Postanowienie I C 742/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 marca 2016 r. Sąd Okręgowy w Opolu I Wydz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 742/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 marca 2016 r. Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący SSO Izabela Bogusz Protokolant: st. sekr. sądowy Małgorzata Gabriel po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2016 r. w Opolu sprawy z powództwa G. Ś. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w N. o zapłatę I. oddala powództwo, II. zasądza od powoda G. Ś. na rzecz pozwanego Zakładu Karnego w N. kwotę 120 (sto dwadzieścia złotych) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Na oryginale właściwy podpis Sygn. akt I C 742/15 UZASADNIENIE Powód G. Ś. w pozwie z dnia 23 listopada 2015 r. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w N. kwoty 85.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych oraz obciążenie pozwanego kosztami postepowania. W uzasadnieniu podnosił, iż odbywa karę pozbawienia wolności, a jednostka penitencjarna w której przebywał – Zakład Karny w N., naruszała jego dobra osobiste w postaci godności, intymności oraz prawa osób pozbawionych wolności do humanitarnego traktowania przez organy państwa poprzez: osadzenie powoda w celi o powierzchni 2,8m 2 , przypadającej na jednego osadzonego, pozbawionej właściwego wyposażenia (szafki w dostatecznej ilości), wyposażonej w niezabudowany kącik sanitarny, bez dostępu do bieżącej ciepłej wody przez całą dobę, z niezabezpieczonymi przed upadkiem łóżkami, niedostatecznym sztucznym oświetleniem, zagrzybionej, z nieszczelnymi oknami, wraz z osobami palącymi. Zarzucił również przedmiotowe traktowanie jego osoby przez pracowników Służby Więziennej. Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w N. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz obciążenie powoda kosztami postepowania. --- STRONA 2 --- W uzasadnieniu podniósł zarzut przedawnienia części roszczenia powołując się na zapis art. 442 1 § 1 k.c., zdaniem pozwanego nie może ulegać wątpliwości, iż powód musiał zdawać sobie sprawę z ewentualnych dolegliwości związanych z warunkami osadzenia w jednostkach penitencjarnych już w momencie ich doświadczenia, i że już w tym czasie wiedział, jaki podmiot odpowiada za ich prawidłowość. Tym samym za przedawnione należy uznać wszelkie roszczenia powoda wywodzone ze zdarzeń mających miejsce w okresie ponad 3 lat przed wniesieniem przez niego pozwu. Ponadto wskazał, że w okresie nie objętym zarzutem przedawnienia powód nie przebywał w warunkach przeludnienia, lecz osadzony był zgodnie z dyspozycją normy zawartej wart. 110 k.k.w. Odnosząc się do podnoszonego przez powoda zarzutu naruszenia art. 110 § 2 k.k.w., tj. osadzenia go w celi o powierzchni niniejszej niż 3m 2 przypadającej na jednego skazanego, należy stwierdzić, że zarzut ten jest bezpodstawny, albowiem G. Ś. podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w N. nie przebywał w celach przeludnionych, we wszystkich miał zapewnione wymagane przez właściwe przepisy k.k.w. 3 m 2 powierzchni mieszkalnej. Ponadto podnosił, że powód był osadzony w celach spełniających wszystkie standardy wskazane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Ponadto wskazał, że powód nie udowodnił swojego roszczenia, ponieważ zarzuty wobec pozwanego są co najmniej zdawkowe i pozbawione jakiegokolwiek uzasadnienia. Poza tym, co kluczowe i godne powtórzenia, powód w żaden sposób nie udowodnił faktu naruszenia swych dóbr osobistych, a tym bardziej doznania krzywdy w jakiejkolwiek postaci. Zakwestionował także wysokość dochodzonych roszczeń jako rażąco wygórowanych i nieprzystających do rzeczywistości. