Postanowienie I C 796/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 grudnia 2013 roku Sąd Okręgowy w Białyms

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 796/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 grudnia 2013 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Korol (spr.) Protokolant: Małgorzata Gromotowicz po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2013 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa I. Z. przeciwko Skarbowi Państwa Prokuraturze Okręgowej w Białymstoku o zapłatę I. Powództwo oddala. II. Odstępuje od obciążania powódki kosztami procesu. UZASADNIENIE Powódka I. Z. wnosiła o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Prokuratury Okręgowej w Białymstoku kwoty 1.000.000 zł tytułem zadośćuczynienia za ból, cierpienia, upokorzenia, poniewierki, brak możliwości podjęcia i kontynuowania nauki i uzyskania wykształcenia oraz odpowiedniego statusu społecznego z powodu osierocenia w wieku 5 lat i 2 miesięcy. Wnosiła ponadto o obciążenie pozwanego kosztami sądowymi. W uzasadnieniu podniosła, że urodziła się we wsi J.koło Bociek. Jej rodzicami byli B.i A. J.. Z rodzeństwa miała starszego brata M.i młodszą siostrę A.. W dniu 5 stycznia 1945 r. w nocy, gdy spała z siostrą, została zbudzona licznymi wystrzałami, wskutek których zginęli jej rodzice. Po tym zdarzeniu powódka trafiła do jednej z sióstr zmarłej matki. W dzieciństwie doznała wiele upokorzenia, niedoli i złości, była angażowana do ciężkich prac. Jako osoba niewykształcona, obarczona rodziną i niedobrym mężem nie miała możliwości uzyskania informacji co do okoliczności śmierci jej rodziców. Władza nie zaoferowała jej żadnej pomocy na różnych etapach jej życia, w szczególności w okresie dzieciństwa i młodości. Dopiero po powstaniu Instytutu Pamięci Narodowej znajomy poradził jej, aby udała się do tej instytucji i uzyskała informację na temat śmieci jej rodziców. Z dokumentacji tam zgromadzonej wynikało, że rodzice powódki zginęli w wyniku akcji oddziału Armii Krajowej skierowanej przeciwko szefowi kontrwywiadu (...)na powiat B., st. lejt. A. D.oraz będących z nim funkcjonariuszom UB. Przybyli oni do domu jej rodziców w dniu 5 stycznia 1945 r., gdyż ojciec powódki był sołtysem w ramach prowadzonych działań operacyjnych, skierowanych przeciwko żołnierzom AK. Powódka wskazała, że skoro Armia Krajowa podlegała Rządowi na Uchodźstwie w L.(rozwiązanie AK nastąpiło w dniu 17 stycznia 1945 r.), to powództwo przeciwko Skarbowi Państwa, jako następcy prawnemu, jest uzasadnione. --- STRONA 2 --- Żądanie zadośćuczynienia powódka uzasadniła tym, że w wieku 5 lat i 2 miesięcy została sierotą. W czasie dzieciństwa doznała bólu, cierpień i upokorzeń. Musiała pracować ponad siły, a edukacje skończyła na 7 klasie szkoły podstawowej. W wieku 17 lat została wydana za mąż. Pozwany Skarb Państwa – Prokurator Okręgowy w Białymstoku wnosił o oddalenie powództwa oraz zasądzenie na jego rzecz od powódki kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Podniósł zarzut przedawnienia roszczenia powódki. Przy przyjęciu, że powódka mogła wystąpić z żądaniem zadośćuczynienia po rozpoczęciu przemian polityczno – gospodarczych w 1989 r. oraz przy zastosowaniu ogólnych przesłanek odpowiedzialności deliktowej, powódka wniosła pozew po upływie dziesięcioletniego terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 442 § 1 k.c. Przepis ten znajduje zastosowanie w sprawie w myśl art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, albowiem w momencie wejścia w życie tej ustawy, tj. w dniu 10 sierpnia 2007 r. roszczenie strony powodowej pozostawało już przedawnione.Pozwany argumentował ponadto, że w sprawie upłynął również liczony a tempore scientiae trzyletni termin przedawnienia z art. 442 § 1 k.c. W 1989 r. powódka posiadała bowiem wiedzę o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Zdaniem pozwanego Skarb Państwa nie posiada również legitymacji biernej do występowania w procesie. Sąd ustalił, co następuje: Powódka I. Z. z d. J. urodziła się w dniu 1 listopada 1939 r. w J., gmina B.. Jej rodzicami byli A. J. i B. J.. Wraz z rodzicami, starszym bratem M. i młodszą siostrą A. mieszkali we wsi J.. W dniu 5 stycznia 1945 r. w godzinach wieczornych do domu A. i B. J. przybył na kolację szef kontrwywiadu (...) na powiat B. st. lejt. A. D. w towarzystwie członka (...) P. C. oraz komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej w B. W. Z. (1). W czasie spożywania kolacji do pomieszczenia weszło trzech członków oddziału Armii Krajowej, którzy zastrzelili osoby tam zgromadzone, w tym również gospodarzy A. i B. J.. W chwili śmierci rodziców powódka miała 5 lat i 2 miesiące, jej starszy brat M. – 15 lat, zaś młodsza siostra A. – 3 lata. Po śmierci rodziców powódką i jej rodzeństwem opiekował się dziadek K., który po kilku miesiącach zmarł. Powódka znalazła się pod opieką ciotki L. z Wiercenia pod S.. Po 3 latach pobytu u ciotki powódka uciekła do rodzeństwa, które mieszkało we wsi J.. Powódka mieszkała z rodzeństwem w domu rodziców do 18 roku życia, kiedy została wydana za mąż za W. Z. (2). W tym czasie uzyskała informację, że jej rodziców zastrzeliły osoby należące do Armii Krajowej. W 1989 r. mąż powódki zmarł. W 1990 r. powódka wyjechała do (...), gdzie mieszkał jej syn. Przebywała tam i pracowała do 2012 r. Pismem z dnia 25 marca 2013 r. powódka zwróciła się do Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w B. z prośbą o odszukanie dokumentów dotyczących zamordowania jej rodziców w nocy z 5 na 6 stycznia 1945 r. w miejscowości J., gmina B.. dowód: pismo powódki z dnia 25 marca 2013 r. (k. 18), pismo z Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 18 kwietnia 2013 r. (k. 19-20), fragment książki K. K. (2) i T. Ł. pt. (...), (...), (...) Działalność 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK (1944-1952)” (k. 21 – 23), meldunki wydarzeń za miesiąc styczeń 1945 r., sprawozdanie dekadowe i wykazy statystyczne Kierownika (...) w B. do Kierownika (...) za 1944-1946, meldunki Szefa (...) w B. 1945 – 1946 (k. 29 – 40, k. 75 - 86). Sąd uwzględnił w całości dokumenty przedstawione przez powódkę, gdyż nie były kwestionowane przez pozwanego. Sąd zważył, co następuje: Powództwo podlegało oddaleniu. W pierwszej kolejności należało rozpoznać, jako najdalej idący zgłoszony przez pozwanego zarzut braku legitymacji procesowej biernej Skarbu Państwa. Legitymacja procesowa oznacza uprawnienie do występowania w procesie --- STRONA 3 --- w charakterze powoda (legitymacja czynna) lub pozwanego (legitymacja bierna), która znajduje oparcie bądź w określonym stosunku materialnoprawnym łączącym owe strony, bądź w ustawie. Tylko przepis prawa materialnego, stanowiącego podstawę interesu prawnego, stwarza dla określonego podmiotu legitymację procesową strony. Strona jest zatem pojęciem materialnoprawnym, a nie procesowym, a przeto o tym, czy dany podmiot jest stroną postępowania cywilnego, tj., czy ma uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem, przesądzają przepisy prawa materialnego, mające zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym, nie zaś przepisy procesowe (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2013 r., II CSK 323/09,LEX nr 602680). Podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia jest możliwe dopiero po stwierdzeniu, że posiada legitymację w procesie. Brak legitymacji procesowej pozwanego skutkuje bowiem oddaleniem powództwa, bez potrzeby badania zasadności powództwa, ani tym bardziej zasadności zarzutu przedawnienia. Nie może ono bowiem biec przeciwko osobie, która w świetle sprecyzowanego przez powoda roszczenia nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązanie wynikające ze stosunku materialnoprawnego lub ustawy stanowiących podstawę powództwa. W ocenie Sądu pozwany Skarb Państwa posiada legitymację procesową do występowania w procesie, co wymagało jednak odwołania się do faktów historycznych. W dniu 27 września 1939 r. na rozkaz dowódcy obrony W.generała J. R.powołano organizację (...)