Postanowienie I C 809/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 grudnia 2010 roku Sąd Okręgowy w Białyms

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 809/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 grudnia 2010 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny w składzie: Przewodnicząca: SSO Małgorzata Dziemianowicz Protokolant: Justyna Guziejko po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2010 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa W. D. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w B., Skarbowi Państwa Sądowi Okręgowemu w Białymstoku, zastępowanym przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zadośćuczynienie i rentę I. Oddala powództwo. II. Zasądza od powoda W. D. na rzecz pozwanego, zastępowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. UZASADNIENIE Powód D. W. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w B. oraz Sądu Okręgowego w Białymstoku kwoty 90.000 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od chwili wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i psychiczne oraz naruszenie dóbr osobistych w tym jego prawa do godności, prywatności, intymności. Podniósł, iż zaniechano stworzenia mu humanitarnych i odpowiednich warunków do jego stanu zdrowia jako osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim. Wskazał, iż w związku z tym nie mógł załatwiać potrzeb fizjologicznych, przebywać na świeżym powietrzu, utrzymać sprawności motorycznej mięśni, w związku z czym pogorszył się stan jego zdrowia fizycznego w czasie odbywania kary w Areszcie Śledczym w B.. Wniósł także o zasądzenie renty uzupełniającej w wysokości 300 złotych miesięcznie płatnej do 10-tego dnia każdego miesiąca wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminu płatności którejkolwiek z rat, za trwały uszczerbek na zdrowiu powstały na skutek nie zapewnienia godnych, humanitarnych i zgodnych z regulaminem warunków wykonywania kary pozbawienia wolności oraz nieudostępnienie mu niezbędnej opieki medycznej w Areszcie Śledczym w szczególności przez odstąpienie od umożliwienia podjęcia stałej rehabilitacji przez powoda. Ponadto wniósł o zasądzanie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania (k. 2-4,156). Jako podstawę faktyczną roszczenia wskazał niezasadne nieudzielenie przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności, mimo konieczności kontynuowania rehabilitacji, która w warunkach więziennych nie była możliwa, odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach nieodpowiednich do jego stanu zdrowia, m.in. w celach przeludnionych oraz niezapewnienie właściwej opieki medycznej. Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Areszt Śledczy w B. i Sąd Okręgowy w Białymstoku wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych na rzecz Skarbu Państwa --- STRONA 2 --- (k. 92-95). Pozwany kwestionował twierdzenia w przedmiocie bezprawnego nieudzielenia przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności. Twierdził, iż powód miał właściwe warunki i opiekę medyczną w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B.. W ocenie pozwanego bezzasadne są też twierdzenia, iż przebywał w celach przeludnionych. Nadto pozwany wskazał, iż powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Sąd ustalił, co następuje: Powód był rehabilitowany w Oddziale Rehabilitacji Zakładu Karnego w Ł.w terminie od 16 stycznia do 24 lutego 2009 roku z powodu niedowładu kończyn dolnych. Bezpośrednio później D. W. od 25 lutego 2009 roku odbywał karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B., w którym to ze względu na swój stan zdrowia został skierowany na izbę chorych. Na izbie chorych przebywał do 15 stycznia 2010 roku, kiedy z powodu rażącego zachowania t.j. produkowania alkoholu, został z niej usunięty. Pomimo powyższego w kwietniu 2010 umieszczono go tam ponownie. Ze świadectwa lekarskiego o stanie zdrowia powoda (k. 177-178) wystawionego przez lekarza z Oddziału Rehabilitacji Leczniczej ZOZ Zakładu Karnego Nr 2 w Ł.wynika w sposób nie budzący wątpliwości, iż powód mógł być leczony w zakładzie karnym. Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż powód miał zapewnione właściwe warunki bytowe i opiekę medyczną w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B.. Powód bowiem wielokrotnie był konsultowany przez lekarzy ambulatorium, konsultantów specjalistów, co potwierdzają zeznania świadka I. J.(k. 608). Odbył m.in. konsultację urologiczną i neurochirurgiczną. Świadek podał, iż w wyniku konsultacji stwierdzono u powoda dysfunkcję pęcherza moczowego i założono mu cewnik, którego usunięcia zażądał sam powód. Z zeznań świadka K. S., którego pacjentem był powód (k. 520-521) wynika jednoznacznie, iż powód podczas odbywania kary w Areszcie Śledczym w B. otrzymywał leki oraz skierowania na konsultacje. Nadto świadek podał, iż jak tylko powód zgłaszał skargi był niezwłocznie przyjmowany przez lekarza. Z izby chorych powód został wypisany prawdopodobnie za produkowanie na niej alkoholu. Z zeznań świadka I. J.(k. 608) wynika, iż powód mógł się poruszać na wózku inwalidzkim po terenie Aresztu Śledczego - celach, jak i na izbie chorych. W przekonaniu świadka wózek inwalidzki mieści się w celach mieszkalnych i można nim swobodnie zawrócić. Nadto na terenie Aresztu Śledczego są zabudowane sanitariaty, kąciki sanitarne zabudowane cegłami, czy oddzielone kotarą. Sanitariaty nie tworzą otwartej przestrzeni. Spełniają warunki przewidziane przepisami wydanymi przez Ministra Sprawiedliwości. W ocenie świadka także do łaźni powód mógł zjechać poruszając się na wózku inwalidzkim. Z zeznań świadka A. K., wychowawcy w Areszcie Śledczym w B. (k. 610-611) wynika, iż powód odbywał karę w celi 3 –osobowej, która to umożliwia poruszanie się na wózku inwalidzkim, zawiera kącik sanitarny i prysznic. Cela zawiera co prawda łóżka piętrowe, ale powód spał na dolnym łóżku. Podał, iż zgłoszona przez powoda usterka w kole została usunięta w bardzo szybkim czasie od jej zgłoszenia. Podał też (k. 612), iż w celi w której przebywał powód, mógł korzystać z sanitariatów samodzielnie. Zeznał, iż z rozmowy z innymi osadzonymi wie, że powód nie prosił nigdy o pomoc innych przy korzystaniu z sanitariatów. Z zeznań świadka S. K., który był wychowawcą powoda wynika także, iż powód miał swoje łóżko, a w każdej z cel mieszkalnych Aresztu Śledczego w B. znajduje się toaleta. Podał, iż powód sporadycznie wychodził na spacery, był wówczas znoszony. Również w przekonaniu świadka powód miał możliwość dojechania wózkiem inwalidzkim do sanitariatu. --- STRONA 3 --- Z zeznań P. T. (k. 619-620), kierownika działu kwatermistrzowskiego wynika, iż warunki socjalno – bytowe w Areszcie Śledczym w B. odpowiadają standardom określonym w przepisach prawnych. Podał, iż Areszt Śledczy jest pod nadzorem sędziego penitencjarnego. Zeznał, iż wózek inwalidzki powoda został naprawiony. Z zeznań jego wynika, iż cela powoda była codziennie wizytowana przez lekarza Także z zeznań świadka I. J.(k. 608) wynika, iż powód korzystał ze spacerów, przy pomocy innych osób, które go znosiły w wózku ze schodów. Żaden ze słuchanych świadków nie potwierdził faktu bicia czy poniżania powoda przez współwięźniow. Zeznania w/w świadków korespondują ze sobą i z pozostałym materiałem dowodowym. Jednoznacznie wskazują, iż pozwany zapewnił właściwe warunki bytowe i medyczne w trakcie odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w B.. Z notatki służbowej z dnia 29 czerwca 2010 roku lekarza K. S.z Zakładu Opieki Zdrowotnej Aresztu Śledczego w B.(k. 100) oraz z zeznań świadka K. S.