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: G. Ś. przebywał w Zakładzie Karnym w N. w okresach od 18 marca 2010 r. do 10 lutego 2012 r., od 29 czerwca 2012 r. do 7 marca 2014 r. oraz od 27 października 2014 r. do 19 stycznia 2015 r. Dowód: wydruk z przeglądarki historii rozmieszczenia z programu N.. (...) Służby Więziennej – k. 28-29. Powód podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w N. nie przebywał w celach przeludnionych, we wszystkich miał zapewnione wymagane przez właściwe przepisy k.k.w. 3 m 2 powierzchni mieszkalnej. Wszystkie cele mieszkalne, w których G. Ś. odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w N., wyposażone były w łóżka metalowe, wkłady do łóżek, stoły, taborety, szafki więzienne, półki na przybory toaletowe i wieszaki. Powód miał też możliwość przechowywania odzieży na wieszaku, w pudełku lub torbie jutowej. Kąciki sanitarne w celach na Oddziałach IV i IV były odizolowane od reszty celi mieszkalnej ścianką o konstrukcji stalowej z kątownika wypełnionej wodoodporną płytą wiórową. Wejście do kącika sanitarnego miało szerokość 70 cm i było odgrodzone zasłonką wykonaną z nieprzeźroczystego materiału. Konstrukcja metalowa wykonana była do wysokości 2 m z prześwitem od podłogi do 30 cm. Kącik sanitarny był wyposażony w miskę sedesową z dolnopłukiem, umywalkę emaliowaną z baterią antywandalową z zimną wodą oraz oprawę oświetleniową ścienną. Powód raz w tygodniu miał możliwość skorzystania z ciepłej kąpieli. W okresie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w N. oświetlenie cel mieszkalnych składało się z oprawy sufitowej świetlówkowej (świetlówki 2 x 36 W), a w kąciku sanitarnym była oprawa świetlna, w której znajdowała się żarówka o mocy 60 W. W przypadku niesprawności świetlówek, po zgłoszeniu tego faktu były one na bieżąco usuwane przez kwatermistrza oddziałowego. Ponadto powierzchnia okien jest zgodna z warunkami technicznymi i wynosi co najmniej 1/8 powierzchni podłogi celi. Ściany w celach mieszkalnych Zakładu Karnego w N. są równe i gładkie, pomalowane farbą emulsyjną, a do wysokości lamperii - farbą olejną. Cele nie są zagrzybione, nie panuje w nich wilgoć i są właściwie wentylowane. Stolarka okienna w Zakładzie Karnym w N. jest drewniana typu zespolonego oraz PCV i spełnia wszelkie wymagania. Ewentualne usterki wymagające naprawy przekazywane są bezpośrednio konserwatorowi i są na bieżąco usuwane. Ponadto w celach na oddziałach IV i V okna drewniane są sukcesywnie wymieniane na okna typu PCV. Sama zaś powierzchnia okien wynosi co najmniej 1/8 powierzchni podłogi w celi. Cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w N. wyposażone są w centralne ogrzewanie, grzejniki typu żeliwnego w ilości odpowiedniej dla celi. Ogrzewanie dostarczane jest przez dostawcę zewnętrznego (N. (...)), a rozprowadzenie ciepła na terenie jednostki odbywa --- STRONA 3 --- się poprzez wewnętrzny węzeł cieplny. Współczynnik temperatury wody podawany z wewnętrznego węzła cieplnego zmienia się automatycznie w zależności od temperatury otoczenia Osadzeni podczas odbywania kary pozbawienia wolności są umieszczani w celach mieszkalnych przeznaczonych dla osób palących oraz dla osób nie palących. Odbywa się to na podstawie pisemnej deklaracji osadzonego (oświadczenia) oraz ustnej deklaracji podczas rozmowy wstępnej lub rozmowy po przetransportowaniu, która po zapisaniu jest potwierdzana przez osadzonego własnoręcznym podpisem. G. Ś. wielokrotnie zmieniał swoje oświadczenia co do faktu używania bądź nie wyrobów tytoniowych i na tej podstawie odbywał karę pozbawienia wolności zarówno w celach mieszkalnych przeznaczonych dla osób palących oraz dla osób nie palących. Każda zmiana osadzenia związana z używaniem wyrobów tytoniowych poprzedzona była pisemnym oświadczeniem o paleniu bądź nie paleniu tytoniu. Funkcjonariusze pełniący służbę u pozwanego przechodzą nie tylko odpowiednie szkolenia, ale również i badania psychologiczne. Podczas wykonywania obowiązków postępują praworządnie, zgodnie z obowiązującymi przepisami, z szacunkiem odnoszą się do osadzonych odbywających w jednostce penitencjarnej kary pozbawienia wolności i prezentują wobec nich właściwą postawę. Niedopuszczalne jest dyskryminowanie czy też przedmiotowe traktowanie osadzonych. Dowód: wydruk z przeglądarki historii rozmieszczenia z programu N.. (...) Służby Więziennej – k. 28-29, notatki służbowe z 27.01.2016 r., 25.01.2016 r. – k. 30, 31-32, 36, 37, wydruk przeglądarki zmian (...) k. 33, wydruk z rozmowy z G. Ś. z programu N.. (...) k. 34-35. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 442 1 § 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Co o do zasady termin przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z czynu niedozwolonego wynosi trzy lata, przy czym przyjmuje się, że jego bieg rozpoczyna się z dniem, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (termin a tempore scientiae). Obie przesłanki powinny być spełnione łącznie. W konsekwencji, jeżeli poszkodowany dowie się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody później niż o samej szkodzie, to ta późniejsza data wyznacza początek biegu przedawnienia (por. wyrok SN z dnia 27 października 2010 r., V CSK 107/10, LEX nr 677913; wyrok SN z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CKN 949/00, Biul. SN 2002, nr 11, poz. 11; Z. R., A. O., Zobowiązania..., s. 273). W rozpoznawanej sprawie wskazać należy, że powód przebywał w w/w jednostce penitencjarnej pozwanego w okresach: od 18.03.2010 r. do 10.02.2012 r., od 29.06.2012 r. do 07.03.2014 r. oraz od 27.10.2014 r. do 19.01.2015 r. Powództwo natomiast zostało wytoczone w dniu 24.11.2015 r. (data stempla pocztowego oraz potwierdzenie złożenia pisma w administracji ZK). Powód znał warunki w jakich przebywał w pozwanym Zakładzie Karnym i dlatego też wobec zgłoszonego zarzutu przedawnienia, roszczenia powoda uległy przedawnieniu w okresie przekraczającym 3 lata do dnia wytoczenia powództwa. Mając na uwadze powyższe roszczenie powoda za okresy od 18.03.2010r. do 10.02.2012r., od 29.06.2012r. do 24.11.2012r. uległy przedawnieniu. Podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie dóbr osobistych stanowi art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 448 § 1 k.c. Jak stanowi art. 24 § 1 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się --- STRONA 4 --- naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zgodnie zaś z art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445 § 3 stosuje się. Przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w art. 448 k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego. (por. wyr. SN z 2011-04-06, ICSK 475/10, LEX nr 846539). W procesie cywilnym obowiązuje zasada kontradyktoryjności. Zgodnie z art. 6 kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Zdaniem powoda pozwany odpowiada za przeludnienie cel, które jest niezgodne z normami kodeksu karnego wykonawczego oraz poddanie go nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu, poprzez utrudnienia w dostępie do toalety i umywalki z ciepłą wodą, a także za to, że w celach panował brud, brak było odpowiednich łóżek, odpowiedniej ilości szafek, że występowało złe oświetlenie, nieszczelne okna oraz że osadzano powoda z osobami palącymi i że był traktowany przedmiotowo. Odnosząc się zatem do roszczenia powoda, w ocenie Sądu, w żaden sposób nie wykazał on, zgodnie z regułą wynikającą z art. 6 k.c. w z 232 k.p.c., by w trakcie pobytu w Zakładzie Karnym N. doszło do naruszenia jego dóbr osobistych, a ciężar dowodu w tym zakresie obciążał powoda, tak jak pozwanego obciążał obowiązek wykazania, iż jego działanie nie było bezprawne. Powód zarzucił pozwanemu, iż w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w jednostce penitencjarnej pozwanego panowało przeludnienie, przy czym nie wskazał dokładnie w której celi i w jakim okresie był narażony na dyskomfort przebywania w przeludnionej celi; jedynie niejako „zbiorczo” wskazał, iż zjawisko przeludnienia występowało we wskazanej w pozwie jednostce penitencjarnej przez cały okres odbywania przez niego kary pozbawienia wolności. Sam ten fakt naruszał jego dobro