Wyrok I C 8/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 maja 2010r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu Wydzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 8/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 maja 2010r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu Wydział I Cywilny w składzie : Przewodniczący SSO Sławomir Urbaniak Protokolant Karolina Suder po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2010r. we Wrocławiu z powództwa R. K. przeciwko Skarbowi Państwa -(...) w W. o odszkodowanie I. oddala powództwo; II. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 7200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sygn. akt I C 8/10 UZASADNIENIE W złożonym pozwie powód R. K. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - (...) w W. kwoty 400.000 zł zadośćuczynienia za --- STRONA 2 --- doznaną krzywdę moralną związaną z odbywaniem kary pozbawienia wolności w niewłaściwych warunkach. Na uzasadnienie swego żądania powód podał, że pozwany naruszył art. 100§1 i 2 kkw, art. 248 kkw i inne, nie wypełnia obowiązków z umów określających, że na jednego skazanego powinno przypadać co najmniej 3 m 2 powierzchni użytkowej w celi mieszkalnej. Ponadto powód zarzucił, że brak jest jakiejkolwiek resocjalizacji, a pozwany doprowadził go do ciężkiej kondycji zdrowotnej, co bardzo poważnie zagraża jego zdrowiu ((...), (... ) i inne poważne choroby, których nie może bagatelizować). Powód podał, że od 4 czerwca 2009r. jest zakwaterowany w celach znacznie przeludnionych. Ten stan uniemożliwia godne odbywanie kary pozbawienia wolności. Nadmierne przeludnienie w celi wpływa negatywnie na stan jego zdrowia (…) , czego dowodem jest pozew E. Z. o pozbawienie (…) D. K.. Powód stwierdził, że rażąco pogorszył się stan jego zdrowia (…) , niepokojące są objawy takie jak (…) i inne. Reasumując powód wskazał, że rażąco gwałcone jest prawo w miejscu gdzie „prawo powinno być niczym motto każdego dnia." Powód powtórzył, że sprzeczne z zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej jest naruszanie jego dóbr osobistych jak i prywatności. Z uwagi na poddawanie jego osoby nieludzkiemu traktowaniu poprzez niezapewnienie humanitarnych warunków odbywana kary, utratę zdrowia i znoszenie krzywd moralnych powód wniósł o przyznanie mu odszkodowania w wysokości 400.000 zł. W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów postępowania. W uzasadnieniu pozwany wskazał, że powództwo jest nieuzasadnione. W (...) w W. R. K. odbywa karę pozbawienia wolności od 2 października --- STRONA 3 --- 2009r. do chwili obecnej. Osadzony był w celach nr (...), (...), (...), (...) oraz (...). Cele te zgodnie z normą mają po 5 miejsc. Informacje o stanie przeludnienia podczas pobytu skazanego w (... ) zostały przekazane sędziemu penitencjarnemu. Osadzenie skazanego K. w celi przeludnionej w okresie, kiedy obowiązywał art. 248 kkw nie można przypisać cech bezprawności. W okresie odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w celach przebywało przeważnie 7 skazanych, co oznacza, że skazanemu brakowało zaledwie 0,86 m 2 do zachowania normy przewidzianej w art. 110 § 2 kkw. Skazany K. jest uczniem I klasy I semestru (... ) Szkoły Zawodowej przy Centrum (... ) przy (... ) w W.. Oznacza to, że w ciągu doby poza odbywaniem regulaminowego spaceru przebywa wiele godzin poza celą mieszkalną tj. w szkole. Cele w (... ) wyposażone są w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z normami. Wszelkie braki lub zużycia sprzętów kwaterunkowych osadzeni zgłaszają bezpośrednio oddziałowemu lub wychowawcy. W (... ) prowadzona jest codziennie działalność na niwie sportu, kulturalno-oświatowa, wyznaniowa. Zajęcia z zakresu kultury fizycznej i sportu odbywają się w ramach cyklicznych zajęć sportowych, w świetlicy centralnej (... ) w W.. Istnienie dużej hali umożliwia realizację zajęć z zakresu piłki nożnej, siatkowej, koszykowej, tenisa stołowego, zajęć ogólnosportowych oraz dla skazanych upośledzonych ruchowo. W (... ) działają również koła zainteresowań, w 2006r. powstałą redakcja telewizji o nazwie (...), która codziennie nadaje programy, zespół muzyczny grający do mszy, zespół muzyczny grający muzykę rozrywkową podczas imprez dla skazanych, zespół redakcyjny gazety osadzonych „(...)", zespół literacki (... ) oraz klub filmowy. W więzieniu istnieje