Postanowienie I C 832/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicac

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 832/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Agata Młynarczyk - Śmieja Protokolant: protokolant sądowy Łukasz Bugaj po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2010 r. w Katowicach sprawy z powództwa Ł.R. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w ... o zapłatę 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3.000 zł (trzy tysiące złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 23 września 2008 r., 2. oddala powództwo w pozostałym zakresie, 3. nakazuje pobrać od powoda z zasądzonego roszczenia na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w …. kwotę 300 zł (trzysta złotych) tytułem kosztów sądowych i odstępuje od obciążania powoda pozostałymi nie uiszczonymi kosztami sądowymi, 4. oddala wniosek o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Sygn. akt 832/09 1 --- STRONA 2 --- Uzasadnienie Ł.R. wystąpił z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa- Dyrektorowi Aresztu Śledczego w ... o zapłatę kwoty 600.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wytoczenia powództwa tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania. Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2009 r., sygnatura akt IC 542/08, Sąd Okręgowy w … zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 23 czerwca 2009 r., a w pozostałej części powództwo oddalił i orzekł o kosztach procesu. Sąd ustalił, że w Areszcie Śledczym w ... powód przebywał w okresie od dnia 17 sierpnia 2006 r. do dnia 27 maja 2008 r., a następnie został przeniesiony do Zakładu Karnego w ….. W trakcie pobytu w pozwanym Areszcie powód był osadzony w celach numer 138, 121, 139, 29, 86, 130, 128. Cele te powód dzielił z 3 lub 4 osadzonymi, przez co, z wyjątkiem celi numer 29, nie spełniały one normy 3m 2 powierzchni na 1 osadzonego. Cele wyposażone były zgodnie ze standardami, tj. w łóżka, stolik, taborety, materace i koce. W każdej celi znajdował się kącik sanitarny oddzielony od pozostałej części pomieszczenia, bądź za pomocą parawanu bądź konstrukcją z płyt OSB. Przeludnienie w celach powodowało, że osadzeni w trakcie spożywania posiłków nie mieli odpowiedniego dostępu do stołu, ponieważ znajdowały się przy nim tylko 2 miejsca siedzące. Na terenie Aresztu regularnie, średnio co 2 miesiące, przeprowadzane były przez wyspecjalizowaną zewnętrzną jednostkę dezynsekcje i deratyzacje. Zabiegi te wielokrotnie były sprawdzane przez Powiatową Stację Sanitarno – Epidemiologiczną, która w protokołach pokontrolnych nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości. Podczas okresowych wizytacji pozwanego Aresztu, które miały miejsce w dniach od 22 do 24 listopada 2006 r. oraz od 14 do 16 listopada 2007 r. Sędzia Penitencjarny Sądu Okręgowego w ……. stwierdził, iż pomimo przeludnienia jednostka funkcjonuje prawidłowo, osadzeni mają zapewnione prawidłowe warunki bytowe, cele mieszkalne są czyste i w miarę możliwości remontowane, warunki sanitarne dobre. Z kolei Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w ….. przeprowadził kontrole sanitarne w pozwanym Areszcie w dniach 18 maja 2006, 13 grudnia 2006, 30 maja 2007, 3 października 2007, 5 lutego 2008 i 6 marca 2008 r., w wyniku których nie stwierdził żadnych nieprawidłowości, a odnotowane uchybienia nie dotyczyły cel, w których przebywał powód. Podczas pobytu w pozwanym Areszcie powód kilkukrotnie poddawany był konsultacjom psychologicznym, ale nie stwierdzono symptomów mogących świadczyć o pogorszeniu stanu zdrowia psychicznego powoda. Na podstawie opinii biegłego mgr M. G. Sąd ustalił, iż powód nie cierpi na chorobę psychiczną ani depresję, a występują u niego zaburzenia określane jako nerwica histeryczna z komponentem roszczeniowym o lekkim nasileniu nie wymagającym leczenia psychiatrycznego. Manifestowane przez powoda zachowania i emocje mają charakter histeryczny, demonstracyjny i roszczeniowy. Za wiarygodne uznał Sąd zeznania powoda w części dotyczącej nie zapewnienia w celach niezbędnej intymności, słabej cyrkulacji powietrza i występującej plagi insektów. W świetle powyższych ustaleń Sąd uznał, że roszczenie powoda na podstawie art. 23 i 448 kc zasługuje na częściowe uwzględnienie, albowiem w okresie od 17 sierpnia 2006 r. do dnia 27 maja 2008 r. przebywał on w pozwanym Areszcie w celach nie spełniających wymogu 3m 2 na 1 osadzonego, co stanowiło przejaw poniżającego traktowania prowadzącego do naruszenia godności powoda. 2 --- STRONA 3 --- Odnośnie warunków panujących w celach Sąd wskazał jednak, że każdy osadzony winien liczyć się z pewnymi uciążliwościami związanymi z przebywaniem w jednostkach penitencjarnych. Dlatego też brak odpowiedniej wentylacji, brak całkowitego oddzielenia sanitariatów w celach, okresowe plagi insektów, nie uzasadniają przyjęcia, że godność osobista powoda została naruszona. Apelację od tego wyroku wniósł powód, domagając się jego zmiany przez zasądzenie od pozwanego kwoty 600.000 zł oraz zasądzenia kosztów procesu, ewentualnie uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego. Wyrokiem z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt I ACa 611/09, Sąd Apelacyjny w …. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo (pkt 2) i orzekającej o kosztach (pkt 3) i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w …., pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny wskazał, że zaskarżony wyrok nie mógł być uznany za trafny, gdyż Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Pominięcie przez Sąd dowodu z zeznań zawnioskowanych przez powoda świadków na okoliczność warunków panujących w celach pozwanego Aresztu uniemożliwiło bowiem poczynienie ustaleń w kwestii znacznej części zgłoszonych przez powoda zarzutów, które według jego oceny uzasadniały zasadność i wysokość dochodzonego roszczenia, i tym samym nie pozwoliło na prawidłową ocenę tego roszczenia. Sąd I Instancji dał wprawdzie wiarę zeznaniom powoda, iż przebywał on w celach przeludnionych, w większości nie zapewniających niezbędnej intymności, o słabej cyrkulacji powietrza, z występującą okresową plagą robactwa, pozbawionych całkowitego oddzielenia sanitariatów, lecz nie wyjaśnił rozmiaru tych niedogodności. Nie odniósł się też Sąd do zarzutów powoda, że pozwany naruszył przepisy sanitarno – higieniczne, ograniczając ilość środków zapewniających utrzymanie higieny osobistej oraz pozbawił osadzonych środków umożliwiających utrzymanie czystości w celi. Nie podzielił natomiast Sąd Apelacyjny twierdzeń apelacji jakoby pozwany: - utrudniał powodowi prowadzenie korespondencji urzędowej, - w sporządzanych o powodzie opiniach bezzasadnie przypisywał mu uzależnienie od alkoholu i narkotyków, co uniemożliwiło mu uzyskanie przedterminowego warunkowego zwolnienia, - niezgodnie z obowiązującymi przepisami dokonywał kontroli osobistych powoda. Nie podzielił też Sąd Apelacyjny zarzutów, iż brak ciepłej bieżącej wody w celach stanowił naruszenie dóbr osobistych powoda. Sąd Apelacyjny nakazał zatem, aby ponownie rozpoznając sprawę Sąd I instancji przeprowadził postępowanie dowodowe zezwalające na prawidłowe ustalenie, czy w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w ... (17 sierpień 2006r. - 27 maj 2008 r.) przestrzegane były przepisy sanitarno – higieniczne. W szczególności Sąd powinien ustalić czy wydawano przebywającym tam osadzonym środki czystości umożliwiające im utrzymywanie higieny osobistej oraz czystości w celach. W jaki sposób następowało wydawanie tych środków, czy był to ściśle określony przydział – jeżeli tak to jaka była jego wielkość, czy też wydawano je bez ograniczeń na wniosek zainteresowanych oraz czy powód miał jakieś trudności z uzyskaniem tych środków. Sąd powinien także ustalić jaki był stan materaców, koców i rzeczy codziennego użytku przekazanych powodowi oraz czy zgłaszał on w tej kwestii jakieś zastrzeżenia, bądź wnioski o ich wymianę. Konieczne jest także ustalenie rozmiaru 3 --- STRONA 4 --- stwierdzonych już w zaskarżonym wyroku uciążliwości w postaci braku właściwej wentylacji, braku oddzielenia kącika sanitarnego w celach oraz „okresowej plagi robactwa”. Uzupełniony w ten sposób materiał procesowy polecił Sąd Apelacyjny ocenić wraz z dotychczasowymi dowodami zebranymi w sprawie, a to protokołami z wizytacji Aresztu Śledczego w ... przeprowadzonych przez Sędziego Wizytatora Sądu Okręgowego w Katowicach w latach 2006-2007 (k. 102-125), protokołami kontroli sanitarnej (k. 126-145), protokołami zabiegów deratyzacji i dezynsekcji (k. 146-164), a także pismem Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w …. z dnia 12 lutego 2008 r. (k. 165). Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę dopuścił dowód z zeznań zawnioskowanych przez powoda świadków M. L. (k. 446-447), A. D. (k. 462, 520) i H. P. (k. 536). Wniosek o przesłuchanie pozostałych świadków wskazanych w piśmie procesowym powoda z dnia 2 marca 2009 r. (. 280) powód cofnął, a to wobec trudności z ustaleniem miejsca pobytu świadków (k. 521, 497). Wobec powyższego Sąd ponownie przesłuchał również powoda celem ustalenia rozmiaru uciążliwości związanych z jego pobytem w Areszcie Śledczym w ... w okresie od 17 sierpnia 2006 do 27 maja 2008 r.(k.556 – 557). Świadek H. P. zaprzeczył, aby znał powoda i zeznał, że w powyższym okresie nie przebywał w Areszcie Śledczym w ... (k. 536). Natomiast świadek M. L.przebywał razem z powodem w pozwanym Areszcie w 2006 r. Przez 2 miesiące mieszkał z powodem w celi, ale numeru jej dokładnie nie pamiętał, wskazując na cele numer 103 lub 130, chociaż w 2006 r. powód przebywał tylko w celi numer 138. Świadek ten zeznał, że w celi, której przebywał razem z powodem kącik sanitarny od reszty celi oddzielony był jedynie zasłonką zrobioną z prześcieradła, co nie zapewniało żadnej intymności. Cela pozbawiona była jakiejkolwiek wentylacji i nawet przy otwartym oknie nie było żadnego przebiegu. W celi występowały też robaki. Środki czystości były wydawane, ale w ilości nie wystarczającej na przewidziany okres. Koce i materace były wprawdzie zużyte, ale były czyste. Prześcieradła oraz poszewki na koce i poduszkę wymieniane były co 2 tygodnie. Z uwagi na ciasnotę w celi i miejsce przy stole tylko dla 1 osoby, posiłki osadzeni spożywali na łóżkach. Warunki te powodowały, że osadzeni byli rozdrażnieni. Z kolei świadek A. D. przyznał, że przebywał w Areszcie Śledczym w ... w różnych celach, ale nie potrafił podać ich numerów. W celach, w których mieszkał z powodem było tak, że kąciki sanitarne nie były zabudowane lecz oddzielone od reszty celi starą szmatą lub prześcieradłem. W celach nie było wentylacji i stale występowało robactwo. Materace były zaplamione, podziurawione i zarobaczone, a koce stare i postrzępione. Przydzielane środki higieniczne nie wystarczały na przewidziany okres. Powód słuchany ponownie w charakterze strony (k. 556-557) podtrzymał swe zarzuty odnośnie braku wentylacji w celach, nienależytego oddzielenia kącików sanitarnych, robactwa, brudnej pościeli, zniszczonych i zarobaczonych materacy. Przyznał, że miał możliwość wymiany materaca na inny w nieco lepszym stanie, ale te z których mógł wybierać były brudne i zawilgocone. Przyznał też powód, że środki sanitarno – higieniczne w postaci 1 maszynki do golenia, 1 rolki papieru toaletowego, 1 kostki mydła, 1 tubki pasty do zębów i kremu do golenia wydawane były terminowo, przy czym pasta do zębów i krem na indywidualne prośby. Środki te nie wystarczały jednak na okres 1 miesiąca. Pomimo składanych próśb tylko sporadycznie się zdarzało, że powód otrzymywał dodatkowe przydziały tych środków. 