osobiste w postaci godności – brak umożliwienia mu godnego odbywania kary pozbawienia wolności. Zauważyć należy, iż treść pozwu zawiera same ogólniki, jest napisana niemalże według szablonu, jaki większość osadzonych stosuje występując do Sądu z podobnymi roszczeniami, bez odniesienia się do jakichkolwiek konkretów. W ocenie Sądu twierdzenia powoda są nieuzasadnione. Cele wbrew twierdzeniom powoda wyposażone były w niezbędny sprzęt kwaterunkowy. Powód otrzymywał także środki czystości i miał możliwość wykonywania codziennej toalety w sposób niekrępujący i zapewniający intymność. Miał także zapewniony dostęp do usług medycznych, zajęć sportowych, mógł korzystać z biblioteki czy kaplicy. Wyposażenie cel było zgodne z normami Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Analizując ustalenia dokonane w przedmiotowej sprawie, należy stwierdzić że powód nie udowodnił po swojej stronie szkody, jak również w żaden sposób nie wykazał związku przyczynowo skutkowego pomiędzy działaniem pozwanego a hipotetyczną poniesioną przez niego szkodą, a co za tym idzie nie wykazał również wysokości ewentualnej szkody. Nie jest bowiem wystarczające samo tylko twierdzenie, że w okresie w którym przebywał w jednostce organizacyjnej pozwanego nie zapewniono mu odpowiednich warunków bytowych. Wyprowadzanie z powszechnie znanego faktu przeludnienia panującego w jednostkach penitencjarnych wniosku, iż każdy osadzony był dotknięty tym zjawiskiem, lub też warunki osadzenia jakie mu zaoferowano były złe, jest wnioskiem zbyt daleko idącym i nie znajdującym potwierdzenia w przedmiotowej sprawie. Jeżeli chodzi o zarzut przedmiotowego traktowania powoda to nie wyjaśnił, na czym miało polegać rzekomo przedmiotowe traktowanie go przez funkcjonariuszy Służby Więziennej Zakładu Karnego w N. oraz dyskryminowanie. Nie przedłożył również żadnych dowodów na poparcie podnoszonych przez siebie twierdzeń. Odnosząc się do zarzutu osadzania powoda w celach wraz z osobami palącymi to wskazać należy, że osadzeni podczas odbywania kary pozbawienia wolności są umieszczani w celach mieszkalnych przeznaczonych dla osób palących oraz dla osób nie palących. Odbywa się to na podstawie pisemnej deklaracji osadzonego (oświadczenia) oraz ustnej deklaracji podczas rozmowy wstępnej lub rozmowy po przetransportowaniu, która po zapisaniu jest potwierdzana przez osadzonego własnoręcznym podpisem. Tymczasem G. Ś. wielokrotnie zmieniał swoje oświadczenia, co do faktu używania bądź nie wyrobów tytoniowych i na tej podstawie odbywał karę pozbawienia wolności zarówno w celach mieszkalnych przeznaczonych dla osób palących oraz dla osób nie palących. Jednak każda --- STRONA 5 --- zmiana osadzenia związana z używaniem wyrobów tytoniowych poprzedzona była pisemnym oświadczeniem o paleniu bądź nie paleniu tytoniu. Nigdy natomiast nie zmienia się osadzenia bez deklaracji osoby pozbawionej wolności bądź też wbrew jej deklaracji. Dlatego też powód nie udowodnił, iż w czasie pobytu w placówce penitencjarnej pozwanego zostały naruszone jego dobra osobiste. Przedkładane do akt sprawy oświadczenia współosadzonych nacechowane są stronniczością i zmierzają jedynie do uzyskania przez powoda pozytywnego rozstrzygnięcia w sprawie. Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, iż panujący w zakładach karnych i aresztach śledczych dyskomfort jest elementem odbywania kary pozbawienia wolności, w związku z czym powód rażąco naruszając porządek prawny, winien liczyć się z karą pozbawienia wolności i wszystkimi ograniczeniami i dolegliwościami z tej kary płynącymi. Podkreślić należy również, iż poziom tych dolegliwości uwarunkowany jest nie tylko samym pozbawieniem wolności, ale także standardem życia w danym, kraju, w tym sytuacji ekonomicznej determinującej przeciętny poziom życia obywateli. Powszechnie znanym jest fakt nie dofinansowania nie tylko więziennictwa, ale też wielu innych dziedzin publicznej działalności państwa, w tym także i tej