(k. 520- 522) wynika, iż w dniu 14 września 2010 roku powód odmówił wyjazdu na leczenie w Oddziale Rehabilitacji Zakładu Karnego Nr (...) w Ł., pomimo iż miał zaleconą rehabilitację przez lekarza neurologa i pomimo wyznaczenia skazanemu terminu rehabilitacji. Z zeznań K. S.wynika, iż pierwotnie ustalony termin rehabilitacji na skutek interwencji pracowników Aresztu Śledczego w B.został przesunięty na wcześniejszy i z ich inicjatywy przyspieszony. Mimo to powód ze swej woli zrezygnował z rehabilitacji. Z notatki służbowej z dnia 29 czerwca 2010 roku P. S. z Aresztu Śledczego w B. (k. 96-99) wynika, iż W. D. odbywał karę w celach o powierzchni znacznie większej niż wyznaczona przepisami prawnymi (t.j. 3 m kw), a jedynie w dniu 01 kwietnia 2010 roku W. D. przebywał w celi w której powierzchnia była mniejsza niż przepisowa, nadto jeszcze tego samego dnia został przeniesiony do celi z większym metrażem niż przepisowy. Reasumując całokształt materiału dowodowego w ocenie Sądu strona pozwana zapewniła powodowi właściwy poziom opieki medycznej i odpowiednie warunki bytowe. Powód wielokrotnie zwracał się do sądu o udzielenie przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności. W przedmiocie udzielenia przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności każdorazowo orzekał niezawisły sąd (postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 3 lutego 2009 r., IV Kow 1960/08 k. 101, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 18 marca 2009 roku, II AKzw 197/09 k.103, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 3 września 2009, IV Kow 829/09, k. 106, postanowienie Sadu Apelacyjnego w Białymstoku z 30 października 2009 r., II Akz 1209/09, k. 108, postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 29 marca 2010 roku, IV Kow 12/10, k. 111, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 30 kwietnia 2010, II AKzw 426/10, k.113.) W uzasadnieniach orzeczeń sądy wielokrotnie podkreślały, iż stan zdrowia powoda nie stanowi podstawy do udzielenia przerwy w odbywaniu kary. Podnoszono także, iż w trakcie poprzednio odbywanych przerw nie podjął on zdecydowanych kroków w celu poprawy stanu zdrowia i nadużywał alkoholu. D. W.był stroną toczących się postępowań i zapadłe orzeczenia skarżył. Powód był osobą trudną, konfliktową, wielokrotnie wchodził w spory z funkcjonariuszami i osadzonymi (zeznania S. K. k. 613). Z opinii o skazanym (k.180) wynika także, iż zachowanie skazanego podczas odbywania kary należy uznać za naganne, skazany był pięciokrotnie karany dyscyplinarnie za używanie słów wulgarnych, odmowę przyjmowania posiłków, groźby wobec lekarza, nie był dotychczas nagradzany. Z opinii z przebiegu procesu resocjalizacji skazanego (k. 191), wynika, iż bywał roszczeniowy i kłótliwy nie wyrażał zgody na konsultację lekarską, odmawiał odwiezienia go do lekarza specjalisty twierdząc, że będzie miał podstawę do sformułowania skargi. W czasie udzielonej przerwy powodowi miały miejsce interwencje policji z powodu awantur sąsiedzkich i był zatrzymany do wytrzeźwienia (k. 225). --- STRONA 4 --- Powyższe przemawia także za tym, iż w toczących się sprawach o przerwę, nie mamy do czynienia z faktem bezprawnego nieudzielenia przerwy. Nadto stwierdzić należy, iż powód mógł odbywać karę w Areszcie Śledczym w B., a pozwany zapewnił mu należyte warunki. Sąd zważył, co następuje: Zauważyć należy, iż powód w niniejszej sprawie nie wykazał przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej koniecznych do uwzględnienia roszczeń o których mowa w 444 kc (o rentę) jak i art. 445 kc (o zadośćuczynienie). Nie udowodnił niezgodnego z prawem działania lub zaniechania, z którego mogłaby powstać szkoda oraz związku przyczynowego między tymi działaniami a ewentualną szkodą. Materiał dowodowy zebrany w sprawie nie udowadnia tego, że pozwany nie miał możliwości wychodzenia na spacer, tego że zaniechano utrzymania wózka inwalidzkiego w należytym stanie technicznym, odmawiano mu przeniesienia na izbę chorych czy zaniechano jego leczenia czy rehabilitacji. Powód nie udowodnił powyższych działań, a także tego, że spowodowały one u niego szkodę polegająca na długotrwałym unieruchomieniu, a w efekcie doprowadziły do zaniku mięśni, utraty zdolności motorycznej do poruszania się bez pomocy osoby trzeciej, cierpień i dyskomfortu psychicznego. Także przepis