sądem jest powszechna, co potwierdza masowa liczba spraw wpływających do sądów w całym kraju, świadczy to o tym, że osoby tymczasowo aresztowane oraz skazane są poinformowane o możliwości dochodzenia tych roszczeń. Odnośnie okresu nieprzedawnionego, czyli od 27 czerwca 2009r. do 11 lipca 2012r., dotyczącego osadzenia w Zakładzie Karnym w J., żądanie powoda zasądzenia zadośćuczynienia za naruszenie jego dobra osobistego w postaci naruszenia jego godności, Sąd uznał za uzasadnione jedynie w części, uznając, że odpowiedzialność za wyrządzoną powodowi krzywdę, ponad dolegliwość wynikającą z kary pozbawienia wolności pozwany ponosi, na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. Powód oprał swoje roszczenie na art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, która wśród przepisów o wolności, prawach i obowiązkach człowieka, w art. 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonywanie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 02.10.2007r., sygn. II CSK 269/07, LEX nr 315849). Z orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007r. (sygn. V CSK 431/06, OSNC 20085/1/13), wynika, że zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) głoszącego, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r. ratyfikowanej przez Polskę w 1993r. (D. U. Nr 61, poz. 284 ze zm.) stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust. 1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Ogólne podstawy cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych określają przepisy art. 23 i 24 k.c., wskazując jednocześnie środki ochrony niemajątkowej, natomiast środki ochrony o charakterze majątkowym przewiduje przepis art. 24 § 1 k.c., który stanowi w ostatnim zdaniu, że zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny można żądać "na zasadach przewidzianych w kodeksie". Przepis art. 448 k.c. uprawnia tego, czyje dobro osobiste zostało naruszone, do domagania się odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub do żądania zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez niego cel społeczny. Art. 448 k.c. obejmuje naruszenie każdego dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c., jest więc przepisem szczególnym, uzupełniającym regułę ogólną, wyrażoną w art. 24 k.c. Natomiast przepis art. 448 k.c. może znaleźć zastosowanie tylko w razie zawinionego naruszenia dóbr osobistych. Przy czym w zakresie odpowiedzialności władz publicznych obowiązek naprawienia szkody jest niezależny od winy, a odpowiedzialność powstaje za sam skutek bezprawnego działania. Przy określeniu zasady odpowiedzialności podstawowe znaczenie ma treść art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którą odpowiedzialność za niezgodne z prawem działania organów władzy publicznej nie wymaga zawinienia sprawcy szkody, stanowiąc, iż każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu --- STRONA 7 --- wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej; a ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Przepis art. 77 konstytucji jest na tyle niedookreślony, że sam nie daje podstaw do wywodzenia z niego roszczeń cywilnoprawnych. Regulacja zawarta w tym artykule dotyczy tylko części problematyki odszkodowawczej, a jego znaczenie polega głównie na wyeliminowaniu winy jako przesłanki odszkodowawczej. Konstytucyjne wskazania co do wysokości (zakresu) odszkodowania nie są jednoznaczne i wymagają odniesienia się do zasad odszkodowawczych określonych w Kodeksie cywilnym. Przepis konstytucyjny nie określa bowiem wszystkich przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, nie reguluje też trybu odszkodowawczego. Nie można zatem z treści art. 77 ust. 1 Konstytucji wywieść samoistnego roszczenia odszkodowawczego, niezależnego od przepisów ustawowych, należy natomiast interpretować ustawowe przepisy odszkodowawcze w zgodności z zasadami konstytucyjnymi. Odpowiedzialność organów władzy publicznej może być więc oceniana - na