działalności, która jest podejmowana na rzecz osób nie naruszających porządku prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna). Ponadto w odbiorze społecznym standardy panujące w zakładach karnych oraz aresztach śledczych niewiele odbiegają od przeciętnego poziomu egzystowania ubogiej polskiej rodziny (por. m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2007r., sygn. akt I A Ca 499/07). Zwrócić należy także uwagę, iż niedogodności które spotkały powoda w związku z odbywaniem kary w takim samym stopniu dotyczyły także innych osadzonych. Warunki te zaś były takie, jakie w danej sytuacji mogła optymalnie zapewnić administracja zakładu. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia stoi zdaniem Sądu w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości. Fakt bowiem ewentualnego osadzenia pozwanego w przeludnionej celi (czego powód w żaden sposób nie wykazał) oraz zaoferowanie powodowi określonych warunków bytowych z pewnością nie wynikał z celowego i nacechowanego złą wolą działania jakiegokolwiek podmiotu, ani też próby represjonowania skazanego, a był co najwyżej efektem braku należytego dofinansowania więziennictwa. Co więcej działania pozwanego nie było skierowane indywidualnie przeciwko powodowi, tylko dotyczą wszystkich osadzonych. W tym kontekście zwrócić należy również uwagę, iż wynikły na tym tle konflikt wartości w postaci naruszenia dóbr osobistych skazanego i z drugiej strony konieczności wykonywania kary trzeba rozstrzygnąć zdaniem Sądu na rzecz tego drugiego dobra. Konieczność wykonywania kary pozbawienia wolności jest wartością nadrzędną mającą na celu uchronienie społeczeństwa przez osobami, które już kilkakrotnie wchodziły w konflikt z prawem, takimi jak powód. Stąd też interes społeczny wyrażający się w poczuciu bezpieczeństwa indywidualnego i zbiorowego przemawia za oddaleniem powództwa, nawet gdyby przyjąć, iż naruszono dobra osobiste powoda umieszczając go na jakiś czas w przeludnionej celi. I ten interes przeważa nad potrzebą udzielenia ochrony dobrom osobistym powoda. Mając na uwadze powyższe powództwo oddalono. Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Zgodnie z treścią art. 108 ustawy z dn. 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2010.90.594 j.t.) zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Podstawową zasadą rządzącą kosztami postępowania w procesie cywilnym jest reguła, zgodnie z którą strona przegrywająca sprawę ma obowiązek zwrotu przeciwnikowi poniesionych przez niego kosztów postępowania niezbędnych do celowej obrony jego praw (art. 98 § 1 k.p.c.). Wyjątek od tej zasady stanowi art. 102 k.p.c. pozwalający na odstąpienie od obciążania strony kosztami postępowania w sytuacji, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Fakt ich nastąpienia (bądź braku) podlega ocenie sądu orzekającego w każdym jednostkowym wypadku, także na tle całokształtu rozpoznanej sprawy. W sprawie taka wyjątkowa sytuacja nie występuje. Zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (art. 108 u.k.s). Należy więc rozróżnić sytuację, w której strona ze względu na brak środków materialnych, byłaby pozbawiona, czy ograniczona dostępu do wymiaru sprawiedliwości, od zobowiązania takiej strony przegrywającej proces do zwrotu kosztów procesu. Zasądzenie ich bowiem na rzecz przeciwnika nie ogranicza strony w prawie do sądu. Zwolnienie strony od kosztów sądowych samo przez się nie wskazuje, że występuje szczególnie uzasadniony przypadek, aby odstąpić od obciążenia takiej strony kosztami procesu. Fakt, że powód przebywa w Zakładzie Karnym nie jest „wypadkiem szczególnie uzasadnionym” w rozumieniu art. 102 k.p.c. (por. postanowienie Sądu --- STRONA 6 --- Najwyższego z dnia 9 listopada 2011 r., II CZ 90/11, niepubl.). Powód wytaczając powództwo powinien był liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów postępowania, gdyż odpłatność wymiaru sprawiedliwości stanowi regułę. Na oryginale właściwy podpis Za zgodność: