Wyrok I C 736/12 WYROK W IMIENIU RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w Opolu

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 736/12 WYROK W IMIENIU RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w Opolu – I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Anna Zborzyńska Protokolant: Nina Lis po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2013 r. w Opolu na rozprawie sprawy z powództwa S. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w K. o zapłatę I. powództwo oddala; II. zasądza od powoda S. P. na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w K. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Wyrok uprawomocnił się dnia 31 sierpnia 2013 r. SSO Bogusław Kamiński Na oryginale właściwy podpis za zgodność Sygn. akt I C 736/12 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 10.12.2012 r. powód S. P. wystąpił o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w K. kwoty 78.000 zł tytułem zadośćuczynienia oraz kosztów procesu. W uzasadnieniu powyższego żądania powód wskazał, iż w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w pozwanej jednostce (trzykrotnie), przebywał w celach, w których powierzchnia na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 --- STRONA 2 --- m 2 . W ten sposób doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, co uzasadnia – na podstawie art. 24 i 448 k.c. - żądanie zadośćuczynienia. W dalszej części uzasadnienia powód podał, iż w pozwanej jednostce przebywał w okresach od 01.09.2004 r. do 23.01.2005 r., od 04.04.2005 r. do 23.06.2005 r., od 02.11.2005 r. do 09.03.2006 r. tj. łącznie około 19 miesięcy. W tym czasie przebywał w celach 5 – osobowych o powierzchni w przybliżeniu 16 do 17 m 2 , a jednocześnie z nim osadzonych było 8 lub 9 osób. Przebywanie w takich warunkach nie pozwalało na zachowanie podstawowych środków higieny i rodziło obawę zarażenia wirusem HIV – HCV. Prawdopodobnie, powyższe okoliczności spowodowały zakażenie się przez powoda wirusem HCV. Powód podał także, że w pozwanym Zakładzie był poddawany poniżającemu traktowaniu, karaniu, nie zapewniono mu właściwego leczenia padaczki, na którą cierpi. Nie zapewniono mu właściwych warunków sanitarnych, naruszano jego prywatność, co negatywnie wpłynęło na jego stan psychofizyczny. Odbywanie kary pozbawienia wolności w takich warunkach wywołało u powoda cierpienie fizyczne i psychiczne. Z tych względów powództwo jest w pełni zasadne. Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w K. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i obciążenie powoda kosztami procesu. W uzasadnieniu swojego stanowiska pozwany potwierdził, że powód przebywał w Zakładzie Karnym w K. w okresach od 01.09.2004 r. do 23.01.2005 r., od 04.04.2005 r. do 23.06.2005 r., od 02.11.2005 r. do 09.03.2006 r. W tym czasie na terenie pozwanej jednostki występował problem przeludnienia i konieczność osadzania skazanych w warunkach niezapewniającej ustawowej normy 3 m 2 powierzchni celi mieszkalnej na jednego osadzonego. W związku z tym, również powód mógł przez pewien czas przebywać w takich warunkach. Ze względu na upływ czasu i brak obowiązku prowadzenia ewidencji osadzenia skazanych do sierpnia 2007 r., pozwany obecnie nie jest w stanie podać w jakich celach powód odbywał karę pozbawienia wolności. Pozwany zaprzeczył jednak, aby powód odbywał karę w warunkach nieludzkich i ekstremalnych. Zaznaczył też, że ewentualne osadzenie powoda w warunkach przeludnienia nie było działaniem bezprawnym. Zgodnie bowiem z obowiązującym wówczas art. 248 § 1 k.k.w., w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego mógł umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach w których powierzchnia w celi na jedną osobę była mniejsza niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należało bezzwłocznie zawiadomić sędziego penitencjarnego, co też czynił pozwany, a sędzia penitencjarny nie kwestionował takich decyzji dyrektora pozwanej jednostki penitencjarnej. Ustosunkowując się do zarzutu pozwu „prawdopodobnego” zakażenia się przez powoda wirusem HCV podczas pobytu w Zakładzie Karnym w K., pozwany wskazał, że takie prawdopodobne zakażenie się, które zostało potwierdzone dopiero w październiku 2011 r. mogło mieć miejsce i dwadzieścia lat wstecz, jak i na sześć miesięcy przed badaniem. Oczywistym jest przy tym, że miejsc i okoliczności tego zakażenia się powoda jest nieskończenie wiele, biorąc pod uwagę, że od opuszczenia przez powoda pozwanego zakładu, do stwierdzenia u niego wirusa HCV, przebywał on w innych jednostkach penitencjarnych, jak i na wolności. Tak więc przypisywanie pozwanemu odpowiedzialności z tego tytułu jest całkowicie bezpodstawne. Powyższe okoliczności świadczą – zdaniem pozwanego -, że funkcjonariuszom pozwanego nie można przypisać bezprawnego działania wobec powoda, co jest podstawową przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa. Natomiast, sam fakt ewentualnego niezachowania normy 3 m 2 na osadzonego, nie przesądza o tym, że warunki w celi były niegodziwe. Z ostrożności procesowej, pozwany podniósł też zarzut przedawnienia roszczeń dochodzonych pozwem, najpóźniej dnia 9.03.2009 r., albowiem powód nie wykazał, że o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia dowiedział się dopiero w dniu wniesienia pozwu. --- STRONA 3 --- Sąd poczynił następujące ustalenia faktyczne: Powód przebywał w Zakładzie Karnym w K. w okresach od 01.09.2004 r. do 23.01.2005 r., od 04.04.2005 r. do 23.06.2005 r., od 02.11.2005 r. do 09.03.2006 r. - dowód: informacja o pobytach i orzeczeniach k. 35-36. Następnie, w okresie od 09.03.2006 r. do 19.07.2007 r. powód przebywał w Zakładzie Karnym i Areszcie Śledczym w Z., a od 19.07.2007 r. do 16.10.2008 r. – w Zakładzie Karnym w B.. Od 28.03.2011 r. do 16.05.2011 r. powód przebywał w Zakładzie Karnym w H., a od 16.05.2011 r. do 27.12.2012 r. – w Areszcie Śledczym w C.. Od 27.12.2012 r. powód przebywa w Zakładzie Karnym Nr 2 w S.. - dowód: informacja o pobytach i orzeczeniach k. 35-36. Pismem z dnia 5.07.2004 r. Dyrektor Zakładu Karnego w K. powiadomił Sąd Okręgowy Wydział IV Penitencjarny o przedłużeniu decyzji o zmniejszeniu na okres do 31 grudnia 2004 r. powierzchni mieszkalnej poniżej 3 m 2 w celach mieszkalnych oddziału dla skazanych i tymczasowo aresztowanych. Powyższe wynikało z problemu przeludnienia w jednostce. - dowód : pismo ZK w K. k. 37. Pismem z dnia 7.12.2004 r. Dyrektor Zakładu (...) w K. powiadomił Sąd Okręgowy Wydział IV Penitencjarny o przedłużeniu decyzji o zmniejszeniu na okres do 30 czerwca 2005 r. powierzchni mieszkalnej poniżej 3 m 2 w celach mieszkalnych oddziału dla skazanych i tymczasowo aresztowanych. Powyższe wynikało również z problemu przeludnienia w jednostce. - dowód : pismo ZK w K. k. 38. Pismem z dnia 30.06.2005 r. Dyrektor Zakładu (...) w K. powiadomił Sąd Okręgowy Wydział IV Penitencjarny o przedłużeniu decyzji o zmniejszeniu na okres do 31.12.2005 r. powierzchni mieszkalnej poniżej 3 m 2 w celach mieszkalnych oddziału dla skazanych i tymczasowo aresztowanych. Powyższe wynikało z problemu przeludnienia w jednostce. - dowód : pismo ZK w K. k. 39. Pismem z dnia 28.12.2005 