ponadto radiowęzeł transmitujący --- STRONA 4 --- program radiowy i audycje własne. Funkcjonuje także telewizja kablowa. Na terenie jednostki działają Kościoły i związki wyznaniowe. Skazani mają dostęp do biblioteki zakładowej, której księgozbiór liczy 13658 woluminów. Służba zdrowia zorganizowana jest w formie Ambulatorium z Ogólną Izbą Chorych. Grafik przyjęć dla poszczególnych oddziałów sporządzany jest przez służbę zdrowia. Maksymalny czas oczekiwania na przyjęcie do lekarza wynosi 1 tydzień. Ostre przypadki przyjmowane są poza kolejnością. W Ambulatorium świadczone są usługi medyczne w wymiarze podstawowym rozszerzone o porady specjalistyczne z zakresu kardiologii, okulistyki, laryngologii, neurologii, dermatologii. Chorzy wymagający leczenia szpitalnego kierowani byli do szpitali więziennych bądź publicznej służby zdrowia. Na terenie Ambulatorium funkcjonuje gabinet przyjęć, gabinet zabiegowy, gabinet stomatologiczny, laboratorium, gabinet RTG, ambulatorium oddziału N, apteka oddziałowa, poczekalnia dla skazanych oczekujących na przyjęcie do lekarza. Administracja(...) w W. nie zanotowała żadnych skarg skazanego R. K.. Strona pozwana podniosła, że odpowiedzialność Skarbu Państwa została kompleksowo uregulowana w przepisach art. 417 k.c. Uzależniona jest od wystąpienia łącznie następujących przesłanek: 1. szkoda musi być wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, 2. pomiędzy szkodą a tym zachowaniem musi istnieć normalny związek przyczynowy. Ciężar udowodnienia powyższych okoliczności obciąża zgodnie z art. 6 k.c. powoda, zaś ich niewykazanie decyduje o bezpodstawności powództwa. Strona pozwana podniosła, że powód w żaden sposób nie tylko nie wykazał, ale nawet nie uprawdopodobnił --- STRONA 5 --- domniemanej szkody, jej wysokości, ani tym bardziej nie wykazał normalnego związku przyczynowego. W działaniach pozwanego Skarbu Państwa nie można dopatrzyć się żadnej bezprawności. Wszystkie podjęte czynności wynikały z obowiązujących przepisów. Ponadto strona pozwana wskazała odnosząc się do roszczenia powoda o wypłatę zadośćuczynienia w oparciu o art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. tj. naruszenia dobra osobistego powoda w związku z jego zdaniem wyrządzoną mu krzywdą, że pragnie zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.03.1973^, sygn. akt II CR 42/73 stanowiący, że: „Żądanie zgłoszone do Skarbu Państwa nie znajduje oparcia w tym przepisie, skoro ma on zastosowanie wyłącznie do sprawcy naruszenia dóbr osobistych, zatem do osoby fizycznej." Podobne stanowisko wyraził Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 17.09.2009^, sygn. akt I ACa 587/09, w którym podzielił stanowisko Sądu Okręgowego w kwestii niedopuszczalności oparcia takiego roszczenia przeciwko Skarbowi Państwa w przepisie art. 448 k.c., skoro ma ona zastosowanie wyłącznie do sprawcy naruszenia dóbr osobistych, a zatem osoby fizycznej. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: R. K. odbywa karę pozbawienia wolności w (...) w W. nieprzerwanie od 2 października 2009r. do chwili obecnej. W tym czasie powód osadzony był w celach: nr (...) o powierzchni 16,65 m 2 , w okresie od 2.10.2009r. do 08.10.2009r., nr (...)o powierzchni 16,45 m 2 , w okresie od 08.10.2009r. do 13.10.2009r., nr (...) o powierzchni 16,48 m 2 , w --- STRONA 6 --- okresie od 13.10.2009r. do 28.10.2009r., nr (... ) o powierzchni 15 m 2 , w okresie od 28.10.2009r. do 30.11.2009r., oraz następnie w celi nr (... ) o powierzchni 16,60 m 2 . Wszystkie te cele były wieloosobowe, z normatywną ilością miejsc dla 5 osadzonych. W celach tych był odrębny kącik sanitarny nie wliczany do powierzchni celi. W okresie osadzenia powoda w (...) w W. panowało przeludnienie - osadzonych było więcej osób niż wynosiła normatywna pojemność jednostek. W związku z powyższym dochodziło do umieszczania osadzonych, w tym R. K. w celach, których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła mniej niż 3 m 2 . W celach, w których przebywał powód z reguły odbywało karę pozbawienia wolności 7 skazanych. Powód jest uczniem I klasy I semestru (... ) Szkoły Zawodowej przy Centrum (...) przy (...) w W.. (bezsporne ) Informacje o stanie zaludnienia (... ) w W. przekazuje, zgodnie ze swoim obowiązkiem, Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu Wydziałowi Penitencjarnemu drogą elektroniczną