((...)), która następnie podporządkowała się R.RP na uchodźstwie. W dniu 13 listopada 1939 r. rozkazem Naczelnego Wodza powstał Związek (...), opierający się na strukturach (...)Zwycięstwu Polski. W dniu 14 lutego 1942 r. organizacja ta została przemianowanie rozkazem Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych, gen. W. S.na Armię Krajową. Nie ulega więc wątpliwości, że Armia Krajowa była organizacją podporządkowaną Rządowi RP na uchodźstwie i działała w ramach Polskiego Państwa Podziemnego w latach II wojny światowej. Rozwiązanie Armii Krajowej nastąpiło w dniu 19 stycznia 1945 r., a więc po zdarzeniu z dnia 5 stycznia 1945 r., kiedy w wyniku akcji oddziału Armii Krajowej zostali zastrzeleni rodzice powódki. Należy więc przyjąć, że organizacja ta, jako podporządkowana Rządowi RP na uchodźstwie, działała w tym czasie w imieniu i na rzecz Państwa Polskiego. Zdarzenie powodujące powstanie szkody nastąpiło pod rządami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobowiązań (Dz. U. z 1933 r., Nr 82, poz. 598). Przepis art. 145 Kodeksu zobowiązań stanowił, że kto powierza wykonanie czynności swemu podwładnemu, odpowiada za szkodę wyrządzoną z jego winy przy wykonaniu poleconej mu czynności. Dochodzenie ewentualnych roszczeń odszkodowawczych z tytułu szkody wyrządzonej działaniem podporządkowanych Państwu Polskiemu członków organizacji mogło być skierowane przeciwko następcy prawnemu ówczesnego Państwa Polskiego (Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, lub III Rzeczypospolitej Polskiej). Jak powszechnie uważa się w literaturze uosobieniem Rzeczypospolitej Polskiej (wcześniej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej) w stosunkach cywilnoprawnych jest Skarb Państwa, który jest szczególną osobą prawną. Przy zastosowaniu współczesnych standardów wykładni prawa nie ma bowiem przeszkód do przyjęcia, że norma zawarta w art. 145 Kodeksu zobowiązań nakłada odpowiedzialność także na Państwo za szkodę wyrządzoną z winy podległych mu funkcjonariuszy. Sąd odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia, ocenił, że jest on uzasadniony również z innych, niż przedstawione przez pozwanego względów. Z twierdzeń powódki wynikało, że w wieku 18 lat, a więc w 1957 r. dowiedziała się, kto zabił jej rodziców. Od tego czasu wiedziała więc o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia. Z uwagi na niski stan świadomości prawnej panujący w ówczesnych czasach powódka mogła nie wiedzieć, który podmiot jest odpowiedzialny cywilnie za działalność Armii Krajowej, do czasu rozwiązania tej organizacji w dniu 19 stycznia 1945 r. W ocenie Sądu powódka nie wykazała jednak, że po uzyskaniu wiedzy o sprawcach zabójstwa podejmowała jakiekolwiek działania w celu ustalenia tej okoliczności. Zresztą w świetle postanowień obowiązującego w tym czasie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobowiązań (Dz. U. z 1933 r., Nr 82, poz. 598) wierzytelności z tytułu naprawienia szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym ulegały przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie, obowiązanej do odszkodowania, nie później jednak, niż z upływem dwudziestu lat, licząc od dnia popełnienia przestępstwa, jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku (art. 283 § 1 – 4 Kodeksu zobowiązań). Przepisy ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r., Nr 34, poz. 312), która weszła w życie z