tle konkretnych okoliczności - na podstawie art. 448 k.c. i 24 k.c.. Przesłankami odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę są zatem istnienie dobra osobistego, jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia oraz bezprawność działania sprawcy, którą należy rozumieć jako niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, a przesłanki odpowiedzialności podlegały badaniu Sądu w odniesieniu do pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora Dyrektora Zakładu Karnego w J.. Zdaniem Sądu powód w rozpoznawanej sprawie wykazał, że częściowo w nieprzedawnionym okresie objętym pozwem, pozwany naruszył jego dobro osobiste w postaci godności poprzez osadzenie go w przeludnionych celach, o złym stanie technicznym, bez odpowiedniego dostępu do urządzeń sanitarnych (toalety), w warunkach zmuszających do przebywania w pomieszczeniach z nieszczelnymi oknami, bez zapewnienia odpowiedniej temperatury w okresie zimowym, co stanowiło przejaw poniżającego traktowania. Powód zmuszony był do przebywania w takich warunkach w Zakładzie Karnym w J. przez pół roku, to jest od 27 czerwca 2009r. do 5 stycznia 2010r., kiedy to był osadzony w celach, których stan techniczny nie był odpowiedni – ze ścian odpadał tynk, okna były nieszczelne zmuszając osadzonych do sypiania w odzieży szczególnie w okresie zimowym, a ponadto w tym okresie powód był osadzony w warunkach przeludnienia, przez co została mu wyrządzona dodatkowa krzywda, ponad tą związaną z pozbawieniem wolności. Warunków takich nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary pozbawienia wolności, co wynika z art. 110 § 2 k.k.w., w którym ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności do norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych i wskazał, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3m 2 , cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt i odpowiednie warunki higieny. W ocenie Sądu powodowi nie zapewniono odpowiednich warunków higieny, gdyż część z toalet dostępnych w pawilonie mieszkalnym, gdzie panowało przeludnienie, wyłączna była wyłączona z użytku ze względu na zły stan techniczny. Artykuł 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Ciężar dowodu, że warunki, w których był osadzony powód odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych spoczywał na stronie pozwanej (art. 6 k.c. w zw. z art. 24 k.c). Według pozwanego, jego działanie w postaci osadzenia powoda w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , było zgodne z prawem albowiem decyzje dyrektora Zakładu Karnego w J. o umieszczeniu powoda w takich warunkach miały swoje umocowanie w treści art.248 k.k.w. oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 65 poz.459). --- STRONA 8 --- Odnosząc się do powyższego należy stwierdzić, iż kwestia przetrzymywania powoda w przeludnionych celach w okresach, gdy przepis art. 248 § 1 k.k.w. obowiązywał jest złożona. Złożoność problemu polega na tym, że przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie zawierają żadnych regulacji normatywnych dotyczących minimalnej powierzchni zakwaterowania przypadającej na jedną osobę pozbawioną wolności lub tymczasowo aresztowaną. Art.3 Konwencji stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w S. wydał szereg orzeczeń odnoszących się do rozumienia tej normy. Można rozważać czy przebywanie powoda przez określony okres czasu w przeludnionych celach wypełnia dyspozycje przepisu art. 3 Konwencji, które to uregulowanie zgodnie z art. 91 ust. 2 Konstytucji RP ma pierwszeństwo przed ustawą. Stwierdzenie, bowiem przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z niektórymi przepisami Konstytucji RP przepisu art. 248 § 1 k.k.w. nie wyłączyło tego przepisu z obrotu prawnego, gdyż określenie późniejszej daty utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie może być tłumaczone inaczej, niż jego pozostawienie przez czas oznaczony w porządku prawnym i utrzymanie w mocy niekonstytucyjnej normy prawnej (tak SN w orzeczeniach z dnia 3 lipca 2003r. syg. akt III CZP 45/03 – OSNC 2004/9/136 i z dnia 23 czerwca 2005r. syg. akt III CZP 35/05 – OSNC 2006/5/81). Z powyższego wynika, że w dacie przebywania powoda w Zakładzie Karnym w J. obowiązywał zarówno art. 3 Konwencji zakazujący tortur oraz nieludzkiego albo poniżającego traktowania oraz przepis art.248 § 1 k.k.w. pozwalający na umieszczanie osadzonych w celach, w których przypada mniej niż 3m 2 na jednego osadzonego. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. jako przepis o charakterze szczególnym w stosunku do uregulowania zawartego w art.110 k.k.w. nie może być wykładany w sposób rozszerzający. Z art. 248 § 1 k.k.w. wynika, że umieszczenie osadzonego w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 może mieć miejsce w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: • musi mieć miejsce szczególnie uzasadniony wypadek, • umieszczenie osadzonych w celach nie spełniających wymogu wynikającego z art.110 k.k.w. może nastąpić na czas określony, • o takim umieszczeniu należy niezwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W ocenie Sądu w Zakładzie Karnym w J., o ile pozwany wykazał spełnienie pierwszej i ostatniej z powyższych przesłanek, to nie wykazał, by osadzenie w tych warunkach następowało na czas określony. Z dokumentów zawartych w aktach sprawy wynika, że w okresie kiedy powód przebywał w tej jednostce penitencjarnej, panowało w niej permanentne przeludnienie do początku 2010r. Nie została natomiast spełniona druga z wymienionych przesłanek. Wspomniany przepis wymaga, bowiem aby umieszczenie osadzonych w warunkach przeludnienia w celi nastąpiło na czas określony i aby niezwłocznie został o tym powiadomiony sędzia penitencjarny. Pozwany nie wypełnił tego obowiązku. Mimo permanentnego przeludnienia i informowania sędziego, na jaki okres umieszcza osadzonych w przeludnionych celach, ograniczył się wyłącznie do przesyłania sędziemu penitencjarnemu ogólnych informacji o występującym przeludnieniu, a pomimo wskazywania czasu, do którego warunki miały występować, w kolejnych zawiadomieniach wykazywano dalsze umieszczenia osadzonych w warunkach przeludnienia. W istocie, więc powód osadzony był w warunkach przeludnienia na czas nieokreślony, a faktycznie trwał on ponad 6 miesięcy. Przetrzymywanie powoda na takich zasadach, w takich warunkach nieprzerwanie przez okres pół roku musi być uznane, jako bezprawne naruszenie jego dóbr osobistych w postaci godności. Za bezprawne, bo sprzeczne z art.110 § 2 k.k.w. należy także uznać działanie pozwanego polegające na osadzeniu powoda w celach, wymagających remontu, w pawilonach, w których nie zapewniono odpowiednich warunków higienicznych do odbywania kary pozbawienia wolności. Wskazać należy, że zły stan techniczny cel oraz toalet był wymieniany w sprawozdaniach z wizytacji Zakładu Karnego w J. przez sędziego wizytatora. Zdaniem Sądu, powyższe spowodowało, że cierpienie i upokorzenie powoda przekroczyło nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, a zatem stanowiło też naruszenie przepisu art.3 Europejskiej --- STRONA 9 --- Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Uzasadnia to zatem odpowiedzialność pozwanego przewidzianą w przepisie art.24 k.c. (por. wyrok SN z dnia 2 października 2007r. sygn. akt II CSK 269/07). Zgodnie z treścią art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (...). Na podstawie powyższej normy powód domagał się zadośćuczynienia w kwocie 350.000zł. Przyznanie poszkodowanemu pieniężnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę zależy od oceny i uznania sądu, opartego na wszystkich okolicznościach konkretnej sprawy. Oczywiście w tej kwestii nie może być dowolności w działaniu Sądu, bowiem o rozstrzygnięciu decydują zawsze wyniki przeprowadzonego postępowania. Kodeks cywilny w art.448 k.c. nie wskazuje żadnych kryteriów, którymi należy się kierować przy