4 --- STRONA 5 --- Jednakże w tym zakresie, w ocenie Sądu, nie można zarzucić pozwanemu naruszenia przepisów sanitarno- higienicznych, gdyż jak wynika z dokonanych ustaleń ilość wydawanych środków higienicznych zgodna była z normami przewidzianymi w załączniku numer 1 do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. 03.186.1820). I tak zgodnie z tym załącznikiem raz na miesiąc mężczyznom wydaje się mydło toaletowe 100 g, 1 tubkę kremu do golenia, 1 nożyk do golenia, proszek do prania 200 g, 1 tubkę pasty do zębów i 1 rolkę papieru toaletowego. Ponadto raz na 6 miesięcy wydaje się 1 szczoteczkę do zębów. Powód otrzymywał więc należne mu środki sanitarno – higieniczne terminowo i zgodnie z normami określonymi w w/w rozporządzeniu. Jeśli chodzi natomiast o stan materacy i pościeli, to twierdzenia powoda znajdują tylko częściowe potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym. Potwierdził je tylko świadek A. D., ale tych zeznań Sąd nie uznał za wiarygodne. Świadek M.L. zeznał bowiem, że rzeczy te były zniszczone, ale były czyste. Natomiast z przedstawionych przez pozwanego protokołów kontroli sanitarnych z 30.12.2006r. (k.131-132), 2.10.2007r.(k.137 verte) i 5.02.2008r. (k.144 verte) wynika, że bielizna pościelowa wymieniana jest co 2 tygodnie, a ręczniki co tydzień lub w razie potrzeby. Podczas kontroli w dniu 13.12.2006r. pościel była czysta (k.132 ).Odnośnie materaca powód przyznał, że mógł wymienić go na inny. Twierdził jednak, że te na wymianę, chociaż w lepszym stanie, też były brudne i zawilgocone. Obaj świadkowie potwierdzili natomiast zarzuty powoda dotyczące braku wentylacji, braku oddzielenia kącików sanitarnych i obecności robaków w celach, przy czym okoliczność zarobaczenia cel nie znajduje potwierdzenia w przedstawionych przez pozwanego dokumentach. Pozwany przedstawił bowiem protokoły z wizytacji Aresztu przeprowadzonych przez Sędziego Penitencjarnego w latach 2006-2007 (k. 102- 125), z których nie wynika, aby w celach mieszkalnych występowały insekty, nie wynika to również ze znajdujących się w aktach protokołów kontroli sanitarnej (k. 126-145) czy pisma Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w …. z 12 lutego 2008 r. (k. 165). Pozwany przedstawił też dokumenty z których wynika, że w Areszcie przeprowadzane są regularnie dezynsekcje i deratyzacje przez wyspecjalizowaną firmę, przez co twierdzeń powoda i świadków o ciągłej obecności robactwa nie można uznać za w pełni wiarygodne. Przedstawione przez pozwanego dokumenty świadczą bowiem o podejmowanych przez niego działaniach w celu zachowania właściwych warunków sanitarnych w celach. Sam powód zeznał, że trzykrotnie widział jak przeprowadzane były zabiegi deratyzacji. Twierdził jednak, że nie były one skuteczne. Powyższe wskazuje na to, iż w celach pozwanego Aresztu mogły wprawdzie występować robaki, lecz nie było to zjawisko stałe i masowe. Sąd dał natomiast w pełni wiarę twierdzeniom powoda i świadków odnośnie braku oddzielenia kącików sanitarnych w sposób nie zapewniający intymności i braku wentylacji w celach. Sposób wentylowania cel jedynie poprzez wietrzenie przez okna potwierdza bowiem protokół kontroli sanitarnej z 13.12.2006r. (k.132). Z kolei protokoły z 2.10.2007r. (k.137 verte) i 5.02.2008r. (k.144 verte) oraz pismo Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w …. z 12 lutego 2008 r. (k. 165) wskazują, iż standardem było oddzielanie kącików sanitarnych zasłoną z tkaniny. W sprawie ustalone zostało, że powód przebywał w pozwanym Areszcie 649 dni tj. przez ok. 22 miesiące, w tym przez większość czasu w celach przeludnionych. 