Postanowienie I C 757/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 października 2010 roku Sąd Okręgowy w Bi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 757/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 października 2010 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Grażyna Wołosowicz (spr.) Protokolant: Aleksandra Oliferuk po rozpoznaniu w dniu 13 października 2010 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa T. K. przeciwko M. K., A. K. o ustalenie powództwo oddala. UZASADNIENIE Powódka T. K. w pozwie wytoczonym przeciwko M.K. i A.K. wniosła o uznanie za nieważną umowy darowizny sporządzonej dnia 12 stycznia 2010 roku w Kancelarii Notarialnej Notariusz B. M. – F. Rep. A numer (…), mocą której A. K.darował synowi M. K. własność nieruchomości składającej się z działek oznaczonych numerami geodezyjnymi: (…), położonych w obrębie P. i L., gmina T., województwo p., dla których w Sądzie Rejonowym IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest Księga Wieczysta oznaczona numerem KW (…)oraz o zasądzenie od pozwanych na rzecz powódki kosztów procesu. W uzasadnieniu żądania wskazała, że powyższa nieruchomość została przekazana A. K. w drodze umowy przekazania gospodarstwa rolnego w trybie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich 1 K |` _\_\\ Š ;-žl flf å --- STRONA 2 --- rodzin, sporządzonej aktem notarialnym z dnia 2 lutego 1988 r. W księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości jako właściciel wpisany został A. K.. W chwili nabycia przedmiotowej nieruchomości powódka T.K. oraz darczyńca A. K. pozostawali w związku małżeńskim, który zawarli w dniu 13 sierpnia 1977 r., małżeństwem są do dnia dzisiejszego. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego Gospodarstwo rolne, przekazane na podstawie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich następcy pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej, należy do majątku wspólnego małżonków. Skoro nieruchomość będąca przedmiotem darowizny stanowiła majątek wspólny małżonków, to A.K. nie mógł rozporządzać udziałem w majątku wspólnym. Tym samym nie mógł on rozporządzać udziałem w nieruchomości stanowiącej majątek wspólny małżonków, czynność dokonana bez zgody małżonka jest bezwzględnie nieważna. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni przedmiotowego rozporządzenia z uwagi na jego nieodpłatność. Podała, że razem gospodarzyli na przedmiotowej nieruchomości, kupowali sprzęt gospodarczy i maszyny gospodarcze. Mąż ukrył przed nią fakt zawarcia umowy, powiedział o tym sąsiadce po miesiącu od zawarcia umowy (pozew k. 2-4 akt, wyjaśnienia informacyjne k. 131 akt). Pozwani A. K. i M. K. wnieśli o oddalenie powództwa w całości. Pozwany A. K. wskazał, że przedmiotową nieruchomość rodzice przekazali mu w zamian za rentę w 1987 r. Podał, że nie zawierał z żoną umowy o rozdzielności majątkowej, nie jest z małżonką w konflikcie i wiedziała ona o darowiźnie na rzecz syna. Przekazał synowi ziemię, którą otrzymał po rodzicach, a żona ma jeszcze działkę o pow. 7,2 ha po swoich rodzicach. Jedną z działek syn zamienił na inną działkę z M. K.(2). Pozwany M. K. potwierdził powyższe wyjaśnienia. Podał, że matka wiedziała o darowiźnie i nie była u notariusza ponieważ pani notariusz powiedziała, że nie ma takiej potrzeby (wyjaśnienia informacyjne k. 132 akt). 2 --- STRONA 3 --- Sąd ustalił, co następuje: W dniu 2 lutego 1988 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w B.przed notariuszem T. H. stawili się małżonkowie I. i C. K. oraz ich syn A. K., gdzie zawarli umowę w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin. I. i C. małżonkowie K. przenieśli nieodpłatnie własność gospodarstwa rolnego opisanego w § 1 aktu na rzecz następcy (syna swego) A. K., który wyraził na to zgodę. Jednocześnie A. K. ustanowił nieodpłatnie na rzecz rodziców swoich I. i C. małżonków K. na nabytej nieruchomości dożywotnią osobistą służebność mieszkania, polegającą na prawie zamieszkiwania w połowie domu i prawie korzystania z budynków gospodarczych oraz dożywotnie użytkowanie nieruchomości ograniczone do obszaru 3.000 m2 z działki numer 116. Ponadto A. K. wyraził zgodę, by rodzicie hodowali na jego koszt jedną krowę, kilka kur i dwa prosiaki. Strony wniosły o wpisanie w księdze wieczystej własności na rzecz A.K.