r. Dyrektor Zakładu Karnego w K. powiadomił Sąd Okręgowy Wydział IV Penitencjarny o przedłużeniu decyzji o zmniejszeniu na okres do 30 czerwca 2006 r. powierzchni mieszkalnej poniżej 3 m 2 w celach mieszkalnych oddziału dla skazanych i tymczasowo aresztowanych. Powyższe wynikało z problemu przeludnienia w jednostce. - dowód : pismo ZK w K. k. 40. --- STRONA 4 --- W dniu 28.09.2005 r. Sędzia Penitencjarny Sądu Okręgowego w Opolu przeprowadził wizytację Zakładu Karnego w K., a obejmującą okres od 1.09.2004 r. o 31.08.2005 r. Sędzia wizytator stwierdził, iż wizytowana jednostka jest w znacznym stopniu przeludniona i należy do najbardziej przeludnionych zakładów karnych na terenie Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w O.. Z uwagi na powyższe, nie ma możliwości zapewnienia skazanym powierzchni w celi mieszkalnej (...) m 2 . O powyższej sytuacji dyrektor jednostki powiadomił sędziego penitencjarnego. Wizytator stwierdził, że cele mieszkalne odpowiadają wymaganiom higieny, mają dostateczny dopływ świeżego powietrza, i odpowiednią do pory roku temperaturę. Cele mieszkalne są wyposażone w łóżka dla każdego skazanego, stoły, szafki, niezbędne urządzenia sanitarne i środki utrzymania czystości w celi oraz głośniki radiowe. Urządzenia sanitarne usytuowane w celi zapewniają ich niekrepujące użytkowanie. Skazani otrzymują odzież, obuwie, bieliznę odpowiednią do pory roku, ponadto otrzymują od administracji zakładu karnego środki do utrzymania higieny osobistej oraz pościel. W celu zachowania właściwych warunków sanitarno-bytowych, systematycznie w miarę posiadanych środków finansowych, zgodnie z harmonogramem prac, malowane są cele mieszkalne. Wizytator nie stwierdził żadnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu wizytowanej jednostki i nie wydał żadnych zaleceń powizytacyjnych. - dowód : sprawozdanie z wizytacji k. 41-43. Dnia 07.10.2011 r. w Zakładzie Karnym w H. powód został poddany badaniom krwi na obecność przeciwciał (...). Badanie to powtórzono w Areszcie Śledczym w B. dnia 10.10.2011 r. i 17.10.2011 r. Wyniki wszystkich tych badań potwierdziły obecność wirusa HCV we krwi powoda. - dowód : wyniki badań k. 44-45. Sąd zważył, co następuje: Powództwo w całości nie zasługiwało na uwzględnienie. Z treści pozwu oraz jego uzasadnienia wynika, że powód swoje roszczenie wywodził z faktu odbywania kary pozbawienia wolności (w pozwanej jednostce penitencjarnej) w warunkach przeludnienia oraz z naruszeniem zasad higieny i poszanowania prywatności. Nie ulega zatem wątpliwości, że podstawą prawną roszczenia powoda o zasądzenie zadośćuczynienia jest przepis art. 24 w związku z art.417 i 448 k.c. Obowiązkiem Sądu było zbadanie, czy w sprawie zostały spełnione przesłanki przewidziane w powołanych przepisach, a co za tym idzie, czy na skutek działań funkcjonariuszy pozwanej jednostki penitencjarnej dobra osobiste powoda zostały naruszone i czy w związku z tym doznał on krzywdy uzasadniającej zasądzenie zadośćuczynienia w wysokości żądanej przez powoda. Stosownie do przepisu art. 24 § 1 k.c. ten, czyje dobro zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba, że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zgodnie z przepisem art. 417 § 1 k.c. za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę --- STRONA 5 --- pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. (art. 448 k.c.) W orzecznictwie i judykaturze panuje zgodny pogląd, iż przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 24 i 417 k.c. są: 1 . szkoda w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., tj. szkoda majątkowa lub niemajątkowa (krzywda), 2 . bezprawne (tj. sprzeczne z porządkiem prawnym lub zasadami współżycia społecznego) działanie lub zaniechanie funkcjonariusza państwowego, skutkiem którego doszło do naruszenia cudzego dobra osobistego, przy czym przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste i nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. 3 . związek przyczynowy pomiędzy bezprawnym zachowaniem funkcjonariusza a powstałą szkodą. Przepis art. 110 § 1 k.k.w. stanowi, iż skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. (§ 2 art. 110 k.k.w) Stosownie do przepisu art. 248 § 1 k.k.w., który utracił moc dnia 06.12.2009 r. (a zatem obowiązywał w czasie, gdy powód przebywał w pozwanej jednostce penitencjarnej – do 09.03.2006 r.), w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należy powiadomić niezwłocznie sędziego penitencjarnego. Nie ulega wątpliwości, że – zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu wyrażoną w art. 6 k. – to na pozwanym spoczywał ciężar udowodnienia, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda spoczywa na stronie pozwanej. Z uwagi na to, że powód nie zaoferował Sądowi żadnego dowodu, z którego wynikałoby, w jakich celach odbywał karę pozbawianie wolności w pozwanej jednostce penitencjarnej, Sąd w całości swoje ustalenia oparł na dowodach zawnioskowanych przez pozwanego. Z dowodów tymczasem wynika, że w czasie, gdy powód osadzony był w Zakładzie Karnym w K., pozwany nie miał obowiązku prowadzenia ewidencji osadzenia skazanych, a zatem nie można z całą pewnością ustalić, czy powód przebywał na terenie tego zakładu karnego w celach, w których nie zachowano normy 3 m 2 powierzchni na jednego osadzonego. Z dowodów tych wynika także, że w okresie od lipca 2004 r. do czerwca 2006 r. w pozwanym Zakładzie Karnym występował problem przeludnienia, o którym to informowany był sędzia penitencjarny nadzorujący jednostkę. Ponadto, wszelkie decyzje dyrektora zakładu karnego o niezachowaniu normy 3 m 2 powierzchni na jednego osadzonego były podawane do wiadomości Sądu Penitencjarnego. Z wizytacji przeprowadzonej w pozwanej jednostce, a obejmującej okres od 1.09.2004 r. do 31.08.2005 r., wynika, że pozwany zapewniał skazanym warunki bytowe zgodne z obowiązującymi standardami. Z dowodów przeprowadzone przez Sąd wynika zatem, że powód odbywał karę pozbawienia wolności w takich warunkach, jakie w danej sytuacji mogła optymalnie zapewnić administracja pozwanego zakładu. W niniejszej sprawie na uwagę zasługuje fakt, że powód w pozwie poza stwierdzeniem, że osadzenie go w przeludnionej celi naruszyło jego godność osobistą oraz spowodowało u niego cierpienie fizyczne i psychiczne, nie wyjaśnił na czym owo cierpienie polegało. --- STRONA 6 --- Podstawowym kryterium decydującym o możliwości zasądzenie zadośćuczynienie winien być m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. W wyroku z dnia 12 grudnia 2002 r. V CKN 1581/00 OSNC 2004/4/53 wskazano także, iż decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być poprzedzona także zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania tego środka. Odnosząc się do kwestii winy to tą przesłankę odpowiedzialności za niezapewnienie osadzonym warunków metrażowych zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w. upatrywać należy poza jednostkami organizacyjnymi, które bezpośrednio odpowiadały za warunki w jakich powód odbywał karę. Jednostki te pomimo przepełnienia nie mogą odmówić przyjęcia skazanego a gospodarkę finansową prowadzą w oparciu o prawo budżetowe. W działaniach pozwanej jednostki trudno dopatrzyć się złej woli. Brak należytego dofinansowania więziennictwa w ocenie Sądu nie może być także uznany za przejaw złej woli W takich zaś realiach zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, które nie wynikało z celowego i nacechowanego złą wolą działania pozwanej jednostki odpowiedzialnej za warunki odbywania kary, byłoby sprzeczne z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, od czego nie można abstrahować przy orzekaniu o zadośćuczynieniu. Warunki w jakich powód odbywał karę, były takie same jak dla innych więźniów, nie mogły być więc one formą jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji. Warunki te były natomiast o takim standardzie, jaki na obecnym etapie możliwości finansowych Państwa można było zapewnić. (por. wyrok z dnia 6 grudnia 2007 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I ACa 499/07; wyrok z dnia 28 lutego 2007 r. Sąd Najwyższy V CSK 431/06; wyrok z dnia 22 maja 2009 r.Sąd Apelacyjny w Katowicach I ACa 284/09, wyrok z dnia 2 października 2007 r. Sąd Najwyższy II CSK 269/07). Wobec ustalenia, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 24 k.c. w zw. z art. 417 i 448 k.c. do przypisania odpowiedzialności Skarbowi Państwa, powództwo jako niezasadne należało oddalić. Gdyby powództwo jednak było zasadne, to na uwzględnienie zasługiwałby – podniesiony przez pozwanego - zarzut przedawnienia roszczeń objętych pozwem. Zgodnie bowiem z przepisem art. 442 § 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Nie ulega wątpliwości, że powód posiadał pełną świadomość momentu powstania po jego stronie ewentualnej szkody i wiedział również pod czyim adresem ma kierować ewentualne żądania do jej naprawienia. Niekwestionowanym przez powoda był fakt, że powód opuścił pozwaną jednostkę penitencjarną dnia 9.03.2006 r. A zatem roszczenia powoda uległy przedawnieniu dnia 9.03.2009 r. Pozew w niniejszej sprawie został złożony dnia 10 grudnia 2012 r. tj. po upływie okresu przedawnienia. Sąd uznał również w całości za niezasadny zarzut powoda zawarty w uzasadnieniu pozwu, o rzekomym „prawdopodobnym” zakażania się przez powoda na terenie pozwanej jednostki wirusem HCV. Po pierwsze powód nie powołał żadnego dowodu, który pozwoliłby Sądowi na ustalenie, że funkcjonariusze pozwanej jednostki penitencjarnej dopuścili się jakichkolwiek bezprawnych zachowań wobec powoda, skutkiem których u powoda mogło wystąpić takie zakażenie. Ze sformułowania: „prawdopodobnie na skutek złych warunków sanitarnych” zawartego w uzasadnieniu pozwu wynika, że sam powód nie jest pewien czy do zakażenia ww. wirusem doszło na terenie pozwanego zakładu karnego. Na uwagę natomiast zasługuje fakt, że badania na obecność tego wirusa wykonano u powoda w październiku 2011 r., tj. po upływie 5 lat od zakończenia odbywania kary pozbawienia wolności w pozwanej jednostce. Tymczasem w okresie od 2006 r. do 2008r. powód był osadzony w Zakładzie Karnym w Z., w Areszcie Śledczym w Z., w Zakładzie Karnym w B., a od marca 2011 r. do grudnia 2012 r. odbywał karę w Zakładzie Karnym w H. i Areszcie Śledczym w C.. --- STRONA 7 --- Wobec powyższe, Sąd uznał, iż powód nie wykazał żadnej z ww. przesłanek pozwalających na przypisanie pozwanemu odpowiedzialności za zakażenie powoda wirusem HCV. Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia art. 98 § 1 k.p.c. statuujący zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Powoda zatem , jako przegrywającego sprawę, należało obciążyć kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej. Na oryginale właściwy podpis za zgodność