5 --- STRONA 6 --- W wyroku z dnia 7 maja 2009 r., I ACa 247/09, (Lex nr 508523) Sąd Apelacyjny w .., powołując się na wymagania nałożone na Państwo przez art.40 i 41 ust.4 Konstytucji RP oraz art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, a także zalecenia Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zwrócił uwagę, że warunki na które uskarżają się więźniowie w przeludnionych celach nie ograniczają się do samego nieprzestrzegania metrażu. Zachodzi bowiem konieczność oceny skumulowanego efektu takich warunków jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność i brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, zła wentylacja, brak możliwości spożywania posiłków przy stole. Mając zatem na uwadze powyższe stanowisko, Sąd uznał, że osadzenie powoda przez okres prawie 22 miesięcy w pozwanej jednostce penitencjarnej w celach przeludnionych, nie zapewniających prywatności przy korzystaniu z toalety, bez wentylacji, stanowiło przejaw poniżającego traktowania. Urządzenie ubikacji w wieloosobowej celi, w taki sposób, że jest ona oddzielona od pozostałej części pomieszczenia kawałkiem tkaniny niewątpliwie uniemożliwia zachowanie intymności w czasie korzystania z niej. Poza tym stanowi dodatkową dolegliwość dla pozostałych osób z uwagi na rozchodzący się fetor, do czego przyczynia się także brak odpowiedniej wentylacji. Nadto już samo przetrzymywanie w zamkniętym pomieszczeniu stłoczonych ludzi narusza ich godność, upokarza, rodzi agresję. W ocenie Sądu poprzez osadzenie powoda w takich warunkach pozwany naruszył jego godność i prawo do intymności, a zachowanie pozwanego zarówno w świetle przepisów Konstytucji RP ( art.40, 41 ust.4, 47) oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ( art.3, 8 ust.1) należy uznać za bezprawne, uzasadniające odpowiedzialność przewidzianą w art.24 i 448 k.c. Żądane przez powoda zadośćuczynienie uznać jednak należało za zupełnie nieadekwatne do doznanej krzywdy, wygórowane i nie odpowiadające aktualnym stosunkom majątkowym społeczeństwa. Trzeba mieć bowiem na uwadze to, że powód w wyniku swojego własnego zachowania odbywa karę pozbawienia wolności, a zadośćuczynienie ma naprawić jedynie krzywdę związaną z niezgodnym z prawem zwiększeniem uciążliwości obywania tej kary. Stopień nasilenia tych uciążliwości w ocenie Sądu nie był wysoki. Należy go ocenić jako niski lub co najwyżej średni. Ponadto warunki bytowe w Areszcie Śledczym w ... są wynikiem nie tyle zaniedbań administracji tej jednostki, co rezultatem prowadzonej polityki karnej i konsekwencją braku koniecznych inwestycji w poprzednich latach. Państwo przyjęło jednak na siebie obowiązek respektowania wysokich standardów uregulowanych w k.k.w., Konstytucji i konwencjach międzynarodowych. Powinno zatem dążyć do ich wypełniania. Wobec powyższego Sąd uznał, że odpowiednią sumą zadośćuczynienia będzie kwota 4.000 zł. Sąd zasądził więc od pozwanego na rzecz powoda dodatkowo kwotę 3.000 zł., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Odsetki na podstawie art.481 &1 i 2 kc Sąd zasądził od dnia następnego po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu, stanowiącego wezwanie do zapłaty (k.39). Powód domagał się bowiem odsetek od dnia wytoczenia powództwa (k.197). O kosztach orzeczono na podstawie art. 102 kpc, art.113 ust.2 pkt1 i ust.4 u.o.k.s.c. Chociaż powód korzystał ze zwolnienia od kosztów sadowych, a jego roszczenie zostało uwzględnione tylko w około 6,6%, Sąd obciążył go częściowo kosztami sądowymi. 6 --- STRONA 7 --- Prawo do sądu nie oznacza bowiem przyzwolenia na konstruowanie wszelkich możliwych roszczeń i woluntarystyczne określanie ich wysokości, gdyż strona winna mieć świadomość tak formułowanych roszczeń, także w zakresie kosztów postępowania ( wyrok SN z 26.11.2003r., sygn. akt II PK 585/02 ). Sąd oddalił wniosek pełnomocnika powoda o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż zgodnie z § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej powinien zawierać oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Wniosek nie zawierający takiego oświadczenia podlega oddaleniu, jako nie uzasadniony (wyrok WSA w Gdańsku z 26 października 2005 r., III SA/Gd373/04, Lex numer 235283, wyrok NSA w Warszawie z 20 czerwca 2006 r., II FSK 862/05, Lex numer 242945, postanowienie NSA w Warszawie z 28 sierpnia 2008 r., I Oz 615/08, Lex numer 527807). 7 --- STRONA 8 --- 8