określeniu wysokości zadośćuczynienia, jednakże judykatura w tym przedmiocie została wypracowana i przyjmuje ona, że zadośćuczynienie ma przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość. Z drugiej strony wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być „odpowiednia” to znaczy utrzymana w odpowiednich granicach. Wysokość sumy pieniężnej, stanowiącej zadośćuczynienie za krzywdę, powinna być ustalona po uwzględnieniu wszelkich zachodzących okoliczności, zwłaszcza mających wpływ na rozmiar doznanej krzywdy. Określenie wysokości zadośćuczynienia powinno być, więc dokonane z uwzględnieniem wszystkich zachodzących okoliczności danego przypadku. Choć wielkość doznanej przez poszkodowanego krzywdy jest niewymierna i nie ma możliwości określenia w sposób dokładnie odpowiadający rzeczywistości zadośćuczynienia, to jednak jego wysokość musi też odpowiadać aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Biorąc pod uwagę powyższe wskazówki, rozmiar i intensywność doznanej przez powoda krzywdy, zakres i stopień negatywnych dla niego konsekwencji wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, oraz to, że powód w Zakładzie Karnym w J. przebywał przesz ponad trzy lata, w tym przez pół roku w celach nie spełniających warunków 3m 2 na jednego osadzonego, a dodatkowo w celach niewyremontowanych Sąd uznał, iż zadośćuczynienie pieniężne w kwocie 350.000zł za krzywdy doznane przez cały okres pobytu w tej jednostce, jest zdecydowanie wygórowane i dlatego powództwo ponad kwotę 2.000zł oddalił. Sąd zasądził od pozwanego taką kwotę, gdyż nie może być ona symboliczna, musi mieć kompensacyjny charakter oraz spełniać funkcję represyjną wobec sprawcy naruszenia. Jej wysokość musi mieć charakter indywidualny, niedopuszczalne jest stosowanie jakiś przeciętnych kwot czy taryf. Zdaniem Sądu zasądzona kwota utrzymuje się w rozsądnych granicach, gdyż jest adekwatna do rozmiaru i intensywności krzywdy doznanej przez powoda, odpowiada aktualnym warunkom oraz przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Ponadto Sąd wziął także pod uwagę rodzaj naruszonego dobra osobistego i zakres dolegliwości. W tym względzie znaczenie miała okoliczność, iż powód był osadzony w zakładzie karnym typu półotwartego, a zatem przez znaczną część dnia (od 8,00 do 18,00) mógł swobodnie poruszać się po terenie zakładu, nie będąc zobowiązanym do stałego przebywania w celi, gdzie panowało nadmierne zagęszczenie osób. Powód przez znaczną część okresu osadzenia w tej jednostce był także zatrudniony, co dodatkowo pozwalało mu korzystanie z większej liczby bądź dłuższych widzeń z bliskimi. W ocenie Sądu, powód nie wykazał natomiast żadnym dowodem, że została mu wyrządzona szkoda bądź krzywda w związku z niewłaściwą jakością posiłków, niewystarczającym zaopatrzeniem w środki czystości czy też poprzez stosownie wobec niego kar dyscyplinarnych, tym bardziej, że powód nie odwoływał się od decyzji o ich wymierzeniu. Orzeczenie o odsetkach Sąd oparł na art. 481 § 1 i 2 k.c. zasądzając je od dnia wydania wyroku. Orzeczenie o kosztach procesu Sąd oparł na podstawie przepisu art. 102 k.p.c., wyrażającego zasadę słuszności w orzekaniu o kosztach, stanowiącej wyjątek od zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Sąd miał na uwadze dla możliwości jego zastosowania ocenę zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, uznając, że podstawą do takiej oceny może być także sytuacja poza procesowa strony, uwzględniająca jej stan majątkowy, --- STRONA 10 --- szczególną sytuację zdrowotną i życiową. O kosztach sądowych orzeczono na podstawie art.113 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010r. Nr 90 poz. 594 ze zmianami) w zw. z art.102 k.p.c. O kosztach zastępstwa procesowego powoda udzielonego przez adwokata ustanowionego z urzędu, które wyniosły 224,95zł na podstawie § 19 w zw. z § 11 ust. 1 pkt 25 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz. U. z 2013r. poz. 461).