art. 448 k.c. ma fundamentalne znaczenie dla ochrony dóbr osobistych środkami majątkowymi. O ile bowiem ogólne podstawy cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych określają przepisy art. 23 i 24 k.c., wskazując jednocześnie środki ochrony niemajątkowej, to w zakresie instrumentów o charakterze majątkowym przepis art. 24 § 1 stanowi w ostatnim zdaniu, że zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny można żądać "na zasadach przewidzianych w kodeksie". Przepis art. 448 k.c. uprawnia tego, czyje dobro osobiste zostało naruszone, do domagania się odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Przepis art. 448 k.c. nie wskazuje expressis verbis zasady odpowiedzialności za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych. Jako dominujący w judykaturze i doktrynie należy uznać pogląd, że pokrzywdzony może żądać kompensaty krzywdy od ponoszącego winę. Za słusznością tezy o odpowiedzialności na zasadzie winy przemawia głównie wykładnia systemowa, a więc deliktowy charakter odpowiedzialności. Zawężenie obowiązku kompensaty wyrządzonego uszczerbku do przypadków wywołanych zachowaniami bezprawnymi i zarazem zawinionymi jest zgodne z podstawową regułą odpowiedzialności deliktowej sprawcy szkody. Zauważyć także należy, iż to na pokrzywdzonym spoczywa ciężar dowodu winy, chociażby w najlżejszej postaci, ponieważ przesłanką zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych jest krzywda wyrządzona z winy umyślnej lub nieumyślnej, niekoniecznie wskutek rażącego niedbalstwa. Tymczasem winy powód pozwanemu nie udowodnił. Aby skutecznie dochodzić roszczenia z art. 448 kc winne być spełnione także ogólne podstawy cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych określone w przepisach art. 23 i 24 k.c. Z brzmienia przepisu art. 24 § 1 k.c. jednoznacznie wynika, iż ochrona dóbr osobistych przysługuje przed działaniem bezprawnym, a bezprawność działania jest przesłanką konieczną do udzielenia ochrony o charakterze niemajątkowym, przewidzianej tym przepisie. Co więcej w przepisie tym ustanowione zostało domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego, podlegające obaleniu jedynie przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Kto zatem twierdzi, że naruszono jego dobro osobiste, nie musi wykazywać bezprawności (zob. art. 6 k.c.). Co się tyczy samej bezprawności działania, to przesłanka ta ujmowana jest w prawie cywilnym szeroko. Przyjmuje się mianowicie, że bezprawne jest każde działanie sprzeczne z normami prawnymi, a nawet z porządkiem prawnym oraz z zasadami współżycia społecznego. Na temat bezprawności działania SN wypowiedział się w sposób bardziej ogólny w orzeczeniu z 19 października 1989 r., II CR 419/89 (OSP 11-12/90 poz.377) wyjaśniając, że za bezprawne uważa się każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je, oraz że do „okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych na ogół zalicza się: 1) --- STRONA 5 --- działanie w ramach porządku prawnego (działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa) 2) wykonywanie prawa podmiotowego 3) zgoda pokrzywdzonego (ale z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach) 4) działanie w obronie uzasadnionego interesu. Wydaje się, że pogląd wyrażony w tym orzeczeniu może stanowić pewną wskazówkę dla sądu w niniejszej sprawie przy ocenie, czy konkretne działanie jest bezprawne, mając jednocześnie na uwadze, że w art. 24 § 1 k.c. ustawodawca wprowadził zasadę domniemania bezprawności i że to pozwany w procesie o ochronę dóbr osobistych ma obowiązek wykazania istnienia okoliczności usprawiedliwiających to działanie, a więc wyłączających bezprawność. Podsumowując powyższe uwagi dotyczące natury ogólnej, stwierdzić należy, iż przy rozpoznawaniu żądania ochrony naruszonych dóbr osobistych w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i ocena, czy i jakie dobro osobiste zostało naruszone, następnie stwierdzenie bezprawności działania sprawcy lub istnienia okoliczności wyłączających bezprawność; w wypadku ustalenia bezprawnego naruszenia dóbr osobistych określonej osoby ocenie podlega, skonkretyzowane co do sposobu usunięcia skutków naruszenia roszczenia. Jak już wcześniej zauważono ciężar dowodu braku bezprawności działania (z art. 24 k.c.) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego (innymi słowy ciężar dowodu spoczywa na pozwanym): musi on wykazać, że był do tego uprawniony. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zauważyć należy, iż powód pytany kilkakrotnie na rozprawach o to, które z dóbr jego zadaniem zostało naruszone, nie udziela odpowiedzi. Nie wskazuje precyzyjnie, które z dóbr naruszono poszczególnymi zachowaniami pozwanego. W związku z tym utrudniono sądowi zbadanie tego czy w ogóle doszło do naruszenia dóbr osobistych i jeśli tak to jakich. Pozwany tym samym nie miał nawet możliwości obalenia domniemania bezprawności, skoro powód nie wykazał, że doszło do zdarzenia naruszającego jego dobra osobiste i jakie. W tej sytuacji nie mamy do czynienia z bezprawnym nieudzielaniem powodowi przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności. Sąd penitencjarny orzekający w sprawach w przedmiocie przerwy decyzję swą oparł o art. 153 § 2 kkw, a więc o przepis, który reguluje przesłanki udzielenia stosownej przerwy w karze. Rozważając je podjął decyzję w sprawie. Orzeczenia zapadłe w tych sprawach są zgodne z prawem, zwłaszcza że zauważyć należy, iż że powód skarżył je i żadnego z nich nie zmieniono czy nie uchylono na skutek kontroli instancyjnej. Sąd zatem, który rozpatrywał zażalenia W. D. nie dopatrzył się żadnych nieprawidłowości. Świadczy to jedynie o braku działania bezprawnego w niniejszej sprawie. Sąd doszedł także do wniosku, iż powód podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym miał zapewnioną należytą opiekę medyczną. Zwrócić należy uwagę na fakt, iż po pobycie na Oddziale Rehabilitacji Zakładu Karnego w Ł.powód miał zalecone kontynuowanie rehabilitacji we własnym zakresie, a mimo tego pozwany umieścił go na Izbie Chorych, gdzie panują lepsze warunki jeśli chodzi o poruszanie się osób niepełnosprawnych, jest tam więcej miejsca, nadto jest tam szybszy i częstszy dostęp do opieki medycznej, panują lepsze warunki co do urządzeń sanitarnych. Tymczasem to powód odmówił rehabilitacji w Oddziale w Ł., zaproponowanej przez pozwanego. Sąd doszedł do wniosku, iż powód podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym miał zapewnione także należyte warunki bytowe. Zwrócić należy uwagę, iż przepisy prawa nie przewidują szczególnych warunków w jakich winne przebywać osoby niepełnosprawne odbywające karę pozbawienia wolności. Także ogólne normy powierzchniowe cel mieszkalnych dla wszystkich osadzonych w aktualnym stanie prawnym są jednakowe. Warunki medyczne, socjalno-bytowe panujące w Areszcie Śledczym są zgodne z obowiązującym stanem prawnym, m. in. z przepisami Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. z dnia 29 sierpnia 2003 r.). --- STRONA 6 --- Podnieść także należy, iż w sprawie powód wskazał na bogate i ciekawe orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Jednakże po bliższej jego lekturze i analizie Sąd podzielił stanowisko pozwanego (k. 538-541), iż dotyczy ono innych stanów faktycznych niż ten w niniejszej sprawie. W niniejszej sprawie na mocy art. 217 § 2 kpc oddalono wnioski dowodowe powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych, oraz w zakresie przeprowadzenia oględzin cel z uwagi na fakt, iż powód pytany wielokrotnie nie wskazał z tytułu naruszenia jakiego dobra osobistego żąda ochrony prawnej oraz uznając je w tej sytuacji jako powołane jedynie dla zwłoki. Mając na uwadze powyższe, powództwo oddalono, jak w pkt. I sentencji orzeczenia. O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono w pkt. II sentencji orzeczenia, na mocy art. 98 kpc, § 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z dnia 3 października 2002 r., Nr 163, poz. 1349 ).