(majątek odrębny) (akt notarialny Repertorium A numer (…): k. 51-54 akt). W dniu 12 stycznia 2010 r. przed notariuszem B. M. – F., w Kancelarii Notarialnej w B. przy ulicy (…)stawili się pozwani A.K. i M.K.. A. K. darował swojemu synowi własność opisanej nieruchomości, a M. K. darowiznę nieruchomości przyjął. Jednocześnie M. K. ustanowił na rzecz rodziców A. i T. małżonków K. dożywotnią nieodpłatną służebność osobistą, polegającą na prawie korzystania przez nich z całego domu mieszkalnego i ze wszystkich budynków gospodarczych posadowionych na działce Nr (…) oraz służebność przejścia i dojazdu do przedmiotowego domu i budynków przez wyżej opisaną działkę (akt notarialny Repertorium A numer (…): k.68-74 akt). Powyższe okoliczności były pomiędzy stronami bezsporne, wynikają one ze wskazanych odpisów aktów notarialnych oraz akt księgi wieczystej (…). W tym miejscu zaznaczyć należy, że sporna nieruchomość na skutek zmian w numeracji poszczególnych działek została inaczej opisana w każdym z aktów 3 --- STRONA 4 --- notarialnych. Jednakże nie ulega wątpliwości, że przedmiotem każdej z umów była ta sama nieruchomość, dlatego opisywanie kolejnych przekształceń jest w ocenie Sądu zbędne. Bezspornym jest, że pozwany A.K. figurował jako wyłączny właściciel działek wchodzących w skład nieruchomości w rejestrze gruntów Starostwa Powiatowego w B. (k. 76-80 akt). Poza sporem pozostaje także to, że T. K. i A. K. związek małżeński zawarli w dniu 13 sierpnia 1977 r. przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w T. (odpis skrócony aktu małżeństwa: k. 9 akt) i nie zawierali małżeńskich umów majątkowych. Strony nie kwestionowały także tego, że M. K. i M. K.(2) w dniu 30 kwietnia 2010 r. zawarli umowę zamiany własności nieruchomości, obejmującą część nieruchomości będącej przedmiotem zawartej między pozwanymi umowy darowizny (akt notarialny Repertorium A numer (…): k. 97-107 akt). Spór w niniejszej sprowadzał się do tego, czy nieruchomość będąca przedmiotem darowizny rodziców A. K. weszła do majątku odrębnego pozwanego i w związku z tym czy mógł ją następnie darować na rzecz pozwanego M. K. bez zgody powódki T. K.. Sporne było także to, czy powódka wiedziała o zamiarze dokonania umowy, twierdzenia stron na powyższą okoliczność były rozbieżne. Nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu i czynienie ustaleń w tym przedmiocie jest zbędne. Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie jest zasadne i podlega oddaleniu. Podstawą do wytoczenia powództwa jest art. 189 kpc, który stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny zachodzi, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów. Powódka ma niewątpliwie interes prawny w wytoczeniu powództwa, albowiem w przypadku 4 --- STRONA 5 --- ustalenia nieważności umowy z tego względu, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła majątek wspólny małżonków, rozporządzenie dokonane bez jej zgody byłoby nieważne. Rozstrzygnięcie sporu sprowadza się do ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość weszła w skład majątku wspólnego małżonków K., czy też stanowiła majątek osobisty pozwanego A.K.. Na wstępie należy wskazać, że rozpoznając niniejszą sprawę należy kierować się uregulowaniami obowiązującymi w dacie zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego, tzn. w dniu 2 lutego 1988 r. Dlatego zastosowanie w niniejszej sprawie będą miały przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 32 i 33 krio) w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) oraz regulacje zawarte w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r., nr 24, poz. 133 ze zm.). Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 32 § 1 stanowił, że dorobkiem małżonków są przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Natomiast z art. 33 pkt 2 krio wynikało, że ustawodawca uczynił wyjątek od reguły z art. 32 § 1 w zakresie przedmiotów nabytych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, które wchodziły do majątku odrębnego (obecnie osobistego) małżonka - spadkobiercy, zapisobiercy lub obdarowanego, chyba że spadkodawca lub darczyńca zdecydował, że mają one wejść do majątku wspólnego małżonków. Z kolei art. 2 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin stanowił, że przez przekazanie gospodarstwa rolnego rozumie się nieodpłatne przeniesienie posiadania, a jeżeli rolnik jest właścicielem - także własności gospodarstwa na rzecz następcy (lit. a). Natomiast w rozdziale czwartym tejże ustawy zatytułowanym „Przekazywanie gospodarstw rolnych" wskazano jedynie, że 5 --- STRONA 6 --- przekazanie gospodarstwa rolnego następcy albo innej osobie następuje w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego (art. 59 ust. 1). W doktrynie i orzecznictwie od początku występowały kontrowersje co do charakteru prawnego umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Według pierwszego poglądu umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest umową darowizny albo umową, do której przepisy o umowie darowizny mają zastosowanie w drodze analogii. Przykładem tego stanowiska jest postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2008 r. (II CSK 647/07, Lex nr 518174), w którym Sąd Najwyższy uznał, że do umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy należy stosować w drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny. W motywach uzasadnienia orzeczenia Sąd Najwyższy wskazał także, że gospodarstwo rolne, którego własność przeszła na następcę rolnika, pozostającego w związku małżeńskim i ustroju wspólności majątkowej, w wyniku zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego pomiędzy nim a przekazującym, weszło do jego majątku odrębnego. Konkurencyjny pogląd głosi, że umowa przekazania jest swoistym rodzajem umowy przeniesienia własności i posiada cechy odróżniające ją od umowy darowizny. To drugie stanowisko przeważało w doktrynie w doktrynie na tle przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Podzielił je Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 25 listopada 2005 r., (III CZP 59/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 79), wskazywanej przez powódkę w pozwie. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wskazał, że gospodarstwo rolne, przekazane na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) następcy pozostającemu w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku wspólnego. 6 --- STRONA 7 --- Nie ulega jednak wątpliwości, że w dniu przekazania gospodarstwa rolnego pozwanemu A.K. przez jego rodziców powyższa ustawa nie obowiązywała. Na tle uregulowań ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. zdaniem Sądu Okręgowego poglądu tego nie można zaaprobować. Z przedstawionych już uregulowań tej ustawy wynika, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy dokonywane jest w drodze zawarcia nieodpłatnej umowy przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na następcę (art. 2 pkt 6a), przy czym obowiązuje ustawowy wymóg zachowania formy aktu notarialnego (art. 59 ust. 1). Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy we wskazanym powyżej postanowieniu z dnia 18 kwietnia 2008 r., skoro mamy do czynienia z umownym przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego pod tytułem nieodpłatnym, należy przyjąć, że do umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy należy stosować w drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny. Należy także, konsekwentnie, stosować do analizowanej umowy przepisy dotyczące darowizn zawarte w innych aktach zawierających regulacje stosunków cywilnoprawnych, w tym uregulowania zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Za takim stanowiskiem dodatkowo przemawia także ratio legis uregulowań zawartych w art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 krio (obecnie art. 31 § 1 i 33 pkt 2 krio), co trafnie podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 kwietnia 2008 r. Zawarty w art. 33 pkt 2 krio wyjątek od zasady, że przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego lub oboje małżonków wchodzą do majątku wspólnego, obejmuje zarówno sytuację, gdy nabycie określonego przedmiotu następuje nieodpłatnie, w wyniku działania przepisów ustawy (dziedziczenie ustawowe) lub jednostronnej czynności prawnej podmiotu dokonującego rozporządzenia (dziedziczenie testamentowe, zapis), jak również w wyniku czynności prawnej dwustronnej, ale charakteryzującej się nieodpłatnością (darowizna). Ustawodawca w takich przypadkach istotne znaczenie nadał dwóm okolicznościom: nabyciu 7 --- STRONA 8 --- przedmiotu majątkowego nieodpłatnie oraz woli dotychczasowego uprawnionego (spadkodawcy, darczyńcy). Wola spadkodawcy lub darczyńcy przesądza wówczas o wejściu przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego bądź do majątku osobistego (poprzednio odrębnego). W rozpoznawanej sprawie nabycie gospodarstwa rolnego przez pozwanego A. K. nastąpiło nieodpłatnie. Co więcej, w umowie przekazania gospodarstwa rolnego, którą zawarł on z rodzicami w dniu 2 lutego 1988 r., znalazło się wyraźne postanowienie, że strony wnoszą o wpisanie do księgi wieczystej własności na rzecz A. K. (majątek odrębny). Skoro darczyńcy i przekazujący mogą wyrazić odmienną wolę, a mianowicie aby gospodarstwo rolne weszło do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej i wyłączyć moc wiążącą uregulowania zawartego w art. 33 pkt 2 krio, to tym bardziej mogą oni wyrazić wolę respektowania powyższego przepisu, jak też uczynili w opisanym wyżej akcie notarialnym. Reasumując należy uznać, że przedmiot darowizny zawartej dnia 2 lutego 1988 r. wszedł do majątku odrębnego pozwanego A.K.. Tym samym był on uprawniony bez zgody powódki do samodzielnego rozporządzania tym udziałem w postaci darowania go na rzecz pozwanego w niniejszej sprawie M. K.. Dlatego też zawarta w dniu 12 stycznia 2010 r. umowa darowizny jest ważna, a powództwo jako niezasadne podlega oddaleniu. Mając na względzie powyższe orzeczono jak sentencji wyroku. 8