dniem 1 października 1950 r., nie uchyliły przepisu art. 283 Kodeksu --- STRONA 4 --- zobowiązań. W art. III powołanej ustawy zawarto jednak postanowienie, że ilekroć obowiązujące przepisy bądź nie określają szczególnego terminu przedawnienia, bądź też przewidują termin przedawnienia dłuższy niż lat dziesięć, termin ten wynosi lat dziesięć. Przepis art. XIX tej ustawy zastrzegał ponadto, że do roszczeń, powstałych przed dniem wejścia w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego, a według dotychczasowych przepisów w tym dniu jeszcze nie przedawnionych - stosuje się przepisy ogólne prawa cywilnego o przedawnieniu z następującymi ograniczeniami: 1) początek, zawieszenie i przerwanie przedawnienia ocenia się według dotychczasowego prawa, gdy chodzi o czas przed wejściem w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego, 2) jeżeli termin przedawnienia według przepisów ogólnych prawa cywilnego jest krótszy niż według dotychczasowego prawa, bieg przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego; jeżeli jednak przedawnienie, rozpoczęte przed wejściem w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego, nastąpiłoby przy uwzględnieniu terminu przedawnienia, określonego w prawie dotychczasowym wcześniej, przedawnienie następuje z tym wcześniejszym terminem. Należy więc przyjąć, że przysługujące powódce roszczenie uległoby najpóźniej przedawnieniu z dniem 1 października 1960 r. Sąd miał na uwadze, że w warunkach politycznych istniejących w Polsce od czasu zakończenia II wojny światowej do 1989 r. działalność Armii Krajowej zarówno w okresie, gdy działała jako podmiot podporządkowany rządowi RP na Uchodźstwie, jak i po jej rozwiązaniu, gdy aktywność tej organizacji przybrała charakter partyzancki, była oceniana negatywnie przez rządzące władze. Dochodzenie roszczeń odszkodowawczych od Skarbu Państwa mogło być więc utrudnione i stanowić przypadek zawieszenia wymiaru sprawiedliwości, lub siły wyższej skutkujący zawieszeniem biegu przedawnienia, w rozumieniu art. 277 pkt 4 Kodeksu zobowiązań w zw. z art. XIX ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r., Nr 34, poz. 312), ewentualnie art. 109 pkt 4 Ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r., Nr 34, poz. 311), lub art. 121 pkt 4 Ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1965 r. Przepis art. 121 pkt 4 k.c. nie wymienia wprawdzie zawieszenia wymiaru sprawiedliwości, jako odrębnej przesłanki zawieszenia biegu przedawnienia, ale w istocie jego treść jest taka sama, jak wymienionych wyżej uregulowań, ponieważ w pojęciu siły wyższej mieści się także zawieszenie wymiaru sprawiedliwości. Pojęcie siły wyższej rozumiane jest w ujęciu obiektywnym, z tym, że przy ocenie, czy mamy do czynienia z siłą wyższą należy brać pod uwagę także to, czy zainteresowana osoba mogła przeciwdziałać i zapobiec działaniu obiektywnych zdarzeń, składających się na siłę wyższą. W konsekwencji za siłę wyższa uznaje się zdarzenie, które jest zewnętrzne, niemożliwe do przewidzenia i któremu nie można było zapobiec. Nie ulega wątpliwości, że za siłę wyższą można również uznać działanie władzy państwowej. Siła wyższa nie może być utożsamiana tylko z sytuacją, gdy nie działa wymiar sprawiedliwości, ale także pod pojęcie to podpadają takie stany, gdy sądy wprawdzie działają, ale uprawniony nie może skutecznie i efektywnie dochodzić swoich roszczeń (uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2009 r., V CSK 249/08, Lex nr 523668). Podstawowe znaczenie przy ocenie, czy doszło do zawieszenia wymiaru sprawiedliwości, bądź też wystąpiła siła wyższa, ma jednak ustalenie, czy uprawniony mógł skutecznie zrealizować przysługujące mu roszczenia. Ciężar wykazania tej okoliczności spoczywa na osobie uprawnionej (art. 6 k.c.). Nie wystarczy bowiem tylko wykazanie, że w odczuciu