raz na kwartał. Nie było dotychczas przypadków uchylenia przez sędziego penitencjarnego decyzji dyrektora(...) o umieszczeniu skazanego w danej celi. (okoliczność znana z urzędu) Sąd zważył, co następuje: --- STRONA 7 --- Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Powód R. K. domagał się zadośćuczynienia za wyrządzoną mu przez pozwanego szkodę niemajątkową (krzywdę) wynikającą z niezapewnienia mu odpowiednich warunków bytowych podczas odbywania kary pozbawienia wolności. Powód określił, że zadośćuczynienie stanowić ma środek ochrony jego dóbr osobistych - godności i prawa do prywatności, a nadto wskazał, że nieodpowiednie warunki na terenie (... ) doprowadziły do powstania u niego uszczerbku na zdrowiu. Podstawę prawną żądania zgłoszonego przez powoda stanowił zatem przepis art. 23 w zw. z art. 24 w zw. z art. 448 k.c., zaś niezapewnienie mu odpowiednich, wymaganych przepisami, warunków bytowych powód upatrywał przede wszystkim w nadmiernym przeludnieniu (... ) w W. i wynikających z tego konsekwencjach wskazanych bliżej w pozwie. Dla oceny zasadności zgłoszonego w pozwie żądania niezbędne było zatem ustalenie, czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że strona pozwana dopuściła się naruszenia wymienionych w pozwie obowiązków oraz czy fakt ten spowodował naruszenie dóbr osobistych powoda oraz czy powód poniósł związaną z tym szkodę majątkową, na którą powoływał się w pozwie. Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Art. 24 k.c. określa z kolei środki ochrony dóbr osobistych, wskazując że ten, czyje dobro osobiste zostaje --- STRONA 8 --- zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. W zakresie żądania zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych cytowany art. 24 k.c. odsyła więc do przepisów o czynach niedozwolonych, w szczególności do art. 448 k.c., w myśl którego w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, m.in. odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W pierwszej kolejności należy wskazać, że to na powodzie, jako dochodzącym ochrony prawnej spoczywał ciężar dowodu, iż jego dobra osobiste zostały naruszone przez działania pozwanego Skarbu Państwa. Zgodnie bowiem z ogólną regułą wynikającą z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Przerzucenie ciężaru dowodu na pozwanego w procesie o ochronę dóbr osobistych, przewidziane w art. 24 § 1 k.c., dotyczy tylko bezprawności działania zagrażającego dobrom osobistym lub powodującego ich naruszenie - w razie udowodnienia przez powoda ich faktycznego naruszenia przez wskazane jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, pozwany w celu uniknięcia odpowiedzialności musiałby wykazać, że działania powodujące naruszenie były zgodne z prawem. Spośród okoliczności, które zgodnie z treścią pozwu, miały powodować --- STRONA 9 --- naruszenie godności powoda, za udowodniony można uznać tylko fakt czasowego umieszczenia powoda w (... ) w W. w celach, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła mniej niż 3 m 2 . Fakt istnienia przeludnienia w polskich jednostkach penitencjarnych i częstego naruszania norm dotyczących powierzchni celi przypadającej na osadzonego, wynikających z wiążących Polskę przepisów prawa międzynarodowego i art. 110 k.k.w., stanowi, zdaniem Sądu, fakt powszechnie znany. W niniejszej sprawie przyznała go również strona pozwana. Powód dowodził nadto, że umieszczenie go w przeludnionej celi negatywnie wpłynęło na stan jego zdrowia (…) , czego dowodem jest wniosek o pozbawienie go władzy rodzicielskiej. To pogorszenie się stanu zdrowia (…) manifestuje się nieustannym (…) . Poza gołosłownymi twierdzeniami przedstawionymi w pozwie powód nie podjął żadnej inicjatywy dowodowej celem wykazania, że osadzenie go w warunkach, w których normatywna powierzchnia celi dla jednego skazanego nie była zachowana, wpłynęło negatywnie na stan jego zdrowia psychicznego oraz nie wykazał, jaki jest stopień ewentualnie odczuwanych dolegliwości, długość ich odczuwania, czy są one utrwalone. Z pewnością wystąpienie tak wielu dolegliwości w sferze psychicznej wymagałoby uzyskania pomocy lekarskiej. Powód nie podniósł, aby korzystał z pomocy takiej na terenie (...). W ocenie Sądu trudno zrozumieć również, jaki jest związek przyczynowy pomiędzy osadzeniem pozwanego w (...) a wnioskiem o pozbawienie (…) . Wskazać również należy, że odczuwane przez powoda dolegliwości w sferze (…) nie są na tyle duże, aby uniemożliwiły mu podjęcie nauki w szkole zawodowej na terenie (...). Poza stwierdzeniem, że nadmierne --- STRONA 10 --- przeludnienie wpłynęło na stan zdrowia (…) powód nie podał żadnych konkretnych okoliczności wskazujących, że odbywanie kary w warunkach przeludnienia naruszało jego godność oraz prawo do prywatności. Dopiero w sytuacji, gdyby powód wykazał konkretnie, w jakich okolicznościach odbywał karę, wtedy Sąd mógłby ocenić, czy warunki te mieszczą się w granicach prawa, a jedynie powód ocenia je jako niewłaściwe w swoim subiektywnym odczuciu, czy też rzeczywiście doszło do bezprawnych działań organów państwa. Tylko również wyraźne wskazanie owych sugerowanych w pozwie uchybień mogłoby pozwolić stronie przeciwnej na podniesienie konkretnych kontrargumentów i obronę. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007 r. (V CSK 431/2006), orzekł, iż osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w przeludnionych celach, może stanowić naruszenie dóbr osobistych przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i niezapewnienie wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, braku wentylacji, nieodpowiedniej ilości łóżek. Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że takie warunki mogą stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Powód swoje roszczenie oparł tymczasem na ogólnikowych twierdzeniach o przeludnieniu polskich więzień i wynikających z tego jego zdaniem drastycznych konsekwencjach, nie wskazując na żadne konkretne przejawy nieludzkiego, niegodziwego traktowania jego samego, poza faktem czasowego przeludnienia cel. W ocenie Sądu nawet gdyby przyjąć, że pozwana jednostka penitencjarna nie zapewniły powodowi odpowiednich warunków --- STRONA 11 --- bytowych, w tym wymaganej przepisami powierzchni cel mieszkalnych, należytego ich wyposażenia, itp. (gdyby powód te ostatnie okoliczności udowodnił), w ocenie Sądu nie uzasadniałoby to zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia. Sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, co wynika zarówno z redakcji art. 448 k.c. („sąd może przyznać"), jak i z funkcji zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Przy stosowaniu tego przepisu sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 19 kwietnia 2006 r. , II PK 245/05, OSNP 2007 Nr 7-8, poz. 101, a pogląd ten sąd orzekający podziela). Istotnym kryterium jest rozmiar krzywdy, zadośćuczynienie ma bowiem na celu zrekompensowanie pokrzywdzonemu wszelkich ujemnych doznań psychicznych lub fizycznych będących następstwem zawinionego działania lub zaniechania sprawcy. Ponadto według orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności (por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07). Dochodząc do przekonania, że nie było podstaw do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia, Sąd miał na względzie przede wszystkim fakt, iż powód nie wykazał (jak już wskazano wcześniej), ażeby rozmiar jego cierpień uzasadniał zasądzenie na jego rzecz kwoty pieniężnej. Wskazać --- STRONA 12 --- należy, że odczuwanie negatywnych emocji jest zaś związane z samą istotą odbywania kary izolacyjnej, wynikającym z tego ograniczeniem w sferze prywatności, brakiem swobody dokonywania wyborów, koniecznością przebywania w towarzystwie innych, przypadkowych osób, świadomością izolacji i perspektywą dalszego jej trwania. Powód nie wykazał, ażeby warunki odbywania kary odnoszące się do niego różniły się na jego niekorzyść od warunków, w jakich karę odbywali inni skazani, nie można więc uznać, że umieszczenie powoda w przeludnionej celi stanowiło indywidualnie wymierzoną w niego szykanę. Mając na uwadze powyższe okoliczności powództwo należało oddalić. Orzeczenie o kosztach zawarte w punkcie II sentencji wyroku Sąd wydał na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., w myśl którego strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Zgodnie z art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398, z późn. zmianami) zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Koszty procesu poniesione przez pozwanego w niniejszej sprawie sprowadzały się do kosztów zastępstwa procesowego należnych Skarbowi Państwa, które w oparciu o art. 99 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z poźn. zm.) wynoszą 7.200 zł.