tej osoby było to niemożliwe. Należy przedstawić poparte konkretnymi dowodami fakty potwierdzające, że ze względu na sytuację polityczną w kraju, lub skomplikowaną sytuację życiową strona nie mogła w odpowiednim czasie wystąpić z roszczeniem na drogę sądową. Powódka nie sprostała tym wymaganiom. Nie wykazała bowiem, aby wcześniej podejmowała na drodze sądowej bezskutecznie działania zmierzające do dochodzenia przysługujących jej roszczeń, bądź też nie mogła tego uczynić ze względu na trudną sytuację życiową. Przy założeniu jednak, że nie było to możliwe w czasach istnienia Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, Sąd miał na uwadze, że powódka mogła wystąpić z powództwem już w 1989 r., po zaistniałych zmianach politycznych i wprowadzeniu ustroju demokratycznego. Sąd podzielił stanowisko pozwanego, że w takiej sytuacji roszczenie powódki uległoby również przedawnieniu. Zgodnie z obowiązującym w tym czasie art. 442 § 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. --- STRONA 5 --- Jeżeli natomiast szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442 § 2 k.c.). Według tych reguł roszczenie powódki uległoby przedawnieniu najpóźniej w 1999 r. Przepis art. 442 k.c. został uchylony przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2007 r., Nr 80, poz. 538) zmieniającej niniejszą ustawę z dniem 10 sierpnia 2007 r. W sprawie nie miał więc zastosowania art. 2 tej ustawy, zgodnie z którym do roszczeń, o których mowa w art. 1, powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, stosuje się przepisy art. 442 1 Kodeksu cywilnego, przewidujące dłuższy, dwudziestoletni termin przedawnienia. Sąd nie znalazł też podstaw, aby w tym czasie istniały przeszkody natury obiektywnej, stanowiące przypadek siły wyższej, uniemożliwiające powódce wcześniejsze wystąpienie z powództwem cywilnym. Okoliczności sprawy wskazują, że było to spowodowane jej własnym zaniechaniem. Powódka od 1990 r. do 2012 r. przebywała w USA i nie przejawiała większego zainteresowania w dochodzeniu od Skarbu Państwa odszkodowania za szkodę wyrządzoną jej w dniu 5 stycznia 1945 r. Nie można też przyjąć, że o podmiocie odpowiedzialnym za szkodę dowiedziała się dopiero w kwietniu 2013 r., po uzyskaniu szczegółowych informacji z Instytutu Pamięci Narodowej. Instytucja ta została powołana ustawą z dnia 18 grudnia 1998 r., która weszła w życie z dniem 19 stycznia 1999 r. Fakt, że jej zadaniem jest ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. (art. 1 ust. 1 tej ustawy) nie oznacza, że powódka nie miała możliwości odszukania interesującej ją dokumentacji przed datą powstania tej instytucji. Przepis art. 25 tej ustawy wymienia podmioty zobligowane do przekazania do archiwum Instytutu Pamięci Narodowej dokumentów, zbiorów danych, rejestrów i kartotek wytworzonych oraz zgromadzonych przez organy bezpieczeństwa państwa, organy więziennictwa, sądy i prokuratury oraz organy bezpieczeństwa III Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Fakt pobytu powódki za granicami Polski nie wykluczał przecież ustanowienia fachowego pełnomocnika, który już w 1990 r. mógłby podjąć efektywne działania w kierunku odszukania dowodów potwierdzających odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za czyn popełniony w dniu 5 stycznia 1945 r. Z tych względów Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 102 k.p.c., przyjmując, że zachodzi szczególny wypadek uzasadniający odstąpienie od obciążenia powódki kosztami procesu. Powódka jest osobą straszą, utrzymującą się ze skromnej emerytury w wysokości 717, 92 zł miesięcznie. W tej sytuacji obciążenie jej kosztami procesu, które z uwagi na wartość przedmiotu sporu są znaczne, stanowiłoby nadmierne obciążenie finansowe powódki i odbyłoby się z uszczerbkiem dla zaspokojenia jej podstawowych kosztów utrzymania.